आयुर्वेदः कर्करोगचिकित्सा च
आयुर्वेद तथा कर्करोगचिकित्सक वनस्पति
समग्रचिकित्सायाः प्राचीनभारतीयव्यवस्था आयुर्वेदः स्वास्थ्यं त्रयाणां दोषाणां—वतस्य, पित्तस्य, कफस्य च सन्तुलितपरस्परक्रियारूपेण पश्यति । कर्करोगसहितः रोगः तदा उत्पद्यते यदा एतत् संतुलनं दुर्बलभोजनेन, तनावेन, दुर्बलप्रतिरक्षाशक्त्या, पर्यावरणविषैः, चयापचयविकारेण वा बाधितः भवति शास्त्रीय आयुर्वेदग्रन्थेषु कर्करोगसदृशाः अवस्थाः “अर्बुदा” इति बृहत् क्रमेण वर्धमानाः अर्बुदाः, “ग्रन्ति” इति लघुतराः सौम्याः शोफाः इति वर्णिताः सन्ति एते दीर्घकालं यावत् दोषी असन्तुलनात्, न्यूनजीवनशक्तिः, पाचनस्य विकृततायाः, विषसञ्चयस्य च कारणेन उत्पद्यन्ते, येन शरीरस्य रक्षाः सामूहिकरूपेण दुर्बलाः भवन्ति
कर्करोगः तस्य तन्त्रं च
कर्करोगः एकः जटिलः, बहुकारकः रोगः अस्ति यस्य लक्षणं असामान्यकोशिकानां अनियंत्रितवृद्धिः प्रसारः च भवति । कोशिकाविभाजनं, भेदं, मृत्युं च नियन्त्रयन्ति ये सामान्याः नियामकप्रक्रियाः बाधिताः भवन्ति तदा एतत् उत्पद्यते । स्वस्थशरीरे कोशिकानि नियन्त्रितरूपेण वर्धन्ते, विभजन्ति च, ऊतककार्यं निर्वाहयितुम् पुरातनकोशिकानां स्थाने वा क्षतिग्रस्तानां वा कोशिकानां स्थाने । परन्तु यदा कतिपयेषु महत्त्वपूर्णजीनेषु आनुवंशिकउत्परिवर्तनं सञ्चितं भवति तदा सामान्यजैविकनियमानाम् अनुसरणं विना कोशिका अनियंत्रितरूपेण बहुलितुं आरभन्ते । एताः उत्परिवर्तिताः कोशिका: कदा विभक्तव्यं, विश्रामं कर्तव्यं, कदा मृतव्यं वा इति संकेतानां प्रतिक्रियां न ददति, कालान्तरे ते अर्बुद इति प्रसिद्धं ऊतकद्रव्यं निर्मान्ति अर्बुदः सौम्यः भवितुम् अर्हति-अ-आक्रामकः अप्रसारितः च-अथवा घातकः भवितुम् अर्हति, अर्थात् ते समीपस्थेषु ऊतकानाम् आक्रमणं कुर्वन्ति, शरीरस्य अन्येषु भागेषु मेटास्टेसिसस्य क्षमता च भवन्ति कर्करोगस्य विकासः सामान्यतया आकस्मिकः न भवति; इयं क्रमिकप्रक्रिया अस्ति या वर्षेषु प्रकटिता भवति, या आनुवंशिकी, पर्यावरणीयसंपर्कः, जीवनशैलीकारकाः, यादृच्छिकडीएनएदोषाः च प्रभाविता भवन्ति ।
