अवतारः
 |
|
परम्पराः
|
 प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः |
अवतारः इति हिन्दुधर्मे एकं तत्त्वं यः संस्कृतभाषायां "अवतरणम्" इति अर्थं बिभर्ति। एषः तत्त्वः शक्तिमतः देवस्य वा आत्मनः वा पृथिव्यां मूर्तरूपेण प्रादुर्भावं सूचयति, मानवस्वरूपे अपि।[१][२]
"अवतारः" इति शब्दः वैदिकग्रन्थेषु न दृश्यते, किन्तु उत्तरवैदिकसाहित्ये, विशेषतः षष्ठशताब्द्यां चान्द्रमानानुसारं, पुराणग्रन्थेषु नामरूपेण प्रकटः।[३][४] तथापि, एषः तत्त्वः उपनिषदादिषु वर्णितस्य सगुणब्रह्मणः तात्त्विकविचारस्य प्रतीकस्वरूपेण वैदिकसाहित्येन सह सुसंगतं दृश्यते। ऋग्वेदे इन्द्रः स्वेच्छया यथाकामं रूपपरिवर्तनं कर्तुं समर्थः इति वर्णनं दृश्यते। भगवद्गीतायां "अवतारतत्त्वम्" अन्यैः शब्दैः वर्णितम्।[५][६][७][३]
तत्त्वतः, एषः शब्दः विष्णोः देवस्य सह विशेषतः सम्बद्धः, यद्यपि अन्यदेवतासु अपि एषः तत्त्वः यथासम्भवम् उपयुज्यते।[८] विष्णोः दशावताराः गरुडपुराणे, द्वाविंशतिः अवताराः भागवतपुराणे च उल्लिखिताः, यत्र विष्णोः अवताराः अनन्ताः इति अपि उक्तम्।[९] वैष्णवधर्मे एतेषां विष्णोः अवताराणां विशेषं महत्त्वं अस्ति।[१०][११][१२] शक्तिसम्प्रदायेषु देवीदेवतायाः त्रिपुरसुन्दरी-दुर्गा-चण्डी-चामुण्डा-महाकाली-काली इत्यादीनां रूपेषु अपि अवताराः दृश्यन्ते। गणेशस्य शिवस्य च अवताराः अपि कतिपयमध्ययुगीनग्रन्थेषु उल्लिखिताः, यद्यपि ते गौणरूपेण दृश्यन्ते। वैष्णवधर्मे अवतारतत्त्वं विशेषं, यत् शैवधर्मे अनुपस्थितम्।[१३]
बौद्धधर्मे, ईसाईधर्मे, अन्येषु च धर्मेषु अपि कतिपयांशेषु अवतारतुल्यं तत्त्वं दृश्यते।[१४][१५][१५]
सिखधर्मग्रन्थेषु बहवः हिन्दुदेवदेवताः उल्लिखिताः, किन्तु तत्र रक्षकावतारतत्त्वं न स्वीक्रियते। नामदेवप्रभृतीनां भक्तसन्तानां मतानुसारं, निराकारः नित्यः ईश्वरः मानवहृदये वर्तते, मानवः एव आत्मनः रक्षकः इति दृष्टिः तत्र स्वीक्रिता।[१६][१७]
विष्णोः अवताराः
[सम्पादयतु]हिन्दुधर्मे अवतारतत्त्वं विष्णोः देवेन सह विशेषतः सम्बद्धम्। विष्णुः त्रिमूर्त्यां रक्षणकर्तृरूपेण स्थितः। तस्य अवताराः धर्मस्य पुनःस्थापनाय, दुष्टनिग्रहाय, साधुपरित्राणाय च पृथिव्यां अवतरन्ति। परम्परागतहिन्दवः स्वं "हिन्दु" इति न मन्यन्ते, अपि तु "वैष्णवः", "शैवः", "शाक्तः" इत्यादिरूपेण स्वं परिचयन्ति। प्रत्येकस्य देवस्य स्वं चिह्नं, आख्यानं, पूजाविधानं च अस्ति, किन्तु सर्वेषां सामान्यं यत्—दैवीयतत्त्वं मूर्तरूपेण उपलभ्यते।[१८][१९][२०]
भगवद्गीतायाः प्रसिद्धः श्लोकः विष्णोः अवतारस्य सामान्यं कार्यं वर्णयति—[२१][२०]
— भगवद्गीता ४॰७–८
विष्णोः अवताराः हिन्दुमिथ्यायां तदा तदा प्रादुर्भवन्ति यदा यदा ब्रह्माण्डे असन्तुलनं जायते। तदा अवतारः मूर्तरूपेण प्रकट्य दुष्टान् नाशयति, धर्मं पुनः स्थापयति च।[२२][२३]
