उदयपुरम्

उदयपुरम्
श्वेतनगरम् तथा सरोवराणां नगरम्
—  नगरम्  —
सिटीप्यालेस् , उदयपुरम्
उदयपुरम् Location of उदयपुरम् in राजास्थानम्
निर्देशाङ्काः 24.58°N 73.68°E / 24.58; 73.68
देशः	भारतम्
राज्यम्	राजास्थानम्
मण्डलानि	उदयपुरमण्डलम्
समीपतमं नगरम्	अहमदाबाद्, कोटा, जयपुरम्, इन्दोर्
जनसङ्ख्या • सान्द्रता	• २४२ /km2 ( /sq mi)
समयवलयः	IST (UTC+05:30)
विस्तीर्णम् • औन्नत्यम्	३७ square kilometres ( sq mi) • ६०० metres ( ft)
सङ्केताः • पिन्सङ्ख्या • 313001/24 • दूरवाणी • +0294 • वाहनम् • RJ-27
जालस्थानम्	www.udaipur.nic.in

उदयपुरं राजस्‍थानप्रदेशस्य प्रमुखं नगरम् अस्‍ति। इदं जलाशयानां सरोवराणां च नगरम् अस्‍ति। उदयपुरम् राज्स्थानस्य दक्षिण-पश्चिम भागे स्थितम्। उदयपुरम् – सरोवराणां नगरम् एतत् नगरं सिटि आफ् ड्रीम्स् , वोनिस् आफ् दि ईस्ट, सिटि आफ् दी लेक्स्, सिटि आफ् डान्, जुवेल् आफ् मेवाड् इत्यादिनामभिः प्रसिद्धम् अस्ति । इतिहासानुसारं सिसोदियाराजपूतवंशीयः उदयसिंहः क्रिस्ताब्दे १५६८ तमे वर्षे एतन्नगरं निर्मितवान् । राणाप्रतापसिंहस्य जन्मस्थलम् एतत् मेवाड्राज्यस्य राजधानी आसीत् । भारतस्य सुन्दरनगरेषु अन्यतमम् अस्ति । नन्दनवनस्य खण्डः अत्र पतितः इव अस्ति इति कवयः नगरं वर्णयन्ति । अरावलीपर्वतश्रेण्याः पार्श्वे विद्यमानं नगरमेतत् । अत्र त्रीणि सरोवराणि अमृतशिलाराजगृहाणि उत्तमवाटिकाः देवालयाः च सन्ति ।

राजगृहाणि

सिटिप्यालेस् सरोवरे स्थितं प्रकाशमान वज्रमिव अस्ति । लण्डन् नगरस्य विण्डसन् राजगृहसदृहशम् इति विमर्शकाः वदन्ति । अत्र छोटी चित्रसालि मनकमहल्, मोतिमहल्, बारामहल् इत्यादयः वर्णमयैः वस्तुभिः वर्णचित्रैः पूर्णानि सन्ति । अनेकेषाम् आङ्गलभाषाचित्राणां चित्रिकरणम् अत्र अभवत् तेषु Octopussy, Jewel in the Crown इत्यादयः प्रधानाः । गोपुराणि गोलछदाः (Tomb) आकर्षकानि सन्ति । राजगृहाणां प्रमुखः भागः वस्तुसङ्ग्रहालयः अस्ति । मोरचौक, रुबिमहल् कृष्णविलास् बारिमहल् इत्यादयः विभागाः राजगृहे सन्ति । कृष्णविलासभागे सूक्ष्मचित्राणि सन्ति । जनानामहल् स्थले वर्णचित्राणि, मोतिमहलस्थले दर्पणविशिष्यनिवस्तूनि, चीनीमहलस्थले अलङ्कृतकरवस्तूनि रुबीमहलमध्ये काचनिर्मितानि वस्तूनि च सन्ति । सरोवरे जगनिवासः, जगमन्दिरम् इति द्वीपद्वयमस्ति । जगनिवासराजगृहं क्रिस्ताब्दे १७५४ तमे वर्षे महाराणा जगतसिङ्गः-२ निर्मितवान् । किन्तु तत् इदानीं उपाहारवसतिमन्दिरम्( Five Star Hotel) अस्ति । जगमन्दिरमपि इदानीं Star Hotel वैभवोपेतम् उपाहारवसतिगृहम् इति प्रसिद्धम् अस्ति ।

