आधुनिक संस्कृत लेखक:
एकस्मिन् अरण्ये एकः खगः आसीत् । तस्य नाम आशा सा तस्या माता सह प्रतिवसति स्म । तस्या पितुः न आसीत् । तस्या माता नाम मीरा । मीरा स्व पुत्राः प्रतिपालनं निमित्तं अन्य गृहे कार्यं करोति। ईदानीं आशा वर्धिता अस्ति। सा मातुः पोषणार्थं वनेषु पुष्पाणि विक्रयति गृहाण। अधुना आशा पुष्पाणि विक्रीय धनेन मातुः औषधं क्रीणति। माता कतिदिनानि अभवत् फलानि न खादितवती अहं मातुः कृते पुष्पाणि विक्रीय फलानि कृणामि। आशा पुष्पविक्रीयणार्थं गच्छति। आशा वदति - एतत् पुष्पं गृहाण अहं अन्येभ्यः न्युनं रूप्यकानि दास्यामि। परन्तु कोपि जनाः न ग्रहणं करोति शनैः संध्या अभवत्। सा गृहं गच्छति मातु समीपे रोदनं कृत्वा वदति - अहं भवत्याः कृते फलानि क्रेतुं चिन्तयन् आसीत् परन्तु मम पार्श्वे धनं न आसीत्। एतत् श्रुत्वा तस्या माता आस्वासना ददाति।
परदिने नूतन आशा सह पुष्पविक्रयणार्थं गच्छति। तदा एक लघु काकः पुष्पाणि चयनं हेतु नीडात् वहिः आगच्छति। तद् समये एकःबिडालः तत्र आगच्छति। तदा आशा पुष्पदानि बिडालः उपरि क्षेपणम् करोति कृत्वा लघु काकः तारितवान् तस्मिन् काले लघु काकस्य पिता आगच्छति। सः आगत्य लघु काकं पृष्टवान् - त्वं कुशलं वा ? लघु काकः वदति - आम् ' अहं कुशलं अस्मि। अयं खगः मां तारितवान् परन्तु खगः आहतः अभवत्। आशा - वदति कोऽपि समस्या नास्ति । त्वं कुशलः अस्ति तत् पर्याप्तम। एतत् श्रुत्वा काकस्य पिता आशायाः परिचयं पृष्टवान् तत्पश्चात् सा आशा स्वस्य परिचयं ददाति। आशायाः परिचयं श्रुत्वा काकस्य पिता दुःखी अभवत्। तत्पश्चात् सः आशायाः सहायार्थं स्वस्य गृहे आशा तस्याः माता च आश्रय दत्तवान्।
संस्कृतं व्यावहारिकभाषा
[सम्पादयतु]दक्षिणभारतस्य असमस्य केषुचित् ग्रामेषु संस्कृतभाषा सामान्यभाष्यभाषा अस्ति । अनेकानां स्वैच्छिकसङ्गठनानां व्यक्तिनां च प्रयत्नेन, संस्कृतसम्भाषणस्य च व्यवस्थितप्रशिक्षणानन्तरं संस्कृतं बहुषु ग्रामेषु जनानां सामान्यभाष्यभाषा अभवत् । एतादृशाः ग्रामाः अवश्यमेव अल्पाः सन्ति, परन्तु एतेषु असामान्यग्रामेषु दैनन्दिनजीवनस्य सर्वाणि वार्तालापानि केवलं संस्कृतेन एव प्रचलन्ति । एतादृशेषु ग्रामेषु उल्लेखनीयनामानि कर्णाटकस्य मुत्तूर्, होसाहल्ली च, मध्यप्रदेशस्य झिरी ग्रामः च अस्ति, यत्र संस्कृतं यथार्थतया जनानां भाषा अभवत् । एतेषु ग्रामेषु प्रायः ९५ प्रतिशतं जनाः केवलं संस्कृतभाषां वदन्ति । मुथुर, होसाहल्ली, झीरी च विहाय मध्यप्रदेशे मोहम्मद्, बधुवारः, राजस्थानस्य गनोडा च ग्रामाः इति प्रसिद्धाः यत्र नित्यवार्तालापाः अधिकतया संस्कृतभाषायां भवन्ति ।
संस्कृत साहित्यम् : वर्तमान स्थिति
