अङ्गुलम्

अङ्गुलम् (संस्कृतम्—अङ्गुलः इति, अर्थः—अङ्गुलिः, अङ्गुष्ठः, अङ्गुलिप्रमाणम्) इत्येतत् लम्बमानं मापनस्य एकं प्राचीनं एककम् अस्ति। द्वादश अङ्गुलानि समेते एकं वितस्तिम् (स्पान्) भवति, चतुर्विंशति अङ्गुलानि समेते एकं हस्तम् (क्यूबिट्)। अङ्गुलानि १०८ समेते एकं धनुषः इति लम्बमानम् सिध्यति।

मौर्यकालस्य (हिन्दूपञ्चाङ्गानुसारं शकवर्षे २३४ पूर्वम्, संवत् १७८८ पूर्वम्) अङ्गुलम् इति लम्बमानं प्रायः १॰७६३ सेन्टिमीटर् इत्यस्मै तुल्यम् इति विद्वद्भिः अनुमीयते।

"बाबरगिरौ नागार्जुनगिरौ च स्थितेषु प्राचीनतमेषु कृत्रिमगुहासु (मौर्यकालसम्बद्धेषु) कृतं आयामविश्लेषणम् दर्शयति यत् तस्मिन् काले मूलं लम्बमानम् अङ्गुलम् इत्येव आसीत्, यः १॰७६३ सेन्टिमीटर् इत्यस्मै तुल्यः। एतेषां गुहासङ्कुलानां योजना परम्परागत-मापन-प्रणालीनाṃ आधारेण एव कृतम्, विशेषतः कौटिलीय-अर्थशास्त्रे उल्लिखितं दण्डः (९६ अङ्गुलानि) इत्यस्य प्रयोगः कृतः।

एषः अध्ययनः अपि दर्शयति यत् अङ्गुलम् इत्येतत् लम्बमानम् हडप्पासंस्कृतेः अपि बहुषु स्थलेषु दृष्टम्। अतः एषा मापनपद्धतिः हडप्पासंस्कृतेः गङ्गासंस्कृतेः पर्यन्तं यथारूपेण एव प्रवाहितम्, इत्येतत् प्रमाणं यत् तस्य परम्परायाः आधारेण एव जनाः स्वग्रामाणि स्थापयन्ति स्म।"

— आर॰ बालसुब्रह्मण्यः, मौर्यकालीन-मापनशास्त्रे नूतनदृष्टयः

हिन्दू-आगमग्रन्थेषु अङ्गुलस्य परिमाणम् अत्यधिकं दृश्यते—"मध्याङ्गुल्याः मध्यभागस्य लम्बः" इत्येव। तथापि, अङ्गुलस्य अन्यैः लम्बमानैः सह सम्बन्धः (अनुपातः) अपरिवर्तितः एव तिष्ठति।