आसनस्य व्यायामस्य च भेदः
आसनस्य व्यायामस्य च भेदः यदा वयं योगं कर्तुं आरभामः तदा मुख्यबिन्दुः भवति। भारतीयदर्शने मूलभूतः प्राचीनः अभ्यासः योगः शारीरिक-मानसिक-आध्यात्मिक-लाभानां कारणेन विश्वव्यापीं लोकप्रियतां प्राप्तवान् अस्ति । योगस्य अभ्यासे विविधाः शारीरिकाः मुद्राः सन्ति, ये आसनाः इति प्रसिद्धाः सन्ति , येषां तुलना प्रायः पाश्चात्य-सुष्ठुता-शासनेषु पारम्परिक-व्यायामेषु भवति आसनस्य व्यायामस्य च उद्देश्यं शारीरिकस्वास्थ्यस्य उन्नयनं भवति चेदपि तेषां दृष्टिकोणं, उद्देश्यं, शरीरे मनसि च समग्रप्रभावः च महत्त्वपूर्णतया भिन्नाः सन्ति
आसनानां परिभाषा
[सम्पादयतु]योगस्य सन्दर्भे आसनानि मानसिकस्पष्टतां, एकाग्रतां च पोषयितुं च शरीरे बलं, लचीलतां, संतुलनं च संवर्धयितुं विनिर्मिताः विशिष्टाः आसनाः सन्ति आसनपदं "आसनम्" अथवा "आसनम्" इति अर्थात् संस्कृतशब्दात् आगतं, योगे तस्य पारम्परिकः प्रयोगः केवलं शारीरिकसुष्ठुतायै न अपितु दीर्घकालीनध्यानार्थं आध्यात्मिक-अभ्यासाय च शरीरस्य सज्जीकरणे सहायकं भवति प्रत्येकस्य आसनस्य स्वकीयाः लाभाः सन्ति तथा च प्रायः विशिष्टैः श्वसननियन्त्रणविधिभिः (प्राणायाम), ध्यानेन, मानसिककेन्द्रीकरणेन च सह सम्बद्धं भवति । योगासनस्य अभ्यासः चेतनगतिः, सम्यक् संरेखणः, जागरूकतायाः संवर्धनं च इति विषयेषु बलं दत्त्वा क्रियते । तेषु प्रायः मनःसन्तोषस्य, एकाग्रतायाः च तत्त्वानि समाविष्टानि भवन्ति, येषां उद्देश्यं शरीरं, मनः, आत्मा च संयोजयितुं भवति । यथा, अधोमुखी कुक्कुरः ( Adho Mukha Svanasana ) इत्यादि आसनं मांसपेशिनां ताननं सुदृढीकरणं च करोति तथा च गहनं, नियन्त्रितश्वासस्य माध्यमेन मानसिकविश्रामं च प्रवर्धयति
अभ्यासानां परिभाषा
[सम्पादयतु]अपरपक्षे व्यायामाः सामान्यतया शक्तिं, लचीलतां, हृदयरोगस्य स्वास्थ्यं, समग्रशारीरिकसुष्ठुता वा सुधारयितुम् क्रियमाणानि शारीरिकक्रियाकलापाः निर्दिशन्ति । व्यायामेषु धावनं, भारोत्थानम्, तरणं, सायकलयानं, एरोबिक्स् इत्यादीनि क्रियाकलापाः सन्ति । व्यायामानां प्राथमिकं लक्ष्यं प्रायः शरीरस्य शारीरिकक्षमता, यथा मांसपेशीबलं, सहनशक्तिः, सहनशक्तिः च वर्धयितुं भवति । आसनानां विपरीतम् सामान्यतया व्यायामाः मानसिकस्पष्टतां आध्यात्मिकवृद्धिं वा प्राप्तुं न क्रियन्ते । व्यायामाः अधिकतया विशिष्टान् मांसपेशीसमूहान् वा