प्रफुल्लचन्द्र राय

अधि विकिपीडिया, एकः स्वतन्त्रविश्वविज्ञानकोश
(प्रफुल्लचन्द्ररायः इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)
अत्र गम्यताम् : सञ्चरणं, अन्वेषणम्
प्रफुल्लचन्द्ररायः
जननम् Prafulla Chandra Ray
2 August , 1861
Raruli, Khulna, British India
मरणम् 16 June 1944
Calcutta
देशीयता British Indian
मातृसंस्थाः Metropolitan Institution
Presidency College
Edinburgh University

आचार्यः प्रफुल्लचन्द्ररायः (वङ्ग: প্রফুল্ল চন্দ্র রায়, जन्म- २ अगस्त, १८६१ मृत्युः- १६ जुन, १९४४) एकः भारतीयः रसतन्त्रज्ञः, शिक्षकः समाचारपत्रस्य सम्पादकश्च आसीत्। भारतस्य प्रथमायाः भेषजरसायनसंस्थायाः 'बेङ्ग़ॅल केमिकल्स् एन्ड् फ़ार्मास्यूटिकल्स्' इति नाम्नः सः संस्थापकः। सः 'ए हिस्ट्री आॅफ हिन्दु केमिस्ट्री फ्रम् द अर्लियस्ट टैम्स् टु द मिडिल् आॅफ सिक्सटीन् सेन्टुरी' (१९०२) इति नाम्नः विख्यातग्रन्थस्य लेखकः।

रायमहोदय: अद्यतनस्य बाङ्लादेशस्य खुलनामण्डले रारुलि-कटापरग्रामे जनिमलभत। तस्य पिता भूस्वामी हरिश्चन्द्रराय:। नववर्षपर्यन्तम् स: ग्रामे एवापठत्। १८७० वर्षे सपरिवारेण स: कोलकत्तां नगरमुदावसत्। राय: तस्य अग्रज: भ्राता च हरे शालां प्रवेशितौ। १८७४ मध्ये यदा राय: चतुर्थ्यां कक्षायां पठन्नासीत् तदा स: तीक्ष्णेन पाकातीसारघातेन ग्रस्त: येन स: आजीवनं पीडित:। वर्षद्वयं स: शालां गन्तुमशक्नोत्। स: पुनः स्वग्रामं गतवान्। तत्र स: शालाया: अभ्यासक्रमात् अधिकपठनेन कालं व्ययितवान्। स: लेत्ब्रिज् इत्यस्य 'सेलेक्शन्स् फ्रम् मॅडर्न् इङ्गिश् लिटरेचर्' गोल्डस्मित् इत्यस्य 'विकार् आॅफ वेक्फील्ड' च पठितवान्। समुत्थानानन्तरं स: कोलकत्तां प्रत्यागतवान् अल्बर्ट शालां प्रवेशितवान् च।