कर्करोगस्य तन्त्रं कोशिकीयस्तरस्य आरभ्य डीएनएक्षतिः अथवा आनुवंशिकपरिवर्तनं भवति । डीएनए-मध्ये एतादृशाः निर्देशाः सन्ति ये कोशिकानां वृद्धिः, विभक्तिः, स्वस्य मरम्मतं च कथं भवति इति नियन्त्रयन्ति । सामान्यस्थितौ कोशिकासु डीएनए-दोषाणां सम्पादनार्थं परिष्कृताः प्रणाल्याः सन्ति । परन्तु यदा एताः मरम्मतव्यवस्थाः विफलाः भवन्ति अथवा यदा क्षतिः अतितीव्रः भवति तदा आनुवंशिकविकाराः सञ्चिताः भवन्ति । एते उत्परिवर्तनानि प्रायः त्रयः प्रमुखाः प्रकाराः जीनाः भवन्ति । आद्य-ऑन्कोजीनः सामान्यकोशिकावृद्धिं नियन्त्रयितुं सहायकाः जीनाः सन्ति, यदा ते उत्परिवर्तनं कुर्वन्ति तदा ते अत्यधिकं अनियंत्रितं च कोशिकाविभाजनं चालयन्ति इति आन्कोजीनः भवन्ति । अर्बुददमनकजीनाः तु कोशिकाचक्रस्य “ब्रेक”रूपेण कार्यं कुर्वन्ति, येन कोशिकानां अतिवेगेन विभाजनं न भवति; यदा एतेषां जीनानां क्षतिः भवति तदा ब्रेकः विफलः भवति । तृतीयः समूहः डीएनए-मरम्मत-जीनानि डीएनए-त्रुटयः सम्यक् कर्तुं उत्तरदायी भवन्ति; यदि एतेषां जीनानां विकारः भवति तर्हि उत्परिवर्तनानि निरन्तरं सञ्चयन्ति । एतेषां विकृतजीनकार्यस्य संयोजनेन एतादृशाः कोशिका: भवन्ति ये सामान्यरूपेण व्यवहारं न कुर्वन्ति, अन्ते असीमितवृद्धिक्षमतायां कर्करोगकोशिकासु परिणमन्ति
यथा यथा कर्करोगकोशिका: सञ्चिताः भवन्ति तथा तथा ते एकं अर्बुदं निर्मान्ति यत् परितः ऊतकस्य वास्तुकलां कार्यं च बाधते । सामान्यकोशिकानां विपरीतम्, कर्करोगकोशिकाः एपोप्टोसिसं परिहरितुं शक्नुवन्ति-प्रोग्रामितकोशिकमृत्युस्य एकः प्रकारः यः क्षतिग्रस्तानां अथवा अनावश्यककोशिकानां निराकरणं करोति । एपोप्टोसिस् परिहरितुं क्षमता कर्करोगकोशिकानां महत्त्वपूर्णं जीवितस्य लाभं ददाति । कर्करोगस्य अन्यत् लक्षणं नूतनानां रक्तवाहिनीनां निर्माणं एन्जिओजेनेसिसं उत्तेजितुं क्षमता अस्ति । अर्बुदानां वृद्ध्यर्थं प्राणवायुस्य पोषकद्रव्याणां च नित्यं आपूर्तिः आवश्यकी भवति, कर्करोगकोशिकाः विशिष्टानि रसायनानि मुञ्चन्ति ये समीपस्थानां रक्तवाहिनीनां नूतनानां शाखानां अंकुरणार्थं प्रेरयन्ति रक्तवाहिनीनां एतत् जालं न केवलं अर्बुदस्य पोषणं करोति अपितु कर्करोगकोशिकानां रक्तप्रवाहस्य प्रवेशस्य मार्गं अपि निर्माति । एकदा परिसञ्चरणं कृत्वा एताः कोशिका: यकृत्, फुफ्फुस, अस्थि इत्यादिषु दूरस्थेषु अङ्गेषु गन्तुं शक्नुवन्ति, यत्र ते निवसन्ति, नूतनानि अर्बुदानि च निर्मान्ति, एषा आक्रामकप्रक्रिया मेटास्टेसिस इति प्रसिद्धा मेटास्टेसिसः एव कर्करोगं विशेषतया घातकं करोति, यतः सः बहुविध-अङ्ग-तन्त्रेषु सम्झौतां करोति, चिकित्सां च पर्याप्ततया अधिकं जटिलं करोति ।
