अनर्घराघवम्

विकिपीडिया, कश्चन स्वतन्त्रः विश्वकोशः
Jump to navigation Jump to search
अनर्घराघवम्  
Taraka Ramayana.jpg
ताटकावधस्य दृश्यम्
लेखकः मुरारिः
देशः भारतम्
भाषा संस्कृतम्
प्रकारः रङ्गमञ्चीयाभिनवशैली

अनर्घराघवं नाम सप्ताङ्कविस्तरं नाटकं वर्धमानस्य तनूजन्मा मुरारिः प्रणीय बालवाल्मीकिरिति नामापि लेभे । रामकथायाः विकासमुद्दिश्य कृतेन विचारेणायं भवभूति-राजशेखरयोर्मध्ये क्वापि विराजत इति मन्यते। तथा च प्रायेण ८७५ ख्रीष्टाब्दे स्थितिरित्यपि निश्चीयते, भवभूतिर्हि अष्टमे ख्रीष्टाब्दे राजशेखरश्च नवमे ख्रीष्टाब्दे बभूवतुरिति निश्चितप्रायम् । अनर्घरावस्य स्थलेषु महिष्मती नगरी कलचुरि-राजश्चोल्लिखिताविति स तदाश्रितो बभूवेत्यपि अनुमीयते।

मुरारेरेकमेव नाटकं यत् कथया भवभूतेर्महावीरचरितमनुकरोति । यदि भवभूतेः कविता सरला मनोहरा च कथ्यते तदाऽस्य कविता प्रौढा साऽलङ्कारा झ्ङ्कारशालिनी च । मुरारेः कवितायाः कठिनता तद्रसानुभवपरिपन्थिनीति सत्यं भवितुमर्हति, परन्तु तस्या श्रूयमाणायां सत्यामेव कोऽपि हर्षमिश्रोऽवधानसम्मुखीभावः प्रादुर्भवति । दृश्यताम् –

                क्रियाणां रक्षायै दशरथमुपस्थाय विमुखे
                         मुनौ विश्वामित्रे भगवति गते सम्प्रति गृहान् ।
                तपोलेशक्लेशादुपशमितविध्नप्रतिभये,
                          प्रवृत्ते वा यष्टुं रघुकुलयैवास्तमयते ॥

कीदृशी प्रसन्नता, कीदृशं च वाक्यपाटवम् ! रामे वनवासप्रस्थानकाले गङ्गां तरति सति कविनोक्तम् –

                 तीर्त्त्वा भूतेशमौलिस्रजममरधुनीमात्मनाऽसौ तृतीय
                          स्तस्मै सौमित्रिमैत्रीमयमुपहृतवानातरं नाविकाय
                 व्यामग्राह्यस्तनीभिः शबरयुवतिभिः कौतुकोदञ्चदक्ष
                          कृच्छादन्वौयमानः क्षणमचलमथो दक्षिणेन प्रतस्थे ॥

अस्य कवेर्गाढबन्धता पाश्चात्येभ्यो न रोचते, बिल्सनमहोदयोऽस्य कवितायाः सम्बन्धेऽभिहितवान् – साम्प्रतिका हिन्दवो विचारप्रकर्षमनुतिमार्दवं कल्पनाकामनीयकञ्च विभावयितुं मनागिव क्षमाः, अत एव हिन्दुविद्वांसोऽन्याय्यं गौरवं मुरारये प्रदत्तवन्तः । ये पुनरिदमीयमनर्घराघवमधीयते ते मुरारेः प्रशंसामुचितामेव मन्यते । अनर्घराघवस्य प्रस्तावनातोऽस्य जननीजनकयोर्नामनी 'वर्धमानतन्तुमती’ इति ज्ञायेते

कथावस्तु[सम्पादयतु]