१८७९ मध्ये स: प्रवेशपरीक्षामुत्तीर्य मेट्रोपाॅलिटन् संस्थायां प्रवेशं प्राप्तवान्। मेट्रोपाॅलिटन् संस्था (पश्चात् विद्यासागर: महाविद्यालय:) पण्डितेन ईश्वरचन्द्रविद्यासागरेण स्थापिता। कदा मेट्रोपाॅलिटन् संस्थायां विज्ञानविषये वियाख्यानानि प्रयोगशाला च न आसन्। अत: राय: बाह्यशिष्यरूपेण प्रेसिडेन्सी महाविद्यालयं गच्छन्नासीत् भौतिकशास्त्रस्य रसतन्त्रशास्त्रस्य च वर्गाणां कृते। तत्र एलेक्सान्डर पेड्लर् इत्यस्य रसतन्त्रव्याख्यानानि अतीव अरुच्यन्त तस्मै। १८८२ मध्ये अखिलभारतीयपरीक्षानन्तरं द्वाभ्यां गिल्क्रिस्ट पुरस्काराभ्यां स: एकेन प्रणीतवान्। भारते पदवीशिक्षामपूर्णमेव त्यक्त्वा स: आङ्ग्लदेशं गतवान्। तत्र एडिन्बराह महाविद्यालये स: वैज्ञानिकपदवीशिक्षां प्राप्तवान्। तदा स: तत्र अन्यविषयै: सह भौक्तकशास्त्रं, रसायनशास्त्रं जीवशास्त्रं च अधीतवान्। तस्य रुचि: इतिहासे अपि आसीत्। स: बहूनि पुस्तकानि पठितवान्। नयार्थशास्त्रविषये अपि तेन पुस्तकानि पठितानि। पदवीशिक्षोपाधिं प्राप्य स: आचार्यापाधिमपि प्राप्तवान् १८८७ मध्ये। स: होप् पुरस्कारछात्रवृत्त्या सम्मानित: येन स: वर्षाधिकावधिं प्राप्तवान् तस्य आचार्यवादं पूर्णयितुम्। "काॅन्जुगेटड् सल्फेट्स् आॅफ दि काॅपर्-मॅग्निसियम् ग्रूप्: ए स्टडी आॅफ ऐसोमोर्फस् मिक्स्शर्स् एन्ड् मोलेक्युलर् कोम्बिनेशन्स्" इति तस्य आचार्यवादस्स शीर्षकम्। १८८८ मध्ये स: एडिन्बराह-महाविद्यालय-रसायनशास्त्र-संभाला: उपराष्ट्रपतिस्थाने निरूपित:।

अगस्त १८८९ मध्ये स: भारतदेशं प्रत्यागतवान्। प्रेसिडेन्सी महाविद्यालये तस्य नियुक्ति: अभवत् रसायनशास्त्रस्य उपप्राध्यापकपदे। एषा नियुक्ति: अचिरस्थायी। अत: स: दु:खित: यत् उत्कृष्टोपाख्यानानि आसन्नपि स: चिरस्थायिपदं प्राप्तुमशक्नोत्। स: राष्ट्रशासनाय स्वदु:खं न्यवेदयत् परन्तु उत्तरं न प्राप्तवान्। १८९६ मध्ये स: 'मेर्क्युरस् नैट्रैट्' इत्यस्य स्थिररसायनिकसंयोगस्य विषये संशोधनपत्रं प्रस्तुतवान्। अनेन बहव: प्रेरिता: अस्मिन् विषये संशोधनं च प्रारब्धा:। १९२४ मध्ये स: भारतीय-रसायनशास्त्र-शालां स्थापितवान्।

स: प्रेसिडेन्सी महाविद्यालयात् १९१६ मध्ये निवृत्तिं प्राप्य कोलकत्ता विज्ञानविश्वविद्यालयं 'पालिट्-रसायनशास्त्र-प्राध्यापक:' इति पदे प्राप्नोत्। तत्रापि विविधानां रसायनिकसंयोगानां संशोधनं कृतं तेन श्रद्धापूर्वकस्य सुवह्ने: साहायेन। बहूनि संशोधनपत्राणि प्रकाशितानि तेन भारतीय-रसायन-सभाया: पत्रिकायाम्। तस्य षष्टितमे वर्षें स: सम्पूर्णं वेतनं कोलकत्ता विश्वविद्यालयाय दानं कृतवान् येन तत्र रसायनशास्त्रसंशोधनं वर्धेत विज्ञानविश्वविद्यालये रसायनशास्त्रविभाग: अपि विस्तारं प्राप्स्यति च। तस्य पञ्चसप्ततितमे वर्षे स: कार्यनिवृत्तिं प्राप्य 'प्रोफेसर् एमिरेटस्' अभवत्। १९२० पर्यन्तं तेन रसायनशास्त्रस्य सर्वासु शाखासु १०७ संशोधनपत्राणि प्रकाशितानि।