शरीरे कर्करोगस्य प्रभावः विस्तृतः भवति, अर्बुदस्य स्थानस्य, प्रकारस्य, अवस्थायाः च आधारेण भवति । स्थानीयतया अर्बुदाः शारीरिकरूपेण समीपस्थं ऊतकं अङ्गं च संपीडयितुं वा प्रविष्टुं वा शक्नुवन्ति, येन तेषां कार्येषु बाधा भवति । यथा मस्तिष्के अर्बुदः कपालान्तर्गतदाबं वर्धयितुं वाक् वा दृष्टिः इत्यादीनि तंत्रिकाकार्यं प्रभावितं कर्तुं शक्नोति । फुफ्फुसस्य अर्बुदः वायुमार्गेषु बाधां जनयति, प्राणवायुविनिमयं न्यूनीकरोति, श्वासप्रश्वासयोः कष्टं च जनयति । पाचनतन्त्रे अर्बुदाः अन्नस्य मार्गं अवरुद्ध्य रक्तस्रावं वा जनयन्ति, अस्थिषु तु अस्थिसंरचनायाः दुर्बलतां जनयितुं शक्नुवन्ति, येन भङ्गस्य सम्भावना अधिका भवति स्थानीयक्षतितः परं कर्करोगस्य गहनाः प्रणालीगतप्रभावाः अपि सन्ति । कर्करोगकोशिका: ग्लूकोजस्य पोषकद्रव्याणां च महतीं मात्रां सेवन्ते, प्रायः सामान्यकोशिकानां अपेक्षया अधिकं, यतः ते द्रुतगत्या बहुलं कुर्वन्ति । एतत् अत्यधिकं ऊर्जा-सेवनं वजन-क्षयस्य, मांसपेशीनां अपव्ययस्य, अत्यन्तं क्लान्ततायाः च योगदानं करोति-एतानि सामान्यलक्षणानि उन्नत-कर्क्कट-रोगेषु दृश्यन्ते
शरीरे कर्करोगस्य अन्यः प्रमुखः प्रभावः चयापचयस्य प्रतिरक्षातन्त्रे च तस्य प्रभावः अस्ति । अनेकाः कर्करोगकोशिकाः शरीरस्य चयापचयप्रक्रियासु परिवर्तनं कुर्वन्तः शोथकअणुः मुञ्चन्ति, येन कर्करोगस्य कैचेक्सिया इति नाम्ना प्रसिद्धा स्थितिः भवति । एषा स्थितिः तीव्रभारक्षयः, दुर्बलता, भूखस्य न्यूनता च लक्षणं भवति, केवलं भोजनस्य सेवनं वर्धयित्वा विपर्ययः कर्तुं न शक्यते यतः अन्तर्निहितचयापचयस्य परिवर्तनं भवति कर्करोगः रोगप्रतिरोधकशक्तिं अपि क्षतिं करोति । केचन कर्करोगाः, यथा ल्युकेमिया, लिम्फोमा च प्रत्यक्षतया प्रतिरक्षाकोशिकानां क्षतिं कुर्वन्ति, अन्ये तु प्रतिरक्षादमनकारीरसायनानि मुक्त्वा परोक्षरूपेण प्रतिरक्षाकार्यं दमनं कुर्वन्ति फलतः शरीरं संक्रमणानां कृते अधिकं दुर्बलं भवति, येन रोगी अधिकं दुर्बलं कर्तुं शक्नोति, चिकित्सां च जटिलं कर्तुं शक्नोति । तदतिरिक्तं कर्करोगेण रक्तस्य जठरस्य असामान्यताः भवितुम् अर्हन्ति, येन अत्यधिकं रक्तस्रावः अथवा खतरनाकानां स्थूलानां निर्माणं भवति यत् फुफ्फुसं मस्तिष्कं वा गन्तुं शक्नोति
