महाराष्ट्रराज्यम्
| महाराष्ट्रम् | |||
|---|---|---|---|
| — राज्यम् — | |||
 |
|||
|
|||
 |
|||
 |
|||
| Coordinates (मुम्बई): 18°58′N 72°49′E / 18.96°N 72.82°ECoordinates: 18°58′N 72°49′E / 18.96°N 72.82°E | |||
| देशः | भारतम् | ||
| स्थापनादिनम् | १९६०तमवर्षस्य मेमासस्य प्रथमदिनाङ्कः (महाराष्ट्रदिनम्) | ||
| राजधानी | मुम्बई | ||
| बृहत् नगरम् | मुम्बई | ||
| मण्डलानि | ३५l | ||
| Government | |||
| • Body | Government of Maharashtra | ||
| • राज्यपालः | के. शङ्करनारायणन् | ||
| • Chief Minister | पृथ्विराज् चौहाण् (INC) | ||
| • Parliamentary constituency | 48 | ||
| • High Court | Mumbai High Court | ||
| विस्तीर्णता | |||
| • संहतिः | ३,०७,७१३ Square km (१,१८,८०८.७ Square mile) | ||
| क्षेत्रस्तरः | 3rd | ||
| Population (2011) | |||
| • संहतिः | ११२ | ||
| • Rank | 2nd | ||
| IST (UTC+05:30) | |||
| ISO 3166 code | IN-MH | ||
| HDI |  0.689 (medium) |
||
| HDI rank | 12th (2005) | ||
| साक्षरता | 82.9% (6th) | ||
| लिङ्गानुपातः | 922 (2001) | ||
| अधिकृता भाषा | मराठी | ||
| जालस्थानम् | maharashtra.gov.in | ||
महाराष्ट्रराज्यम् (Maharashtra) भारतस्य पश्चिमे विद्यमानं किञ्चन राज्यम् अस्ति । मुम्बई इति महाराष्ट्रराज्यस्य राजधानी । अन्यानि नगराणि नागपुरं, पुणे, सोलापुरम् इत्यादयः। भारतस्य ९.८४% क्षेत्रफलं महाराष्ट्रराज्ये अस्ति । महाराष्ट्रस्य जनसन्ख्या ९,६७,५२,२४७ मिता । जनसंख्यायाः घनत्वम् ३१४.४२ जनाः प्रति वर्ग किमी. इत्यस्ति । महाराष्ट्रम् अतीव धनसम्पन्नम् राज्यम् अस्ति । अयं प्रान्तः भारतस्य सकलगृहोत्पादने १३.२% , औद्योगिक उत्पादने च १५% च योगदानं करोति । क्षेत्रफलस्य दृष्टया महाराष्ट्रं भारतस्य तृतीयं तथा लोकसंख्या विषये च द्वितीयं राज्यं भवति । भारतस्य विकसित राज्यं अस्ति महाराष्ट्रं । राज्यस्य पश्चिमे अरबी समुद्रतट: वर्तते । मुम्बई महाराष्ट्रस्य राजधानी, नागपुरं तु महाराष्ट्रस्य उपराजधानी ।
अन्तर्विषयाः |
नामस्य उगम:[सम्पादयतु]
अशोकस्य काले " राष्ट्रिक " अनन्तरं " महाराष्ट्र्" इति नामना प्रसिद्द: अभुत् ऐतद् रज्यं-- ह्युएन-त्सांगादि पथिकादिनां मतं । राष्ट्रस्य ' महाराष्ट्र ' इति नाम प्राकृत भाषायाम् ' महाराष्ट्री ' शब्दात् भवेत् इति मन्ये । केषांचित् मते ऐतत् राज्यस्य नाम "महाकांतार" (महान् वने- दंडकारण्य) इति शब्दस्य अपभ्रंश: वर्तते ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
भारतीयस्वतंत्र्यसंग्रामे महाराष्ट्रराज्यस्य मुम्बयीनगर्याः च योगदानं अपूर्वमासीत्। भारतीय-काँग्रेस- इत्यस्य सङ्घटनस्य प्रथमं सम्मेलनं अत्रैव अभवत्। तथा हि पूजनीयेन महात्मागान्धीमहोदयेन एकसहस्र-नवशतद्विचत्वारिंशत्तमे ख्रिस्तब्दे ऑगस्ट-मासस्य नवम्यां तिथौ अत्रत्यगोवालियाटॅंकतः 'मुच्यतां भारतवर्षम्' इति घोषणा दत्ता आसीत् । तदा समग्र:अपि देशः रोमाञ्चितः अभवत् । स्वातंत्र्यपूर्वकालादारभ्य समाजसुधारणास्वपि सकलं महाराष्ट्रराज्यम् अग्रेसरमासीत् । यतः महात्मा फुले, राजर्षिशाहूछत्रपतिः , भारतरत्नं डॉ. अम्बेडकरमहोदयसदृशा: अग्रगण्या: समाजोद्धारका: महाराष्ट्रराज्यमिदं अलंकृतवंतः । लोकमान्यतिलकसदृशा अभूतपूर्वा राष्ट्रियनेतारः अत्र जन्म प्राप्तवन्त: सन्ति । शून्यषण्णवैकमिते मे मासस्य प्रथमदिनाङ्के महाराष्ट्रराज्यं निर्मितम् । ततः प्रभृति:रज्येनानेन प्रगतिपथे एव पदं कृतम्.