प्रमुखाणि सरोवराणि

पिछोलसरोवरं षोडशे शतके एव प्रसिद्धम् आसीत् । महाराणा उदयसिंहः पिछोलसरोवरं जलबन्धद्वारा विस्तृतवान् । बाडीपोल् जलबन्धात् सरोवरस्य विस्तारः ४ कि.मी दीर्घः, ३ कि.मी विस्तृतः च अभवत् । राजगृहं वामपार्श्वे अस्ति । पिछोलसरोवरस्य उत्तरभागे फतेहसागरः इति सरोवरं क्रिस्ताब्दे १६७८ तमे वर्षे निर्मितम् अभवत् । एतत् महाराणा जयसिंहः निर्मितवान् । महाराणा फतेहसिंहः पुनरेकवारं अधिकवर्षया विनष्टं जलबन्धं पुननिर्मितवान् । फतेहसागरः २४ कि.मी दीर्घः अस्ति । सदा स्वर्णवर्णैः प्रकाशमानानि सरोवराणि राजस्थानराज्ये सन्ति । स्वरुपसागरं, पिछोललेक् इत्यादीनि अपि अतीव सुन्दराणि सन्ति ।

सहेलियोङ्की बारी उद्यानम् ,म्यूसियं च

उदयपुरनगरे क्रिस्ताब्दे १७१० -३४ वर्षवधौ निर्मितम् उद्यानमेतत् अतीव सुन्दरमस्ति । फतेसागरतीरे निर्मितम् एतत् राजपुत्रैः बालाभ्यः पारितोषकरूपेण । अत्र तृणावृतप्रदेशाः,जलोत्सांसि, पादचारणमार्गः च आकर्षणीयनि सन्ति । विक्टोरियाम्यूसियं, भारतीयलोककल्पम्यूसियम्, अहरम्यूसियं, सज्जननिवास्, उद्यानं, मृगालयः, श्र्वेतगुलाबपुष्पवाटिका च इतराणि आकर्षणानि सन्ति । नेहरु उद्यानं विहारस्थानमस्ति ।

देवालयाः

उदयपुरनगरे जगदीशदेवालयः महाराणाजगतसिङ्गेन क्रिस्ताब्दे १६५१ तमे वर्षे निर्मितम् अस्ति । इण्डो आर्यन् शैल्या निर्मितः देवालयः एषः । अत्र विष्णोः कृष्णशिलामूर्तिः आर्षणीया अस्ति । उदयपुरसमीपे नाथद्वारदेवालयः (४८ कि.मी ), एकलिङ्गी (२२ कि.मी), रजकपुरजैनमन्दिरं (९६ कि.मी), रिषभबदेव(६५ कि.मी), रणकपुरचौमुखमन्दिरं भव्यशिलाकलायुक्तं आदिनाथाय अर्पितं च अस्ति । क्रिस्ताब्दे १४३९ तमे वर्षे निर्मितमेतत् २९ सभाङ्गणयुक्तं १४४४ स्तम्भयुक्तं च अस्ति । प्रतिस्तम्भम् अपि भिन्नशिल्पकलायुक्तम् अस्ति । समीपे नेमिनाथ- पार्श्वनाथ- सूर्य- अम्बादेवालयाः सन्ति ।

विमानमार्गाः

राणाप्रताप विमाननिस्थानं २५ कि.मी दूरेऽस्ति । देहलीजयपुरम्मुम्बयीअजमेरनगरेभ्यः सम्पर्कः अस्ति ।

धूमशकटमार्गः

प्यालेस् आन् दि व्हील्स् सम्पर्कः अस्ति । देहली- उदयपूरमध्ये चेतक-एक्स्प्रेस् यानमस्ति । देहली हजरतनिजामुद्दीनतः अपि सम्पर्कःअस्ति ।

वाहनमार्गः

अहमदाबाद्मौण्ट अबूअजमेरजोधपुरनगरेभ्यः (राष्ट्रिय राजमार्गः- ८) सम्पर्कः अस्ति ।

• जालगवाक्षः