यदा मेटास्टेसिसद्वारा कर्करोगः प्रसरति तदा तस्य प्रभावः अधिकः भवति । यथा यकृत्-मध्ये मेटास्टेटिक-कर्क्कटः विषहरण-प्रक्रियाः, चयापचयः, आवश्यक-प्रोटीन-उत्पादनं च बाधितुं शक्नोति । अस्थिषु कर्करोगेण तीव्रवेदना, भङ्गः, रक्ते कैल्शियमस्य उच्चस्तरः च भवितुम् अर्हति, एषा खतरनाका स्थितिः अतिकैल्शियमिया इति प्रसिद्धा अस्ति । यदा अर्बुदाः मस्तिष्कं प्रति प्रसरन्ति तदा ते आक्षेपं, स्मृतिक्षयः, शिरोवेदना, व्यक्तित्वे परिवर्तनं वा प्रेरयितुं शक्नुवन्ति । एते व्यापकाः प्रभावाः दर्शयन्ति यत् कर्करोगः केवलं एकस्य अङ्गस्य रोगः एव नास्ति अपितु प्रणालीगतः स्थितिः अस्ति या एकत्रैव अनेकशरीरकार्यं प्रभावितं करोति
कर्करोगस्य लक्षणं रोगस्य प्रकारस्य, स्थानस्य च आधारेण बहुधा भिन्नं भवति, परन्तु सामान्यतया केचन लक्षणानि दृश्यन्ते । एकं लक्ष्यं अव्याख्यातं वजनक्षयम् अस्ति, विशेषतः यदा तत् द्रुतगत्या भवति । यतो हि कर्करोगः चयापचयस्य परिवर्तनं करोति, बहुमात्रायां ऊर्जां च उपभोगयति, अतः सामान्यतया रोगिणः सामान्यतया भोजनं कुर्वन्तः अपि वजनं न्यूनीकरोति । निरन्तरक्लान्तिः अपरं सामान्यलक्षणं भवति, यत् रक्ताल्पता, शोथः, अथवा शरीरस्य अर्बुदस्य प्रतिरक्षाप्रतिक्रियायाः कारणं भवति । यदा अर्बुदाः तंत्रिकासु, अस्थिषु, अङ्गेषु वा निपीडयन्ति तदा वेदना भवति । विशेषतः रक्तकर्क्कटरोगेषु शरीरे रोगस्य विरुद्धं युद्धं कर्तुं प्रयत्नः भवति चेत् ज्वरः, रात्रौ स्वेदः च भवितुम् अर्हति । त्वक्-परिवर्तनानि यथा पीतत्वं, कृष्णीकरणं, अचिकित्सा वा व्रणाः अपि अन्तर्निहितकर्क्कटस्य सूचकाः भवितुम् अर्हन्ति । अनेकाः कर्करोगाः अङ्गविशिष्टलक्षणमपि दर्शयन्ति: स्तनकर्क्कटः प्रायः पिण्डेन अथवा स्तनस्य ऊतकपरिवर्तनेन आरभ्यते; फुफ्फुसस्य कर्करोगेण दीर्घकालीनकासः, वक्षःस्थलवेदना, रक्तस्य कासः वा भवितुम् अर्हति; जठरान्त्रकर्क्कटस्य परिणामेण मलस्य रक्तं, कब्जः, निगलने कष्टं वा भवितुम् अर्हति; तथा प्रोस्टेट-कर्क्कट-रोगेण मूत्रस्य कष्टं भवितुम् अर्हति ।
उपसंहारः अस्ति यत् कर्करोगः आनुवंशिकउत्परिवर्तनेषु मूलभूतः रोगः अस्ति यः सामान्यकोशिकीयकार्यं बाधते । अस्य तन्त्रेषु अनियंत्रितकोशिकाविभाजनं, कोशिकामृत्युपरिहारः, नूतनरक्तवाहिनीवृद्धेः उत्तेजनं, परितः ऊतकानाम् आक्रमणं, दूरस्थेषु अङ्गेषु मेटास्टेसिसः च सन्ति रोगः शक्तिशाली स्थानीयं प्रणालीगतं च प्रभावं करोति, अङ्गकार्यं बाधते, चयापचयस्य परिवर्तनं करोति, प्रतिरक्षातन्त्रं दुर्बलं करोति, महत्त्वपूर्णपोषकद्रव्याणां सेवनं च करोति लक्षणं बहुविधं भवितुम् अर्हति परन्तु प्रायः वजनक्षयः, श्रान्तता, वेदना, अङ्गविकारः, शारीरिक-अभ्यासेषु निरन्तरं परिवर्तनं च भवन्ति । एतेषां तन्त्राणां प्रभावानां च अवगमनं शीघ्रं पत्ताङ्गीकरणाय, प्रभावीचिकित्सायै, रोगीनां परिणामेषु सुधारं कर्तुं च अत्यावश्यकम् अस्ति ।