वैष्णवसम्प्रदायेषु विष्णोः प्रसिद्धाः अवताराः—कृष्णः, रामः, नारायणः, वेंकटेश्वरः, वासुदेवः च। एतेषां नाम्नां सह विस्तीर्णं साहित्यं, आख्यानानि, कलारूपाणि च सम्बद्धानि सन्ति। महाभारते कृष्णः, रामायणे रामः च वर्णितः।[२४][२५]
दशावताराः
[सम्पादयतु]भागवतपुराणे विष्णोः अवताराः अनन्ताः इति वर्णितम्, किन्तु दशावताराः तत्र प्रमुखरूपेण उल्लिखिताः। दश प्रमुखाः विष्णोः अवताराः अग्निपुराणे, गरुडपुराणे, भागवतपुराणे च उल्लिखिताः।[२६][२०][२७][२८]
विष्णोः दश-प्रसिद्ध-अवताराः सामूहिकरूपेण दशावतारः (संस्कृतसंयुक्तः अर्थात् "दश-अवताराः") इति नाम्ना प्रसिद्धाः सन्ति। भागवतपुराणे पञ्च भिन्नसूच्यः समाविष्टाः सन्ति, यत्र नामानां क्रमः भेदयुक्तः अस्ति। फ़्रेडा माचेट् इत्येषा कथयति यत् सङ्गीतकारैः एतत् पुनः अनुक्रमणम् इच्छया भवेत्, येन प्राधान्यम् सूचितं न भवेत् अथवा किमपि निश्चितं स्थापयित्वा अमूर्तं परिमितं भवेत्।[२९][३०]
| नामः | वर्णनम् |
|---|---|
| मत्स्यः | मत्स्यरूपः अवतारः। सः मनुम् सप्तर्षीन् च महाप्रलयात् रक्षति, अपि च हयग्रीवनाम्ना असुरेण अपहृतान् वेदान् रक्षति।[३१] |
| कूर्मः | कच्छपः अवतारः। सः मन्दराचलं धारयति, यदा देवासुरैः क्षीरसागरमन्थनं कृतम्।[३२] |
| वराहः | वराहरूपः अवतारः। सः हिरण्याक्षेन अपहृतां भूमिदेवीं उद्धरति, तस्य स्थानं पुनः स्थापयति।[३३] |
| नरसिंहः | सिंहरूपः अवतारः। सः भक्तं प्रह्लादं रक्षति, हिरण्यकशिपोः अत्याचारं च समाप्तं करोति।[३४] |
| वामनः | वामनरूपः अवतारः। सः महाबलिं त्रिभिः पादैः त्रैलोक्यं व्याप्य पातालं प्रेषयति, इन्द्रस्य शासनं पुनः स्थापयति।[३५] |
| परशुरामः | ब्राह्मणक्षत्रियः अवतारः। सः अत्याचारीन् क्षत्रियराजान् नाशयति, नवं सामाजिकं क्रमं स्थापयति।[३६] |
| रामः | राजकुमारः अवतारः। सः रावणेन अपहृतां पत्नीं सीतां उद्धरति, धर्मराज्यं स्थापयति।[३७] |
| बलरामः | कृष्णस्य अग्रजः, कृषिदाता च। सः शेषस्य अवतारः, विष्णोः सर्पपर्वतः, विष्णोः अवतारः च इति विविधरूपेण वर्णितः अस्ति।[३८] |
| कृष्णः | अष्टमः अवतारः। सः धर्मं पुनः स्थापयति, कंसं मारयति, अर्जुनस्य सारथिरूपे[३९] |
| बुद्धः (वादविवादः) | ऐतिहासिकः बुद्धः, यः वेदानां मार्गात् असुरान् वञ्चयितुं अवतारं स्वीकृत्य देवतानां विजयं सुनिश्चितं करोति। केषुचित् परम्परासु सः विष्णोः अवतारः इति निर्दिश्यते। [४०] |
| कल्की | दशमः अवतारः विष्णुः इति। सः कलियुग इति वर्तमानस्य भ्रष्टाचारस्य युगस्य समाप्त्यर्थं अवतारं स्वीकरोति, विश्वस्य चतुर्णां वर्गाणां, विधिनां च पुनः प्रतिष्ठापयति।[४१] |
सन्दर्भः
[सम्पादयतु]- ↑ James Lochtefeld (2002), "Avatar" in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 1: A-M, Rosen Publishing, फलकम्:ISBN, pages 72–73
- ↑ Geoffrey Parrinder (1997). Avatar and Incarnation: The Divine in Human Form in the World's Religions. Oneworld. pp. 19–20. ISBN 978-1-85168-130-3.
- 1 2 Hacker 1978, pp. 424, also 405–409, 414–417.
- ↑ Sheth 2002, pp. 98–99.