ऊर्जातन्त्रान् वा लक्ष्यं कर्तुं निर्मिताः भवन्ति, ते च प्रायः शारीरिकप्रदर्शनस्य उन्नयनं प्रति केन्द्रीभवन्ति । यथा - भार-उत्थापनं मुख्यतया मांसपेशीबलस्य कार्यं करोति, धावने तु हृदयस्य योग्यतां वर्धयति । व्यायामेषु प्रायः तीव्रता, पुनरावृत्तिः, मापनीयप्रगतिः च भवति, यथा भारस्य उत्थापनस्य परिमाणं वर्धयितुं वा माइलधावनस्य संख्यां वर्धयितुं वा
आसन-व्यायामयोः प्रमुखभेदाः
[सम्पादयतु]1. प्रयोजनं अभिप्रायं च
[सम्पादयतु]आसनानां व्यायामानां च प्राथमिकः भेदः तेषां प्रयोजने अभिप्राये च निहितः अस्ति । आसनानि केवलं शारीरिकलाभानां विषये न भवन्ति; ते योगदर्शने गहनतया निहिताः सन्ति, येषां उद्देश्यं शरीरस्य, मनसः, आत्मायाः च मध्ये सामञ्जस्यं निर्मातुं भवति । आसनस्य अभ्यासस्य उद्देश्यं शारीरिकस्वास्थ्यं वर्धयितुं तथा च आन्तरिकशान्तिं, मनःसन्तोषं, आध्यात्मिकवृद्धिं च पोषयितुं भवति । योगस्य अभ्यासः समग्रः भवति, श्वसनं, एकाग्रता, ऊर्जाप्रवाहः (प्राण) च केन्द्रितः भवति, येन एषः शारीरिकः इव मानसिकः अभ्यासः भवति तस्य विपरीतम्, व्यायामाः सामान्यतया विशिष्टशारीरिकपरिणामानां सुधारणं, यथा मांसपेशीनिर्माणं, सहनशक्तिं वर्धयितुं, हृदयरोगस्य स्वास्थ्यं वर्धयितुं वा केन्द्रीकृत्य परिकल्पिताः भवन्ति व्यायामानां उद्देश्यं सामान्यतया मनः वा आत्मानं वा सम्बोधनं विना शारीरिकप्रदर्शने मापनीयसुधारः भवति ।
2. श्वसनं मनः च
[सम्पादयतु]योगाभ्यासे श्वसनस्य महती भूमिका भवति । प्राणायाम , अथवा नियन्त्रितश्वासः, योगासनस्य एकः अत्यावश्यकः घटकः अस्ति, यः अभ्यासकारिणः जागरूकता, ध्यानं, ऊर्जां च संवर्धयितुं साहाय्यं करोति । प्रत्येकं योगमुद्रायां अभ्यासकर्ता गभीरं इच्छया च श्वसितुम् प्रोत्साहितः भवति, श्वसनस्य गतिसहितं समन्वयं करोति । एषः चेतनः श्वसनः शरीरे तनावस्य मुक्तिं कर्तुं शक्नोति, मनसि आरामस्य, शान्ततायाः च अवस्थां प्रवर्धयति । तदपेक्षया अनेकेषु व्यायामेषु श्वसनं समानप्रमाणेन प्राथमिकता न भवति । व्यायामे श्वसनस्य महत्त्वम् अद्यापि भवति चेदपि प्रायः योगस्य समानपर्यन्तं तस्य उपरि बलं न दीयते । यथा, भारउत्थापनं वा धावनं वा मानसिकं ध्यानं वा मनःसन्तोषं वा संवर्धयितुं न अपितु शारीरिकश्रमस्य समर्थने अधिकं केन्द्रीभूता भवितुमर्हति
3. भौतिक दृष्टिकोण एवं गति