आयुर्वेदिककर्क्कटप्रबन्धनस्य उद्देश्यं प्रणालीगतसन्तुलनं पुनः स्थापयितुं, रोगप्रतिरोधकशक्तिं सुदृढां कर्तुं, शरीरस्य विषहरणं, ट्यूमरवृद्धिं निरोधयितुं च भवति । उपचाररणनीतिषु जडीबुटीचिकित्सा, रसायनकायाकल्पचिकित्सा, पञ्चकर्मविषहरणचिकित्सा, आहारविनियमनम्, मनः–शरीरस्य अभ्यासः च सन्ति । यद्यपि आयुर्वेदः आधुनिककर्क्कटविज्ञानस्य स्थाने न भवति तथापि एतत् पूरकप्रणालीरूपेण कार्यं करोति या जीवनस्य गुणवत्तां सुधारयति, उपचारस्य दुष्प्रभावं न्यूनीकरोति, पुनर्प्राप्तेः समर्थनं च करोति
अनेकानाम् आयुर्वेदिकवनस्पतयः कर्करोगविरोधीगुणानां कृते बहुधा प्रयुक्ताः, अनुसन्धानं च कृतवन्तः । तेषु अश्वगन्धा (Withania somnifera) विटानोलाइड्-इत्यस्य कृते विशिष्टा अस्ति, ये प्रोग्रामित-कर्क्कट-कोशिका-मृत्युं प्रेरयन्ति, शोथं न्यूनीकरोति, एन्जिओजेनेसिसं च निरुध्यते परम्परागतरूपेण रसायनरूपेण गण्यते, एतत् बलं रोगप्रतिरोधकशक्तिं च वर्धयति, येन कर्करोगचिकित्सायां बहुमूल्यं भवति । करक्यूमिन-युक्ता हल्दी (Curcuma longa) वैज्ञानिकतया प्रमाणीकृतेषु ओषधिषु अन्यतमः अस्ति, यः स्वस्य शक्तिशालिनः शोथविरोधी, एण्टीऑक्सिडेण्ट् च गुणैः प्रसिद्धः अस्ति करक्यूमिनः अर्बुदस्य वृद्धिं निरुध्यते, मेटास्टेसिसं निवारयति, शरीरस्य आक्सीडेटिवक्षतितः रक्षति, आयुर्वेदचिकित्सायां तस्य केन्द्रभूमिकां सुदृढां करोति
नीम (Azadirachta indica) इति शक्तिशाली विषमुक्तौषधिः निम्बोलाइड् भवति, यत् कर्करोगकोशिकानां प्रसारं दमनं करोति, प्रतिरक्षाक्रियाशीलतां वर्धयति, आक्सीडेटिव तनावं च न्यूनीकरोति त्वक्-मुख-फुफ्फुस-कर्क्कटयोः विशेषतया लाभप्रदम् अस्ति । शुद्धिकरणगुणानां कृते पूज्यते तुलसी (Ocimum sanctum) इत्यत्र यूजेनोल्, उर्सोलिक अम्लं च भवति, ययोः द्वयोः अपि ऊतकानाम् आक्सीडेटिव-विकिरण-प्रेरित-क्षतिभ्यः रक्षणाय सहायकं भवति, तथा च प्रतिरक्षा-कार्यं वर्धयति