वसिष्ठो वामदेवेदशरथमादिशद् - न तव द्वाराद् याचको विमुखो गच्छेदिति । तदनु समागत्य विश्वामित्रो यज्ञरक्षायै राम-लक्ष्मणौ स्वमाश्रममनयत् । वाली रावण-मैत्रं चकारेति जाम्बवान नासहत। स च सुग्रीवं हनुमन्तं चान्वमन्यत वालिनं विहाय ऋष्यमूकं गन्तुम् । वालिने दुर्बलं वीक्ष्य रावणः खरं दूषणं त्रिशिरसं च सेनासंवलितान् कृत्वा समुद्रस्योत्तरस्यां दिशि स्थापयामास । तत् एव ताटका मनुष्यमण्डले विहर्तुं विश्वामित्राश्रमं समागता। तत्कृतान् प्रत्यूहान् वारयितुं मुनिराहूतवान् रामम्, दिव्यानि चास्त्राणि तस्मै प्रादात् । निशीथे सुबाहु-मारीचाभ्यां सहागतां ताटकां परिचित्य मुनिः तान् हन्तुं राममादिशत् । मारीचादृते रामो हतवान् तौ मातापुत्रौ।

विश्वामित्रो रामलक्ष्मणौ जनकपुरमनयत् जनकश्च रामं सीतायोग्यं वरं मन्वानोऽपि तस्य धनुषः सज्यीकरणं प्रति संदिग्धः आसीत् । अत्रान्तरे रावणस्य पुरोधाः शोकल आगत्य रावणाय सीतां जनके ययाचे, शतानन्दाद् धनुः सज्यं कर्तुं जनकस्य प्रतिज्ञां श्रुत्वा तेनोक्तं माहेश्वरो दशाननो न शिवस्य चापमवमन्तुमुत्सहते स्म इति । स यावदवद्यप्रयोगे व्यापृत एवासीत् तावदेव रामो धनुर्बभञ्ज । सीरध्वजस्य कन्ये सीतोर्मिले क्रमेण रामलक्ष्मणाभ्यां दत्ते। रावणदूतो जनकं सीरध्वजं तर्जितवान् - "पोलस्त्य-हस्तवर्तिन्या सीतया तु भविष्यते।"

रामं प्रति चाकथयत् - "अरे राम त्वं, मा जनकपति-पुत्रीमुपयथाः।।"

तदनु जाम्बवान् शबरीं नियुक्तवान् – भरतं प्रति कैकेय्या प्रेषिताया निदाघदाहेन मृताया मन्थराया देहं प्रविश्य कैकेय्याः कुटपत्रं मिथिलायां प्रेषिताय दशरथाय समर्पयेति । तत्रैव दशरथो रामं राज्येऽभिषेक्तुं स्वयं च वनाय प्रस्थातुमियेष, किन्तु कुटपत्रेण सीतया लक्ष्मणेन च सार्धं रामं चतुर्दश वर्षाणि वने प्रवासयितुं भरतं चाभिषेक्तुं विवशीकृतः । मन्थरायाः शरीरं विहाय शबरी हनूमता रक्षितं स्वशरीरं प्रविश्य शृङ्गवेरपुरे यथावत् स्थितिं लेभे । शृङ्गवेरपुर एव गङ्गां तीर्त्वा रामचन्द्रश्चित्रकूटं प्राप्तवान् । भरतश्चित्रकूटं गत्वा कूटपत्रं प्रति कैकेयीं निर्दोषं न्यवेदयत्, राज्यं स्वीकतुं च रामं प्रार्थयत, परन्तु रामः प्रवासं पितुरादेशमेवामन्यत । भरतोऽपि रामस्य पादुके प्रतिष्ठाप्य नन्दिग्रामे वसन् न्यासमिव कोसलराज्यमरक्षत्।

परिशीलनम्[सम्पादयतु]