[सम्पादयतु]आसनानि नियन्त्रित, सुचिन्तितगतिः, सम्यक् संरेखणं च बलं दत्त्वा क्रियन्ते । अभ्यासः सौम्यः अस्ति, यत्र प्रत्येकस्मिन् आसने किञ्चित्कालं यावत् निश्चलतां स्थापयितुं केन्द्रितं भवति । मुद्राणां मध्ये संक्रमणं सामान्यतया मन्दं इच्छितं च भवति, यत्र संतुलनं स्थापयितुं मांसपेशिनां सचेतनतया संलग्नतां च भवति । व्यायामेषु तु अधिकगतिशीलगतिः भवति । एरोबिक्सस्य द्रुतगतिः लयः वा धावनस्य वा सायकलयानस्य वा पुनरावर्तनीयः गतिः वा, व्यायामेषु प्रायः द्रुततरं, अधिक ऊर्जायुक्तं क्रियाः भवन्ति व्यायामानां तीव्रता क्रियाकलापस्य प्रकारानुसारं भिन्ना भवति, परन्तु ते प्रायः विशिष्टशारीरिकपरिणामानां प्राप्तौ केन्द्रीकृताः भवन्ति, यथा शक्तिवर्धनं वा हृदयरोगस्य योग्यतां वा
4. मनः शरीरे च प्रभावः
[सम्पादयतु]आसनानां शरीरे मनसि च गहनः प्रभावः भवति । आसनस्य अभ्यासः शारीरिकं लचीलतां, बलं, संतुलनं च प्रोत्साहयति, तथैव मानसिकविश्रामं, स्पष्टतां च युगपत् संवर्धयति । मनःसन्तोषस्य, श्वसननियन्त्रणस्य च माध्यमेन योगासनाः तनावस्य न्यूनीकरणे, भावनात्मकस्थिरतायाः सुधारणे, एकाग्रतां वर्धयितुं च सहायकाः भवन्ति । कालान्तरे आसनस्य नियमित-अभ्यासस्य मानसिकस्वास्थ्यस्य सकारात्मकः प्रभावः दर्शितः अस्ति, यथा चिन्ता-अवसादस्य लक्षणं न्यूनीकरोति व्यायामाः शरीराय लाभप्रदाः सन्तः मनः-शरीर-सम्बन्धे न्यूनं ध्यानं ददति । यद्यपि व्यायामाः एण्डोर्फिन्-स्तरं वर्धयित्वा तनावस्य न्यूनीकरणं कृत्वा मानसिकस्वास्थ्यं सुधारयितुं शक्नुवन्ति तथापि सामान्यतया ते योगस्य समानमात्रायां मनःसन्तोषं न प्रवर्तयन्ति व्यायामाः प्रायः शारीरिकपरिणामेषु अधिकं केन्द्रीकृताः भवन्ति तथा च योगासनेषु ये दीर्घकालीनाः भावनात्मकाः मनोवैज्ञानिकाः वा लाभाः न प्राप्यन्ते ।
5. समग्र बनाम लक्षित लाभ
[सम्पादयतु]योगासनानि स्वास्थ्यस्य समग्रदृष्टिकोणं प्रददति, यत्र शरीरस्य विशिष्टक्षेत्रेषु न अपितु समग्रकल्याणं केन्द्रितं भवति । एकस्मिन् योगसत्रे सामान्यतया विविधाः आसनाः सन्ति ये बहुविधाः मांसपेशीसमूहाः संलग्नाः भवन्ति तथा च शरीरस्य विभिन्नपक्षेषु सन्तुलनं कर्तुं कार्यं कुर्वन्ति, यत्र लचीलापनं, बलं, आसनं, मानसिकस्पष्टता च सन्ति योगस्य समग्रस्वभावः अभ्यासकाले शरीरस्य मनसः च सर्वेषां क्षेत्राणां पोषणं सुनिश्चितं करोति । व्यायामाः तु प्रायः