[सम्पादयतु]सम्प्रति भारतस्य सर्वेषु भागेषु समानरूपेण संस्कृतग्रन्थानां लेखनं, अध्ययनं च क्रियते । केवलं नवदिल्लीनगरे राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानेन प्रकाशितायां सूचीयां १६८० तः अधिकाः आधुनिकसंस्कृतग्रन्थाः उल्लेखिताः सन्ति ।
संस्कृत पुस्तकानि
[सम्पादयतु]आधुनिकसंस्कृतलेखकैः लिखितानां सर्वेषां पुस्तकानां, कविनां च परिचयः अत्र न सम्भवति, परन्तु केषाञ्चन अत्यन्तं चर्चाकृतानां कृतीनां कविनां च विषये सूचना निम्नलिखितरूपेण अस्ति ।
| सङ्ख्याः | लेखकस्य नाम | कार्यस्य नाम |
|---|---|---|
| 1 | श्री के. एल्. रङ्गिलादास् | व्यङ्ग्य-काङ्ग्रेस्-गीतम् |
| 2 | श्री के. कल्याणी | भारतीयः विलापयति। |
| 3 | श्री एम. के. तातचार्य | भारती मोर्तम् |
| 4 | श्री जी. वी. पद्मनाभचार्य | वायु-वायुः |
| 5 | श्री गणपति शास्त्री | ध्रुवचरितम्, थटकपरिणयम्, तिरग शतकम् |
| 6 | श्री विजयराघव | अभिवादन सन्देशः |
| 7 | श्री त्रिशूरनारायण मूस् | मुखावरण-सन्देशः |
| 8 | श्री रङ्गचारी | पिक सन्देशः |
| 9 | सी. सुगनानी नायर् | सीताभरणम् |
| 10 | श्री रविवर्म तम्बुरन् | पद्मपेटिका |
| 11 | श्री सुन्दरराजनः | अनाचारः |
| 12 | श्री सूर्यमणि रथ | समस्या शताब्दी |
| 13 | श्री केशवचन्द्रदासः | ईशा |
| 14 | श्री के. रामावतरशर्मा | मुद्रा-दूतः |
| 15 | श्री तपोश्वरसिंहः तपस्वी। | पुनर्मिलन, हरप्रिय |
| 16 | श्री. वेनेश्वर पाठक | फ्लोटोग्राफ़ी, वीरता |
| 17 | श्री रामशीष पाण्डे | मयूखुदम्, काव्यकदम्बकम् |
| 18 | श्री अभिराज राजेन्द्र | आर्यन्यथिक् शतकम् |
| 19 | श्री पी. के. नारायण पिल्लई | मयुरादुतम् |
| 20 | श्री कृष्णमूर्तिः | मत्कूनिश्टक् |
| 21 | श्री राजगोपाला चक्रवर्ती | मधुकरुधुतम् |
| 22 | श्री के. एस. राजगोपालचार्य | धन्यवाद सन्देशः |
| 23 | श्री आसुरी अनन्तचार्य | समरजानी शतकम् |
| 24 | श्री श्री निवासचार्य जलियाल् | श्रीतीर्थक्षेत्र विलास काव्यम् |
| 25 | श्री प्रमत्नाथ् तर्कभूषण | कोकिलादुतम् |
| 26 | श्री विदुशेखर भट्टाचार्यः | युवावस्थायाः विलासिता |
| 27 | श्री एम्. प्रशिक्षकः नरसिंहचार्यः | पिकास्-सन्देशः, गरुड-सन्देशः |
| 28 | श्री बी. सुब्बरावः | दक्षिण-मेघ-सन्देशः |
| 29 | श्री जगन्नाथ पाठक | कपिसायिनी, पिपासा |
| 30 | श्री रामकृष्णः | तारचरितम्, चन्ददेवचरितम्, |
| 31 | श्री शुकदेव शास्त्री | जीतमल चरित्रम्, स्वयंसेवकत्रयी |
| 32 | श्रीमती वेदकुमारी | उर्मीः |
| 33 | श्री पुष्करनाथ शास्त्री | वासन्ती |
| 34 | श्री कृष्णराम व्यास | स्मारकम् |
| 35 | श्री नित्यानन्द शास्त्री | हनुमद्दुतम्,
श्रीरामचरितभ्रिथन् (पण्डित् मोहनलाल् शर्मपाण्डे, संस्कृत-महाकाव्यस्य हिन्दी-अनुवादकः) |
