अभिकर्ताः सामाजिकीकरणम्

अभिकर्ताः सामाजिकीकरणम्

सामाजिकीकरणं निर्दिशति यत् व्यक्तिः जीवनकाले पर्यावरणात् मूल्यानि, मानदण्डाणि, वर्तनं, कौशलं, संस्कृतिः इत्यादयः बहवः पक्षाः कथं शिक्षते इति, येन ते समाजे जीवितुं समर्थाः भवन्ति। एषः आकस्मिकः मिश्रणः नास्ति, अपितु समूहाः, संस्थाः, जनाः च सह निरन्तर-संवादस्य उत्पादः अस्ति, यः अस्मान् पात्राणि, परिचयः, जीवनं द्रष्टुं भिन्नान् मार्गान् अपि प्रददाति। ये प्रमुखाः स्रोताः अस्माकं व्यक्तित्वस्य विकासं प्रवर्धयन्ति ते सामाजिकीकरणस्य अभिकर्तारः इति कथ्यते। एताः स्रोताः अस्माकं आत्मसङ्कल्पं, मनोवृत्तिं, भावान्, विश्वासान्, व्यवहारं च निर्मीयन्ते, तथा च अस्मान् आश्रयं ददति यस्य अन्तर्गतं वयं स्वसामाजिकां भूमिकां स्वीकर्तुं शक्ताः। अतिमहत्त्वपूर्णेषु प्रतिनिधिषु परिवारः, प्रतिवेशः, धर्मः, विद्यालयः, समवयस्कसमूहाः, डे-केयर्, कार्यस्थलं च सन्ति। तेषु प्रत्येकः संस्कृतेः प्रसारणे, सामाजिकस्य विकासने च भिन्नरूपेण निवेशं करोति।

परिवारः

सम्भवतः परिवारः एव प्रारम्भिकं वातावरणम् अस्ति येन प्रभावप्रक्रियां दर्शयितुं बालस्य विकासः सम्भवः भवति। परिवारेण सह संवादः गहनः अत्यन्तं भावनात्मकः च भवति, अतः एते अनुभवाः कालान्तरेण न म्रियन्ते अपितु अस्माकं जीवने अपि विद्यमानानि भवन्ति। स्वविषये ज्ञानं, मूल्यं, जीवनं किं प्रदास्यति इति च परिवारात् बालकाय प्रथमपरिचयानुभूतिः दीयते। ततः परं बालाः चिन्तयितुं आरभन्ते यत् ते समर्थाः वा न वा, बुद्धिमानाः वा न वा, आकर्षकाः वा न वा इति-तेषां भविष्ये व्यवहारे महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहन्ति। एतदतिरिच्य, परिवारः अपि सः स्थानम् अस्ति यत्र बालकाः पुरुष-स्त्री-पात्राणां विषये सङ्केतान् ग्रहीष्यन्ति इति कारणात् लिङ्ग-परिचयस्य परिकल्पना निर्मीयते। मेल्विन् कोह्न् नामकस्य समाजशास्त्रज्ञस्य अध्ययनेन सूचितं यत् पालनपोषणशैल्याः भिन्नतायां सामाजिकवर्गस्य प्रमुखः प्रभावः आसीत् इति। श्रमिकवर्गस्य मातापितरौ प्रायः नियमानाम् अनुसरणस्य पालनस्य च आवश्यकतां प्रति बलम् ददति यतः तेषां कार्यस्थले नियमानाम् कठोरं निरीक्षणं भवति। ते अनुशासनार्थं शारीरिकं दण्डं उपयोक्तुं न विमुखाः भवन्ति, तथैव बालानां उपद्रवम् निवारयितुं शक्तिम् अपि प्रयच्छन्ति। बालानां विषये तेषां धारणा "वन्यपुष्पाणि" इत्यादीनां स्वाभाविकतया विकसतां प्राणिनां विषये अस्ति, ये केवलं मूलभूतसंरक्षणं संरक्षणं च अपेक्षन्ते। अपरपक्षे, मध्यमवर्गस्य मातापितरौ जिज्ञासा, स्वातन्त्र्यम्, आत्म-अभिव्यक्तिः इत्यादीनां गुणानाम् उपरि अवधानं कुर्वन्ति, ये कार्येषु प्रायः उपकृताः भवितुम् अर्हन्ति, येषु उपक्रमस्य निर्णयस्य च आवश्यकता भवति। एते मातापितरौ स्वसन्ततिभ्यः शारीरिकं दण्डं दातुम् अपेक्षया तेषाम् सह तर्कं कुर्वन्ति, तथा च बालानां पोषणं "गृहसस्यानि" इव मार्गदर्शनस्य आवश्यकप्रक्रिया इति मन्यन्ते। ते स्वसन्ततिभ्यः समूहकार्यम्, नेतृत्वम्, सृजनात्मकता इत्यादीनां कौशलानां विकासाय क्रीडाम् आज्ञापयन्ति। आश्चर्यतया, कोह्न् इत्येषः अपि वर्गेषु भेदान् अन्विष्टवान्। कदाचित्, सुसंरक्षित-मध्यमवर्गस्य मातापितरौ श्रमिकवर्गस्य पालनपोषणशैल्याः भवितुम् अर्हन्ति, परन्तु स्वतन्त्रतया कार्यं कुर्वन्तः ब्लू-कालर्-कर्मकराः स्वसन्ततिभ्यः मध्यमवर्गस्य रीत्या पोषणं कर्तुं शक्नुवन्ति। अतः मातापितृणां कार्यस्य प्रकारः प्रायः तेषां बालकानां सामाजिकीकरणं प्रभावयति।

