०३. कर्मयोगः

अधि विकिपीडिया, एकः स्वतन्त्रविश्वविज्ञानकोश
(कर्मयोगः इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)
अत्र गम्यताम् : सञ्चरणं, अन्वेषणम्
गीतोपदेशः

अयं च अध्यायः कर्मयोगनाम्ना अभिधीयते । अस्मिन्नध्याये प्राधान्येन कर्मणः विषये चर्चितं वर्तते ।

गीतायाः पूर्वं मीमांसाशास्त्रे कर्मणो महत्त्वं स्वीकृतम् आसीत् । जैमिनिना तु वेदस्य प्रयोजनमेव कर्मणः प्रतिपादनं कथितम् । तत्र कर्मणः अभिप्रायः यज्ञेन प्रतिपादितम् । गीतायामपि 'यज्ञ' शब्दस्य प्रयोगो विस्तृतार्थे विहितः । निः स्वार्थबुद्ध्या क्रियमाणं परमात्मानं प्रति उपयन्तारं निखिलं कर्मजातं 'यज्ञ्’ मेवास्ति । यज्ञास्तु अनेकधा प्रतिपादिताः । यथा –द्रव्ययज्ञः, तपोयज्ञः, ज्ञानयज्ञश्चेति । श्रीमद्भगवद्गीताया अवधारणाऽस्ति यत् फलाकांक्षाया दृष्टिकोणेन अक्रियमाणानि कर्माणि कदापि बन्धनं नोत्पादयन्ति किन्तु कर्मचक्रात् न कश्चिदपि प्राणी पलायनं कर्त्तुं शक्नोति । यतो हि प्राणिनां जीवनयात्राया मुख्य आधारः कर्म एवास्ति । क्षणमपि कश्चिदपि प्राणी कर्म न कुर्वन् नैव तिष्ठति । सत्त्वादिगुणत्रयस्य प्रभावात् प्राणी सदैव कर्म कुर्वाणो विद्यते ।

लौकिककर्मसु वासनाख्यो दोषो भवति । अनेनैव दोषेण कर्त्ता बन्धने निपति, कर्मणा बद्धो भवति च । फलाकांक्षा अथवा आसक्तिरुपिण्या वासनाया एव अपरं स्वरुपम् अस्ति । यथा कामनया इच्छया वा कर्म क्रियते, तस्य कर्मणः फलन्तु अवश्यमेव भोक्तव्यं भवति । यद्यपि तत्फलभोगात् प्राणी पृथक न भवितुं शक्नोति, तथापि फलस्य बन्धनात् अवश्यं मुक्तिं लब्धुं शक्नोति । कर्मणां क्रियमाणतायां यदि एतादृशं कौशलं भवेत्, तदैव कर्मणा तस्य भोगो भवति । कर्मयोगस्य सार्थकताऽपि अस्मिन्नेवास्ति । अतएवोक्तम् –“योगः कर्मसु कौशलम्” इत ।

कर्मयोगे प्रवृत्त्यर्थं त्रिविधस्याचरणस्य उपयोगिता श्रीमद्भगवद्गीतायां सम्प्रोक्ता । तत त्रिविधमाचरणमत्रोल्लेखनीयमस्ति –(१) फलाकांक्षां वर्जयेत् (२)कर्त्तृत्वे अहंकारं परित्यजेत् (३) स्वक्रियमाणं कर्मजातम् ईश्वराय अर्पयेत् चेति । श्रीमद्भगवद्गीतायास्तु उपदेशोऽस्ति यत् प्राणिनां कर्मकरणे एवाधिकारो वर्तते, कर्मफलस्योपभोगे तेषामधिकारो नास्ति –

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतुर्भुर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥

भगवतः श्रीकृष्णस्येदं कथनं कर्मयोगस्य चतुस्सूत्री अस्ति । अत्र कर्मणां परित्यागस्य शिक्षा नैव प्रद्त्ता अपितु कर्मफलस्य परीत्यागविषये स्वोपदेशो विहितः । कर्मफलस्य परित्यागोऽपि 'संन्यास' इति नाम्ना विज्ञायते । गीतोक्तम्तेन कर्मपरित्यागः संन्यासो नास्ति –

काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः ॥

कर्मफल विषये चत्वारः सिद्धान्ताः प्रतिपादिताः सन्ति (१) प्रमादवशात् फलेच्छाया अभावः अथवा कर्मप्रवृत्तेरभावः (२) फलाकाङ्क्षया तदुचितकर्मणां निष्पादनम् (अयमेव गीतायामुक्तो निष्काकर्ममार्गोऽस्ति )

भगवद्गीतायाः अध्यायाः
  1. अर्जुनविषादयोगः
  2. सांख्ययोगः
  3. कर्मयोगः
  4. ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः
  5. कर्मसंन्यासयोगः
  6. आत्मसंयमयोगः
  7. ज्ञानविज्ञानयोगः
  8. अक्षरब्रह्मयोगः
  9. राजविद्याराजगुह्ययोगः
  10. विभूतियोगः
  11. विश्वरूपदर्शनयोगः
  12. भक्तियोगः
  13. क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगः
  14. गुणत्रयविभागयोगः
  15. पुरुषोत्तमयोगः
  16. दैवासुरसंपद्विभागयोगः
  17. श्रद्धात्रयविभागयोगः
  18. मोक्षसंन्यासयोगः

श्लोकानाम् आवलिः[सम्पादयतु]

३.१ ज्यायसी चेत् कर्मणस्ते
३.२ व्यामिश्रेणेव वाक्येन
३.३ लोकेस्मिन् द्विविधा
३.४ न कर्मणामनारम्भात्
३.५ न हि क्श्चित् क्षणमपि
३.६ कर्मेन्द्रियाणि संयम्य
३.७ यस्त्विन्द्रियाणि मनसा
३.८ नियतं कुरु कर्मत्वम्
३.९ यज्ञार्थात् कर्मणोन्यत्र
३.१० सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा
३.११ देवान् भावयतानेन
३.१२ इष्टान् भोगान् हि
३.१३ यज्ञशिष्टाशिनः
३.१४ अन्नाद्भवति
३.१५ कर्म ब्रह्मोद्भवम्
१.१६ एवं प्रवर्तितं चक्रम्
३.१७ यस्त्वात्मरतिरेव स्यात्
३.१८ नैव तस्य कृतेनार्थो
३.१९ तस्मादसक्तः सततम्
३.२० कर्मणैव हि
३.२१ यद्यदाचरति
३.२२ न मे पार्थास्ति
३.२३ यदि ह्यहं न
३.२४ उत्सीदेयुरिमे
३.२५ सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो
३.२६ न बुद्धिभेदं
३.२७ प्रकृतेः क्रियमाणानि
३.२८ तत्त्ववित्तु महाबाहो
३.२९ प्रकृतेर्गुणसंमूढः
३.३० मयि सर्वाणि
३.३१ ये मे मतमिदं
३.३२ ये त्वेतदभ्यसूयन्तो
३.३३ सदृशं चेष्टते
३.३४ इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे
३.३५ श्रेयान् स्वधर्मो
३.३६ अथ केन प्रयुक्तः
३.३७ काम एष क्रोधः
३.३८ भूमेनाव्रियते वह्निः
३.३९ आवृतं ज्ञानं
३.४० इन्द्रियाणि मनो
३.४१ तस्मात्वमिन्द्रियाणि
३.४२ इन्द्रियाणि पराणि
३.४३ एवं बुद्धेः परं

बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]

"http://sa.wikipedia.org/w/index.php?title=०३._कर्मयोगः&oldid=258883" इत्यस्माद् पुनः प्राप्तिः