- ↑ Rig Veda 3.53.8 (Maghavan); 6.47.18 (Indra)
- ↑ Swami Harshananda, A Concise Encyclopaedia of Hinduism, Ramakrishna Math, Bangalore (2008) Vol.1, page 221
- ↑ Daniel E Bassuk (1987). Incarnation in Hinduism and Christianity: The Myth of the God-Man. Palgrave Macmillan. pp. 2–4. ISBN 978-1-349-08642-9.
- ↑ Kinsley, David (2005). Lindsay Jones, ed. Gale's Encyclopedia of Religion 2 (Second ed.). Thomson Gale. pp. 707–708. ISBN 978-0-02-865735-6.
- ↑ Bryant, Edwin Francis (2007). Krishna: A Sourcebook. Oxford University Press US. p. 18. ISBN 978-0-19-514891-6.
- ↑ Sheth 2002, pp. 98–125.
- ↑ Hawley, John Stratton; Vasudha Narayanan (2006). The life of Hinduism. University of California Press. p. 174. ISBN 978-0-520-24914-1.
- ↑ David R. Kinsley (1998). Tantric Visions of the Divine Feminine: The Ten Mahāvidyās. Motilal Banarsidass. pp. 115–119. ISBN 978-81-208-1522-3.
- ↑ James Lochtefeld (2002), "Shiva" in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 2: N-Z, Rosen Publishing, फलकम्:ISBN, page 635
- ↑ Daniel E Bassuk (1987). Incarnation in Hinduism and Christianity: The Myth of the God-Man. Palgrave Macmillan. pp. 2–4. ISBN 978-1-349-08642-9.
- 1 2 Sheth 2002, pp. 115–116 with note 2.
- ↑ Eleanor Nesbitt (2005). Sikhism: A Very Short Introduction. Oxford University Press. pp. 16, 24–25. ISBN 978-0-19-157806-9.
- ↑ Christopher Shackle and Arvind Mandair (2005), Teachings of the Sikh Gurus, Routledge, फलकम्:ISBN, pp. xxxiv–xli
- ↑ Kinsley, David (2005). Lindsay Jones, ed. Gale's Encyclopedia of Religion 2 (Second ed.). Thomson Gale. pp. 707–708. ISBN 978-0-02-865735-6.
- ↑ Kinsley, David (2005). Lindsay Jones, ed. Gale's Encyclopedia of Religion 2 (Second ed.). Thomson Gale. pp. 707–708. ISBN 978-0-02-865735-6.
- 1 2 3 Matchett 2001, p. 4.
- ↑ Kinsley, David (2005). Lindsay Jones, ed. Gale's Encyclopedia of Religion 2 (Second ed.). Thomson Gale. pp. 707–708. ISBN 978-0-02-865735-6.
- ↑ Lochtefeld 2002.
- ↑ Lochtefeld 2002, p. 228.
- ↑ The intimate other: love divine in Indic religions. pp. 32–33.
- ↑ King, Anna S. (2005). The intimate other: love divine in Indic religions. Orient Blackswan. pp. 32–33. ISBN 978-81-250-2801-7.
- ↑ Bryant, Edwin Francis (2007). Krishna: A Sourcebook. Oxford University Press US. p. 18. ISBN 978-0-19-514891-6.
- ↑ Mishra, Vibhuti Bhushan (1973). Religious beliefs and practices of North India during the early mediaeval period, Volume 1. BRILL. pp. 4–5. ISBN 978-90-04-03610-9.
- ↑ Rukmani, T. S. (1970). A critical study of the Bhagavata Purana, with special reference to bhakti. Chowkhamba Sanskrit studies 77. Varanasi: Chowkhamba Sanskrit Series. p. 4.
- ↑ Matchett 2001.
- ↑ Matchett 2001, p. 160.
- ↑ Handbook of Hindu Mythology. 2008-03-27. pp. 212–213.
- ↑ Hinduism: An Alphabetical Guide. 2014-04-18. p. 709.
- ↑ Mythology of Vishnu and His Incarnations. 2009. p. 62.
- ↑ The Religions of India: A Concise Guide to Nine Major Faiths. 2014-04-18. p. 859.
- ↑ Hinduism: An Alphabetical Guide. 2014-04-18. p. 1312.
- ↑ Jones, Constance; Ryan, James D. (2006). Encyclopedia of Hinduism (in English). Infobase Publishing. p. 324. ISBN 978-0-8160-7564-5.
- ↑ Encyclopedia of Hinduism. 2006. pp. 353–354.
- ↑ Encyclopedia of Hinduism. 2006. pp. 65–66.
- ↑ Encyclopedia of Hinduism. 2006. p. 238.
- ↑ The Encyclopedia of Religion. 1987. p. 15.
- ↑ Puranic Encyclopedia: A Comprehensive Work with Special Reference to the Epic and Puranic Literature. 2015-01-01. p. 376.