प्रतिवेशिनि

बालकः यावस्मिन् पर्यावरणे पालितः, तस्य प्रभावः बालस्य उत्तरजीवने सम्भावनायां सर्वदा भवति। अध्ययनेन सिद्धम् अस्ति यत् ये बालकाः दरिद्रप्रदेशेषु निवसन्ति, तेषां विधिना क्लेशः, किशोरावस्थायां शिशुः भवितुं, विद्यालयात् बहिर्गन्तुं, तथा वृद्धावस्थायां मानसिकरोगाणां च सम्भावना अधिका भवति इति। अनिवार्यतया एते मण्डलेषु अस्थिरता, अल्पाः सामुदायिक-संसाधनानि, वयस्क-पर्यवेक्षणस्य अभावः च दृश्यन्ते। मुद्रायाः अपरपार्श्वे, समृद्धाः प्रतिवेशिनः प्रायः अधिकतया स्थिराः भवन्ति, प्रौढाः परस्परं जानन्ति, अतः तत्र निवसतां बालानां निरीक्षणं कुर्वन्ति। एतादृशं सामाजिकनियन्त्रणं समुदायस्य अन्तः भवति, यत् बालकान् हानि-मार्गात् बहिः स्थापयितुं साहाय्यं करोति, तथा च ते अपाय-कार्येषु संलग्नाः भवितुं सम्भाव्यं न्यूनं करोति। अस्य परिणामेन, मातापितरौ उत्तमप्रदेशेषु गमनं स्वसन्ततिभ्यः उत्तम-पालनपोषणस्य उपायरूपेण पश्यन्ति, यतः बालानां आचरणं, अभिलाषाः, सामाजिक-अवसरान् च प्रभावितं कुर्वन्तः मुख्यकारकेषु पर्यावरणः अन्यतमः अस्ति।