भूगोलम्[सम्पादयतु]
महाराष्ट्रस्य पश्चिमे सिन्धुसागरः, उत्तरे दादरा ,नगर हवेली, मध्यप्रदेशः च, तस्य पूर्वदिशायां छत्तीसगढ़ दक्षिणपूर्वदिशायाम् आन्ध्रप्रदेशः तथा दक्षिणदिशायां कर्णाटकं गोवा च इति राज्यानि सन्ति । महाराष्ट्रस्य क्षेत्रफलं ३,०७,७३१ वर्ग किमी. अस्ति. भारतस्य ९.८४% क्षेत्रफलं महाराष्ट्रराज्ये अस्ति ।
सह्याद्री पर्वतश्रेणिः (वा पश्चिमघट्टाः) महाराष्ट्रस्य तीरस्य समान्तरम् अस्ति । तस्याः पश्चिमे कोङ्कण-तटप्रदेश: वर्तते । पर्वतमालायाः पूर्वदिशायां दक्खन् अधित्यका: सन्ति । एष: बह्वीनां नदीनां स्रोतःअस्ति । महाराष्ट्रे ३५ जनपदाः. अपि च षड्विभागाः सन्ति. औरङ्गाबाद:, अमरावती, कोङ्कणं, नागपुरं, नाशिकं, पुणे च एते षड्विभागाः । भूगोलस्य, इतिहासस्य च अनुसारं महाराष्ट्रे पञ्चविभागाः. विदर्भ: (नागपुरम् अमरावती), मराठवाडा (औरङ्गाबाद), खान्देश: उत्तरमहाराष्ट्रं(नाशिक), पश्चिम महाराष्ट्रं (पुणे), कोंकण च ते पञ्चविभागाः.
| औरङ्गाग्गाबादविभागः | अमरावतीविभागः | कोङ्कणविभागः | नागपुरविभागः | नाशिकविभागः | पुणेविभागः |
|---|---|---|---|---|---|
| औरङ्गाबादमण्डलम् | अमरावतीमण्डलम् | ठाणेमण्डलम् | नागपुरमण्डलम् | नन्दूरबारमण्डलम् | पुणेमण्डलम् |
| जालनामण्डलम् | बुलढाणामण्डलम् | रत्नागिरिमण्डलम् | भण्डारामण्डलम् | धुळेमण्डलम् | सातारामण्डलम् |
| बीडमण्डलम् | अकोलामण्डलम् | रायगढमण्डलम् | गोन्दियामण्डलम् | जळगावमण्डलम् | कोल्हापुरमण्डलम् |
| लातूरमण्डलम् | वाशिममण्डलम् | सिन्धुदुर्गमण्डलम् | वर्धामण्डलम् | नाशिकमण्डलम् | साङ्गलीमण्डलम् |
| उस्मानाबादमण्डलम् | यवतमाळमण्डलम् | मुम्बयीमण्डलम् | चन्द्रपुरमण्डलम् | अहमदनगरमण्डलम् | सोलापुरमण्डलम् |
| नान्देडमण्डलम् | --- | मुम्बयीनगरमण्डलम् | गडचिरोलीमण्डलम् | --- | --- |
| हिङ्गोलीमण्डलम् | --- | --- | --- | --- | --- |
| परभणीमण्डलम् | ---- | -- | --- | --- | --- |
महाराष्ट्रे ३५ जनपदाः. अपि च षड्विभागाः सन्ति. औरङ्गाबाद:, अमरावती, कोङ्कणं, नागपुरं, नाशिकं, पुणे च एते षड्विभागाः। भूगोलस्य, इतिहासस्य च अनुसारं महाराष्ट्रे पञ्चविभागाः. विदर्भ: (नागपुरम् अमरावती), मराठवाडा (औरङ्गाबाद), खान्देश: उत्तरमहाराष्ट्रं(नाशिक), पश्चिम महाराष्ट्रं (पुणे), कोंकण च ते पञ्चविभागाः.