गुडुची (Tinospora cordifolia), प्रायः अमृता इति उच्यते, आयुर्वेदस्य प्रबलतमेषु प्रतिरक्षासंशोधकेषु अन्यतमम् अस्ति । एतत् श्वेतकोशिकानां क्रियाकलापं वर्धयति, शरीरं विषहरणं करोति, असामान्यकोशिकानां परिचयं निराकरणं च कर्तुं साहाय्यं करोति, येन दीर्घकालीनप्रकोपेन अथवा दुर्बलप्रतिरक्षाभिः सह सम्बद्धेषु कर्करोगेषु विशेषतया सहायकं भवति विटामिन-सी-पॉलीफेनोल्-इत्यनेन परिपूर्णः आम्ला (Phyllanthus emblica) सशक्ततमेषु प्राकृतिक-एण्टीऑक्सिडेण्ट्-मध्ये अन्यतमः अस्ति तथा च डीएनए-क्षतिं निवारयितुं, पाचनं सुदृढं कर्तुं, यकृत्-विषहरणस्य समर्थने च महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति
लशुनम् (Allium sativum) गन्धकयुक्तैः यौगिकैः सह कर्करोगजनकपदार्थानाम् निर्माणं निवारयति, ऊतकानाम् आक्सीडेटिव-तनावात् रक्षणं करोति, अर्बुद-वृद्धिं, एञ्जियोजेनेसिस् च बाधते च सौरसोप् (Annona muricata) यद्यपि शास्त्रीयरूपेण आयुर्वेदिकः नास्ति तथापि एसिटोजेनिन्स् इत्यस्य कारणेन पारम्परिकचिकित्सायां स्वीकृतः अस्ति, ये प्रबलं अर्बुदविरोधीक्रियाकलापं दर्शयन्ति बाएल (Aegle marmelos) तथा गुग्गुल (Commiphora mukul) इत्येतयोः अपि प्रजननविरोधी तथा भड़काऊ गुणाः सन्ति ये ट्यूमरस्य विकासं प्रतिबन्धयितुं साहाय्यं कुर्वन्ति तथा च चयापचयसन्तुलनस्य समर्थनं कुर्वन्ति
एते वनस्पतयः बहुविधतन्त्रैः कार्यं कुर्वन्ति, यथा एपोप्टोसिसस्य प्रेरणा, दीर्घकालीनशोथस्य न्यूनीकरणं, आक्सीडेटिव डीएनए क्षतिं निवारयितुं, प्रतिरक्षां संयोजयितुं, प्रणाल्याः विषहरणं कर्तुं, ट्यूमरवृद्ध्यर्थं आवश्यकानां नूतनानां रक्तवाहिनीनां निर्माणं निवारयितुं च ते मिलित्वा आयुर्वेदस्य समग्रदर्शनेन सह सङ्गतं बहुस्तरीयं रक्षाव्यवस्थां निर्मान्ति ।
आधुनिककर्क्कटपरिचर्यायां आयुर्वेदिकौषधीः पूरकचिकित्सारूपेण अधिकाधिकं एकीकृताः भवन्ति । ते रसायनचिकित्सा-विकिरण-प्रेरितानां दुष्प्रभावानाम् यथा श्रान्तता, उदरेण, भूखस्य हानिः च उपशमयन्ति । ते मानसिककल्याणं, ऊतकमरम्मतं, लचीलापनं च वर्धयन्ति । यथा यथा शोधः आयुर्वेदिकबुद्धेः प्रमाणीकरणं निरन्तरं कुर्वन् अस्ति तथा तथा एताः ओषधयः एकीकृतकर्क्कटप्रबन्धनरणनीतयः निर्मातुं अपारं क्षमताम् धारयन्ति ये प्राचीनज्ञानं समकालीनवैज्ञानिकबोधेन सह संयोजयन्ति। समग्रतया आयुर्वेदः न केवलं शारीरिकरोगस्य अपितु प्रणालीगतं भावनात्मकं च असन्तुलनं सम्बोधयन् कर्करोगस्य विषये व्यापकं, अन्वेषणात्मकं दृष्टिकोणं प्रददाति यत् तस्य विकासं कर्तुं शक्नोति। अस्य कर्करोगचिकित्सकवनस्पतयः निवारणे, चिकित्सायां, उपचारोत्तरपुनर्प्राप्तौ च महत्त्वपूर्णं योगदानं ददति, येन आयुर्वेदः समग्रकर्क्कटपरिचर्यायां बहुमूल्यं विकसितं च भागीदारं भवति