| 36 | श्री अभिनव भर्तृहरि | वैरग्यशतम्, नीतिशतकम् |
| 37 | श्री शिवराम शास्त्री | हरियाणवी |
| 38 | श्री सत्यदेव वशिष्ठ | सत्याग्रहः नीतिशास्त्रस्य शतकम् आसीत्। |
| 39 | श्री मुलशङ्कर याज्ञिक | विजय लाहिरी |
| 40 | श्री हर्षदेव माथुर | रथायसः |
| 41 | श्री अप्पशास्त्री राशिवेदकः | मल्लिका कुसुमः, पिञ्जरा-शलभः |
| 42 | श्री रामनाथ भट्ट | सुमानो मनोरञ्जन |
| 43 | श्री प्रज्ञा गुलाब्राई | प्रियः प्रेमः |
| 44 | श्री पण्डित क्षमा राव | सत्याग्रहगीतं, मिरालहरि |
| 45 | श्री रामचन्द्र सन्दिल्य | कामदुतम् |
| 46 | श्री कलानाथ शास्त्री | जीवनस्य पृष्ठभागद्वयम्, कथनाल्लारी, नाट्यवल्लारी, सुधीजनवृत्तम्। |
| 47 | श्री भट्टः मथुरानाथ शास्त्रीभटः मथुरानाथ शास्त्री | साहित्यवैभं, जयपुरवैभं, भारतवैभं, आदर्श रमणी इत्यादयः। |
| 48 | श्री देवर्षि रामनाथशास्त्री | शोकिनी बाला, अनुग्रह मार्ग इत्यादयः। |
| 49 | श्री जनार्दन हेगडे | शुद्धकौमुदी |
| 50 | श्रीविद्यन् <ऐ. डि. 1] राव्-मैसूरु | कल्पना रत्नम्, दर्शनस्य साहित्यक्षेत्रं, |
कथा
एकस्मिन् अरण्ये एकः खगः आसीत् । तस्य नाम आशा सा तस्या माता सह प्रतिवसति स्म । तस्या पितुः न आसीत् । तस्या माता नाम मीरा । मीरा स्व पुत्राः प्रतिपालनं निमित्तं अन्य गृहे कार्यं करोति। ईदानीं आशा वर्धिता अस्ति। सा मातुः पोषणार्थं वनेषु पुष्पाणि विक्रयति गृहाण। अधुना आशा पुष्पाणि विक्रीय धनेन मातुः औषधं क्रीणति। माता कतिदिनानि अभवत् फलानि न खादितवती अहं मातुः कृते पुष्पाणि विक्रीय फलानि कृणामि। आशा पुष्पविक्रीयणार्थं गच्छति। आशा वदति - एतत् पुष्पं गृहाण अहं अन्येभ्यः न्युनं रूप्यकानि दास्यामि। परन्तु कोपि जनाः न ग्रहणं करोति शनैः संध्या अभवत्। सा गृहं गच्छति मातु समीपे रोदनं कृत्वा वदति - अहं भवत्याः कृते फलानि क्रेतुं चिन्तयन् आसीत् परन्तु मम पार्श्वे धनं न आसीत्। एतत् श्रुत्वा तस्या माता आस्वासना ददाति।
परदिने नूतन आशा सह पुष्पविक्रयणार्थं गच्छति। तदा एक लघु काकः पुष्पाणि चयनं हेतु नीडात् वहिः आगच्छति। तद् समये एकःबिडालः तत्र आगच्छति। तदा आशा पुष्पदानि बिडालः उपरि क्षेपणम् करोति कृत्वा लघु काकः तारितवान् तस्मिन् काले लघु काकस्य पिता आगच्छति। सः आगत्य लघु काकं पृष्टवान् - त्वं कुशलं वा ? लघु काकः वदति - आम् ' अहं कुशलं अस्मि। अयं खगः मां तारितवान् परन्तु खगः आहतः अभवत्। आशा - वदति कोऽपि समस्या नास्ति । त्वं कुशलः अस्ति तत् पर्याप्तम। एतत् श्रुत्वा काकस्य पिता आशायाः परिचयं पृष्टवान् तत्पश्चात् सा आशा स्वस्य परिचयं ददाति। आशायाः परिचयं श्रुत्वा काकस्य पिता दुःखी अभवत्। तत्पश्चात् सः आशायाः सहायार्थं स्वस्य गृहे आशा तस्याः माता च आश्रय दत्तवान्।