शेषपरिशीलनेन कथायोजनायां न कश्चनावापश्चमत्कारपदवीमारोहति । रामो वालिनं द्वन्द्वयुद्धे परास्यन्न तु तरुतिरोहितवपुरनार्यमाचचारेत्यपि किंचित् किंचिदावर्जयति सहृदयानां मनांसि । दशकण्ठं निहत्य सीतामग्नौ परीक्ष्य रामः पुष्पकेण प्रत्याजगामायोध्यामितिविदितचर एव वृतान्तः । मध्यमार्गे भौगोलिक-स्थानानां वर्णने नूतनता प्रतिभाति । मुरारिविश्वामित्रकृतां प्रार्थनामारभ्यान्ते रामराज्याभिषेकान्तां कथामनर्घराघवेऽवर्णयत्। मुरारी राममुखान्नाटकान्ते काव्यालोकस्य लक्षणं व्याख्यातवान् -

"न शब्दब्रह्मोत्थं परिमलमनाघ्राय च जनः ।

कवीनां गम्भीरे वचसि गुणदोषौ रचयतु॥"[१]

इत्यसौ समीक्षकान् भर्त्सयत्येव । किन्तु शब्दब्रह्मवाद एव न कैवल्येन काव्यनिकषत्वमादधाति । तत्कृतेऽर्थगौरवमपेक्ष्यते, न केवला पदयोजना-चातुरी, यथा केचन निर्दिशन्ति -

मुरारिपदचिन्तायां भवभूतेस्तु का कथा।

भवभूतिं परित्यज्य मुरारिमुररीकुरु॥ इति ।।

अथ पदचिन्तापरत्वमेव लक्ष्यते, न रसनिष्पत्ति-प्रावीण्यम् । अत एवेदमप्याहुः -

मुरारिपदचिन्ता चेत् यदा माघे मतिं कुरु।

अस्ति मुरारेर्माघस्य शब्दकोश-पाण्डित्यं महितं शक्तिश्चापूर्वा राघवस्यानर्धामनघां च कथां परिवर्त्य योजयितुं, किन्तु नैतावतैवासौ भवभूति वा माघं वोभौ वा प्रतियोक्तुं क्षमते । भवभूतेश्छायैव क्वचित् कदाचित् केषाञ्चिन्मनो हरेत् -

स्फुरति जडता, बाष्पायेते दृशौ, गलति स्मृति-

र्मयि रसतया शोको भावश्चिरेण विपच्यते।।[२]

इत्यहो अनुभावमुखेन स्थायिभावस्य रसात्मको विपाक एव काव्यत्वं नीयमानो विलोक्यते ।

नात्र सन्देहो यत्कविर्यौवनस्य रामणीयकं प्रत्यग्रयैव तूलिकया चित्रयांचकार, किन्तु नाटकस्य विस्तारे ईदृशान्येवाङ्गप्रथनानि नायकौशलं प्रबन्धपाटवं च तिरयन्ति। प्रमदाः (महिलाः) प्रति लोलायमाना मुरारेलाः सर्वत्र प्रसृताः प्रतिभान्ति । यथा -

पौलोमी-कुच-पत्रभङ्ग-रचना-चातुर्यमध्यापितः।

तथापि सन्ति तथाभूतानि काव्य-बन्ध-व्यतिकर-चेष्टितानि यथा वशंवदयन्ति रसिकानां चेतांसि -

अभेदेनोपास्ते कुमुदमुदरे वा स्थितवतो

विपक्षादम्भोजादुपगतवतो वा मधुलिहः।

अपर्याप्तः कोऽपि स्व-पर-परिचर्या-परिचयः

प्रबन्धः साधूनामयमनभिसन्धान-मधुरः।।[३]

अतिरञ्जनामनूरीकृत्य सूक्ष्मेक्षिकया निरीक्षितश्चेन्मुरारिस्तर्हि भवभूतेः लालित्यं माघस्य पदसौष्ठवमुरीकृत्यापि कामपि नवामभिख्यां पुष्णाति।

सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]

बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]

उद्धरणानि[सम्पादयतु]

  1. ७.१५१
  2. ५.२२
  3. ६.६
"https://sa.wikipedia.org/w/index.php?title=अनर्घराघवम्&oldid=436949" इत्यस्माद् पुनः प्राप्तिः