धर्मः

जनाः सामाजिक-अभ्यासान् स्वीकर्तुं प्रमुख-मार्गरूपेण धर्मः विशिष्टः अस्ति। ये तत् निकटतया अनुसरन्ति तेभ्यः अपि च तेभ्यः दूरे स्थितेभ्यः जनेभ्यः अपि एषः आकारं कल्पयति। ते मतानुयायिनः दैनन्दिननियमेषु, समाजे यत् शुभं वा अशुभं वा इति मन्यते, तस्मिन् एव निगृहीताः भवन्ति। यदि कश्चित् सेवानां कृते दृश्यते वा न वा इति चेदपि एतत् न भवति। चर्च्-समूहाः, तत्सदृशानि स्थानानि च सत्यं कथयितुं, भवतः समीपे यत् अस्ति तस्य विनिमयं कर्तुं, वस्तूनि सरलतया स्थापयितुं, अन्यानाम् अवधानं दातुं इत्यादीन् लक्षणानि प्रणोदयन्ति। एतत् सर्वं विभिन्नेषु परिसरेषु कार्याणि निर्वोढुं साहाय्यं करोति। यदा जनाः आस्थायाः कार्येषु गभीरतया निमग्नाः भवन्ति तदा प्रभावः कठिनतरः निकटतरः च भवति। तत्र समागमेषु विश्वासानां विषये, विशेषसंस्कारेषु, आचरणस्य सम्यक् मार्गेषु, उपयुक्तवस्त्राणां विषये, वार्तालापशैल्याः विषये, शालीन-अभ्यासानां विषये, सामाजिक-परिस्थितिं कथं निर्वहणीयम् इति विषये च शिक्षां दीयते। विश्वासः आत्मानं ज्ञातुं, जीवनस्य दिशां ज्ञातुं च वास्तविकं भावं प्रददाति। अनेकक्षेत्रेषु एते समूहाः अन्यदेशात् नवागतान् योजयितुं साहाय्यं कुर्वन्ति। ते तेषां कृते मार्गान् प्रदास्यन्ति येभ्यः अधिकं धनं नास्ति, पूर्वकाले च कार्य-अवसरेभ्यः जनान् योजयन्ति। यथा आफ्रिकन्-अमेरिकन्-चर्च्-विशेषेषु। ते सामाजिकपरिवर्तनं प्रणोदयितुं केन्द्ररूपेण कार्यं कृतवन्तः।

विद्यालयः

विद्यालयाः पठनम्, लेखनं, गणितकार्यं इत्यादीनां मूलभूतविषयेषु आधिकारिकपाठान् सम्पादयन्ति। तथापि, ते दृश्यस्य पृष्ठतः बहु अधिकं कार्यं कुर्वन्ति यत् बहु महत्त्वपूर्णं भवति। एतानि स्थानानि बालान् केवलं गृहजीवनात् बहिः विस्तृतवृत्तं प्रति आकर्षयन्ति। ते समाजस्य मुख्यनियमान् दर्शयन्ति, सर्वेभ्यः किं अपेक्षितं भवति च। गृहे एकेन प्रकारेण लाञ्छितः बालकः वर्गे ज्ञातवान् यत् मार्गदर्शिकाः समानरूपेण प्रवर्तन्ते इति। अयं पाठः बृहत्तरविश्वे मेलनस्य आधारं कल्पयति। समाजे विशेषज्ञाः एतेषु परिसरेषु अव्यक्तान् पाठान् चिन्वन्ति। वस्तूनि प्रत्यक्षतया न लिखितानि अपितु स्थानस्य सञ्चालनं कथं भवति, कानि सामग्रयः उपयुज्यन्ते इति च निर्दिष्टानि भवन्ति। विषयेषु व्याख्यायै पुस्तकेषु कथासु भवतः देशस्य प्रेमः, निष्पक्षः भवितुं, सत्यनिष्ठः भवितुं, अधिकारिणां सम्मानं कर्तुं च विचाराः पतिताः भवेयुः। अन्यः स्तरः सभामण्डपे वार्तालापात् विरामात् च आगच्छति। तत्र बालकाः शिक्षकाभ्यः दूरे परस्परं उपदेशं ग्रहीष्यन्ति। दुःखकरतया, एतत् महिलानां वा जातिनां वा विरुद्धं पक्षपातस्य विषये टिप्पणीं, सामाजिक-सीढी-आरोहणस्य उपायान्, नियमान् परितः शार्ट्कट् इत्येतान् वा नेतुं शक्नोति। ये समाजे संघर्षान् पश्यन्ति ते सूचयन्ति यत् शिक्षा कथं असमानव्यवस्थां प्रवर्तयति इति। धनिकगृहाणां बालकाः प्रमुखपात्राणां शीर्ष-कार्याणां च कृते सुसज्जिताः मनोहारी-निजी-स्थानानि प्रति गच्छन्ति। मध्यतः निम्नतः वा स्थलेभ्यः जनाः सार्वजनिकरूपेण गच्छन्ति। तत्र ते स्वस्य आरम्भिकस्तरस्य अनुरूपानि स्थानानि योजयितुं शिक्षन्ते। अतः श्रमिकपरिवारस्य युवकाः महाविद्यालययोजनाः अथवा बृहत्-स्वप्न-मार्गान् अवगन्तुं शक्नुवन्ति। अन्ते, एषा व्यवस्था धनस्य, अधिकारस्य च विस्तृत-संरचनानां पोषणं करोति।