रायमहोदय: बहुषु बाङ्लभाषायां मासिकपत्रिकासु लिखन्नासीत् प्रायश: विज्ञानविषयोपरि। 'वङ्गीयस्य रसज्ञस्य जीवनम् अनुभवा: च' इति तस्य आतमकथाया: प्रथमखण्डं स: प्रकाशितवान् १९३२ संवत्सरे। द्वितीय: खण्ड: १९३५ संवत्सरे प्रकाशित:। १९०२ संवत्सरे स: 'ए हिस्ट्री आॅफ हिन्दु केमिस्ट्री फ्रम् द अर्लियस्ट टैम्स् टु द मिडिल् आॅफ सिक्सटीन् सेन्टुरी' इत्यस्य ग्रन्थस्य प्रथमखण्डं प्रकाशितवान्। १९०८ मध्ये च द्वितीयं खण्डम्। संस्कृतलिपीनां बहुवर्षाध्ययनं कृत्वा पौरस्त्यानां संशोधनपठनानन्तरमेव च एष: ग्रन्थ: विरचित:।

१९२३ संवत्सरे उत्तरवङ्गीयप्रदेश: पूर्णेन ग्रस्त: येन बहव: जना: अदेशिका: क्षुधाविष्टा: च अभवन्। राय: वङ्गीयोपशमसमितिं स्थापयित्वा २.५ दशलक्षमूल्यकानि रूप्यकानि आवश्कवस्तूनि च सङ्गृहीतवान्। पीडितेभ्य: व्यतरोत् च।

स: नियमेन सद्धारणब्रह्मोसमाजाय, ब्रह्मोसमाज बालिकानां शालायै भारतीय-रसायनशास्त्र-संस्थायै च दानं कुर्वनन्नासीत्। नागार्जुनपुरस्कार: तस्य दानेन स्थापित:। अपि च उद्भिद्विद्या अथवा प्राणिविज्ञान विषये उत्तमसंशोधनार्थं आशुतोष मुखर्जी पुरस्कार: तस्य एवं दानेन स्थ़ापित:।

स: आजीवनं ब्रह्मचारी आसीत् । तस्य रुचि: राजनीति अपि आसीत्। तस्य पिता हरीशचन्द्रराय: ब्रह्मोत्सव समाजे कार्यकर्ता आसीत् । अत: तस्य ब्रह्मोसमाजेन सह सम्बन्ध: बाल्यात् एव आरब्ध:। स: प्रति रविवासरे केशब्चन्द्रसेनस्य प्रवचनानि श्रोतुं तत्र गच्छन्नासीत्। केशब्चन्द्रसेनस्य सुलभसमाचारेण स: अतिप्रेरित:।

तस्य सप्तितमजन्मोत्सवे रवीन्द्रनाथटागोर: अवदत् - "उपनिषत्सु उक्तं यत् भगवान् उवाच एकोऽहं बहु स्यामि इति। सृष्टे: आरम्भ: वह्निपतनमं प्रति गमनमस्ति। प्रफुल्लचन्द्र: तस्य शिष्येषु बहु: अभवत्। तस्य हृदयं च सचेतनं कृतवान् बहुषु हृदयेषु। एतत् सर्वमशक्यं भवेत् यदि स: अपराङ्गमुखं भूत्वा स्वमेव उपहारं न कृतवान् चेत्। तस्य ख्याति: कदापि न अपकर्षति सदैव वर्धेत एव वर्धमानायां प्रज्ञायां यूनाम् हृदयेषु । नित्यधैर्यतया ते नूतनानि ज्ञानरत्नानि जयिष्यन्ति।" अनेन प्रफुल्ल्चन्द्ररायस्य प्रभाव: ज्ञायते।

कोलकत्तायाम् आचार्य: प्रफुल्लचन्द्रराय: विश्वविद्यालय:, प्रफुल्लचन्द्रराय: विश्वविद्यालय:, आचार्य: प्रफुल्लचन्द्रराय: बालकानां कृते शाला, आचार्य: प्रफुल्लचन्द्रराय: पोलिटेक्निक् इति तस्य नाम्ना संस्था: सन्ति । अपि च बाङ्लादेशस्य बागेरहट्टे होरिन्खानायां बागेरहट्ट पी. सी. विश्वविद्यालय: तस्य नाम्ना अस्ति। एतेभ्य: स: अद्यापि सम्मानित:।

"http://sa.wikipedia.org/w/index.php?title=प्रफुल्लचन्द्र_राय&oldid=279681" इत्यस्माद् पुनः प्राप्तिः