अधिकं लक्षिताः भवन्ति । यथा, धावनेन हृदयस्य सहनशक्तिः सुधरति, भारोत्थानेन मांसपेशीबलं निर्मीयते, योगः अथवा पिलेट्स् व्यायामः कोरशक्तिं लचीलतां च लक्ष्यं कर्तुं शक्नोति यद्यपि व्यायामेन शारीरिकस्वास्थ्यं अवश्यमेव सुधरति तथापि मानसिक-आध्यात्मिक-कल्याणस्य समानं व्यापकं दृष्टिकोणं योगेन न प्राप्यते ।
6. आध्यात्मिक एवं भावनात्मक लाभ
[सम्पादयतु]योगासनस्य एकं विशिष्टं लक्षणं तेषां आध्यात्मिकतायां सम्बन्धः अस्ति । योगः आत्म-आविष्कारस्य आत्म-सुधारस्य च मार्गः अस्ति, यः अभ्यासकारिणः स्वस्य अन्तः आत्मनः, बृहत्तर-ब्रह्माण्डस्य च सह सम्बद्धतां प्राप्तुं साहाय्यं करोति । अनेकाः योगपरम्पराः मनःसन्तोषं, ध्यानं, आत्मनिरीक्षणं च बोधयन्ति, येन अभ्यासकारिणः आन्तरिकशान्तिस्य आध्यात्मिकजागरणस्य च भावः संवर्धयितुं साहाय्यं कुर्वन्ति नियमित-अभ्यासस्य माध्यमेन योग-आसनाः तनावस्य न्यूनीकरणे, भावनात्मक-स्थिरतां वर्धयितुं, शान्ति-समता-भावनाम् आनेतुं च सहायकाः भवितुम् अर्हन्ति । व्यायामाः मानसिकशारीरिकस्वास्थ्यस्य कृते लाभप्रदाः भवन्ति चेदपि सामान्यतया आध्यात्मिकं भावनात्मकं वा ध्यानं समानं न वहन्ति । यद्यपि शारीरिकव्यायामः मनोदशासुधारं कर्तुं तनावस्य निवारणं च कर्तुं शक्नोति तथापि सामान्यतया योगस्य समानं गहनं आत्मनिरीक्षणं वा भावनात्मकवृद्धिं वा न प्रदाति ।
उपसंहारः
[सम्पादयतु]योगासनं पारम्परिकव्यायामं च यद्यपि महत्त्वपूर्णं शारीरिकलाभं ददाति तथापि तेषां दृष्टिकोणे, उद्देश्ये, प्रभावे च बहु भिन्नता वर्तते । आसनं समग्रस्य अभ्यासस्य भागः अस्ति यत् मनः, शरीरं, आत्मानं च पोषयति, मनःसन्तोषं, श्वसननियन्त्रणं, आन्तरिकशान्तिं च प्रोत्साहयति । व्यायामाः तु मुख्यतया विशिष्टशारीरिकसुष्ठुतालक्ष्याणां सुधारणे केन्द्रीकृताः भवन्ति । व्यायामाः शारीरिकरूपेण अधिकं तीव्राः लक्ष्य-उन्मुखाः च भवन्ति, तथापि योगः स्वास्थ्यस्य कल्याणस्य च अधिकं सन्तुलितं, एकीकृतं दृष्टिकोणं प्रदाति, शारीरिकशक्तिं, मानसिकस्पष्टतां, आध्यात्मिकवृद्धिं च पोषयति अन्ते उभयम् अभ्यासः परस्परं पूरकं भवितुम् अर्हति । पारम्परिकव्यायाम-दिनचर्यायाः पार्श्वे योग-आसनानाम् समावेशः स्वास्थ्यस्य कृते सुगोल-दृष्टिकोणं प्रदातुं शक्नोति, येन न केवलं शारीरिक-सुष्ठुता, अपितु भावनात्मक-स्थिरतायां मानसिक-कल्याणं च सुधरति |.