समवयस्कसमूहाः

बालाः वृद्धाः भवन्ति, मित्राणि च स्वजीवने अधिकं भारम् आकर्षयितुं आरभन्ते। एताः समूहाः प्रायः मातापितृभिः कथितेः विरुद्धं गच्छन्ति। मित्राणि नूतनाः नियमाः, अभिरुचयः, वार्तालापस्य रीतयः, विचारान् च मिश्रणे आनयन्ति। किशोरावस्थायां तत् आकर्षणं प्रबलं भवति। तत्र सम्मिलितं भवितुम् आग्रहः स्वरूपं, क्रियाम्, विद्यालय-चयनानि, इत्यादीन् च मार्गनिर्देशयितुं शक्नोति। पेट्रीसिया तथा पीटर् एड्लर् इत्येतयोः कृतिः सूचयति यत् युवकाः कथं पुरुष-बालिका-वृत्तेषु विभक्ताः इति। लाड्स् इत्येते क्रीडा-कौशलेन, धैर्येन च आदरं वर्धयन्ति। रूपस्य, गृहमूलस्य, तेषां ज्ञातव्यस्य च आधारेण महिलाः प्रीयन्ते। एते जनसमूहाः रागानां, परिधानानां, प्रणयरचनानां, दैनिक-गतिणां च मानदण्डान् निर्धारयन्ति। उत्तमाः उत्तमानां श्रेणीं लक्ष्याणि च प्रणोदयितुं शक्नुवन्ति। दुष्टप्रभावाः नियमानाम् उल्लङ्घनं कर्तुं शक्नुवन्ति।

कार्यस्थलम्

वयस्काः सामाजिकनियमान् कथं शिक्षन्ति इति विषये कार्यस्थलं प्रमुखः भागः भवति। प्रारम्भिकाः कार्याणि जनाः अनुशासनं, समूहकार्यं इत्यादीनि वस्तूनि ग्रहीतुं साहाय्यं कुर्वन्ति। ते अभिनयस्य व्यावसायिकपद्धतीभिः सह समयनिष्ठां अपि शिक्षयन्ति। पश्चात् जनाः स्वस्य मनसि क्रियासु च भावीजीवनस्य कृते सज्जाः भवितुम् आरभन्ते। अस्मिन् अग्रिमसामाजिकीकरणे इन्टर्नशिप् अथवा प्रोस् इत्यनेन सह वार्तालापः भवितुम् अर्हति। कर्मचारिभ्यः वस्तुतः काः उद्योगाः अपेक्षन्ते इति ज्ञातुम् अपि अस्य अर्थः भवेत्। कालान्तरे जनाः स्वकार्याणि एतावान् पूर्णतया स्वीकुरन्ति येन कार्येषु ते के इति निर्धारितं भवति। ते प्रायः कथयन्ति यथा अहं शिक्षकः अथवा परिचारिका इति। एतेन ज्ञायते यत् कार्यस्थानेषु कथं स्वदृष्टेः निर्माणं भवति तथा च वयं कथं समूहेषु योजयामः इति।

निष्कर्षम्

सामाजिकीकरणस्य अभिकर्तारः जनान् रूपयितुं साहाय्यं कुर्वन्ति तथा च तान् वास्तविकरूपेण समाजे सम्मिलयितुं शक्नुवन्ति। निकटपरिवारात् आरभ्य विद्यालयानां धर्मस्य च व्यापकप्रभावपर्यन्तं। समीपस्थाः, मित्राणि, उद्योगाः च सर्वे अस्माकं विश्वासेषु क्रियासु च वृद्धिं जनयन्ति। ते अस्माकं आत्मबोधम् अपि कल्पयन्ति। एतेषां प्रतिनिधिनां विषये ज्ञातं चेत् समाजः वस्तुतः कथं कार्यं करोति इति ज्ञायते। एतत् बालवर्षेभ्यः प्रौढजीवने मानवसमाजस्य विकासाय मार्गदर्शयन्तः प्रबलप्रेरणाः सूचयति।

स्रोतानि

Henslin, J. M. (2007). Sociology.

‌