उत्तरप्रदेशः सांस्कृतिकधरोहः

प्राचीनकालात् एव उत्तरप्रदेशः भारतस्य महत्त्वपूर्णं सांस्कृतिककेन्द्रम् अस्ति। आर्यवर्तस्य हृदये स्थिते अस्मिन् प्रदेशे भारतीयसंस्कृतेः कानिचन प्राचीनतमाः परम्पराः संरक्षिताः सन्ति। वाराणसी, प्रयागराज, मथुरा, अयोध्या इत्यादीनि नगराणि न केवलं धार्मिकस्थलानि अपितु सांस्कृतिकपरम्परायाः केन्द्राणि अपि सन्ति। गङ्गायाः तटे स्थितं वाराणसी-नगरं विश्वस्य प्राचीनतमं जीवित-नगरम् इति मन्यते, यत्र सङ्गीतं, नृत्यं, चित्रकला, आध्यात्मिक-अभ्यासाः च शताब्दशः समृद्धाः सन्ति।

भगवान् रामस्य जन्मस्थलं अयोध्या रामायाणपरम्परायाः आधारः अस्ति, यदा तु भगवान् कृष्णस्य जन्मस्थलं मथुरा तस्य जीवन्तस्य होलीपर्वस्य कृते आचर्यते। गङ्गायाः, यमुनायाः, सरस्वती इत्यस्याः च सङ्गमस्थानेन सह प्रयाग्राज्-नगरं प्रति द्वादशवर्षेषु आयोजितेषु कुम्भमेलायां वैश्विक-अवधानस्य केन्द्रबिन्दुः भवति।

उत्तरप्रदेशस्य अपि साहित्ये महतीं योगदानम् अस्ति। तुलसीदासः अत्र रामचरितमानसानां रचनाम् अकरोत्, येन भक्ति-आन्दोलनस्य निर्माणम् अभवत्। अवधी, ब्रजभाषा, भोजपुरी इत्यादयः भाषाः अस्य प्रदेशस्य सांस्कृतिकसमृद्धिं प्रतिबिम्बयन्ति। लोककलाः, पारम्परिकसङ्गीतम्, शास्त्रीयनृत्यं च अस्य मनोहारितां वर्धयन्ति।

एवं उत्तरप्रदेशः न केवलं राजनैतिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्णः अपितु आध्यात्मिकरूपेण, सांस्कृतिकरूपेण, कलात्मकरूपेण च प्रभावशाली अस्ति। अस्य संस्कृतिः सम्पूर्णे राष्ट्रस्य समृद्धिं, वैभवीकरणं च निरन्तरं करोति।

प्रस्तावना

भारतीय-साहित्यस्य इतिहासः न केवलं ग्रन्थानां सूची, अपितु भारतीय-संस्कृतेः सभ्यतायाः च अविच्छिन्नः प्रवाहः अस्ति। सहस्रवर्षेभ्यः प्राक् आरब्धः अयं प्रवाहः आध्यात्मिकतायाः, तर्कस्य, कलायाः च विविधैः विषयैः सम्पन्नः अस्ति। अस्य साहित्यस्य वैशिष्ट्यं तत्र विद्यमानासु भाषिक-शैलिक-विषयक-बहुलतासु वर्तते। संस्कृत-भाषायाः मूलतः आरभ्य प्रादेशिक-भाषाणां माध्यमैः विकसितम् एतत् साहित्यं भारतस्य आत्मनः दर्पणम् इव विराजते।

वैदिक-आर्ष-युगः: ज्ञानस्य मूलम्

भारतीय-साहित्यस्य आदिकालः वेदैः (ऋग्, यजुर्, साम, अथर्व च) परिज्ञातः। वेदाः ज्ञानस्य, धर्मस्य, यज्ञस्य च मूलभूताः स्रोतांसि सन्ति। वैदिक-साहित्ये विद्यमानः दार्शनिकः चिन्तनप्रवाहः अनन्तरं उपनिषत्सु तथा दर्शनशास्त्रेषु विस्तृतः जातः।

अस्मिन्नेव युगे द्वे महाकाव्ये, वाल्मीकेः रामायणम् तथा व्यासस्य महाभारतम्, प्राकट्ये आगते। एते महाग्रन्थाः केवलं कथाः न सन्ति, अपितु धर्म-अधर्मयोः, कर्तव्य-अकर्तव्ययोः च शिक्षास्थलानि सन्ति। विशेषतः महाभारते अन्तर्भूता श्रीमद्भगवद्गीता भारतीय-दर्शनस्य साररूपेण विश्वस्मिन् आद्रियते। अस्य युगस्य साहित्यं लौकिक-अलौकिकयोः सामञ्जस्यं साधयति, यत्र भाषिक-सौष्ठवं, छन्दः-प्रयोगः, गम्भीर-अर्थः च प्रमुखं स्थानं भजन्ते।

शास्त्रीय-मध्य-युगः: सौन्दर्यस्य भक्तिभावस्य च उत्कर्षः

द्वितीयः कालः काव्य-नाटक-युगः इति नाम्ना प्रसिद्धः। कालिदासः अस्य युगस्य सर्वोच्चः कविः। तस्य अभिज्ञानशाकुन्तलम्, मेघदूतम्, रघुवंशम् च उत्कृष्ट-काव्यकलायाः आदर्शभूताः सन्ति। अस्मिन् काले अलंकारशास्त्रम् तथा नाट्यशास्त्रम् इव शास्त्रग्रन्थाः विकसितुम् आरब्धाः।

मध्यकाले च भक्ति-आन्दोलनम् प्रवृत्तम्। अनेन आन्दोलनेन संस्कृतस्य प्रभुत्वं किञ्चित् न्यूनं जातम्, प्रादेशिक-भाषाणां च अभ्युदयः जातः। हिन्दी, मराठी, बंगाली इत्यादयः भाषाः भक्ति-विषयक-साहित्यस्य माध्यमम् अभवन्। तुलसीदासः रामचरितमानसम्, कबीरः, नानकः च स्व-स्थानीय-भाषासु सरलरूपेण ईश्वरीय-प्रेमस्य तथा सामाजिक-सद्भावस्य सन्देशं प्रसारितवन्तः। एषः कालः भाषिक-विविधतायाः तथा जनसामान्यस्य हृदयाय साहित्यस्य समर्पणस्य प्रतीकः अस्ति।

आधुनिक-नव-युगः: यथार्थस्य राष्ट्रियतायाः च प्रतिफलनम्

आधुनिक-युगः औपनिवेशिक-शासनस्य प्रभावेण तथा पाश्चात्त्य-साहित्यस्य सम्पर्कैः परिवर्तते। उपन्यासः, लघु-कथ, तथा निबन्धः इव नवीन-साहित्य-रूपाणि गृहीतानि। साहित्यस्य उद्देश्यं केवलं मनोरंजनं न भूत्वा सामाजिक-चेतनायाः, राष्ट्रिय-जागरूकतायाः च प्रोत्साहनम् अभवत्।

रवीन्द्रनाथ-ठाकुरः, यः बंगाली-साहित्यस्य महान् कलाकारः आसीत्, सः स्व-रचनाभिः विश्व-साहित्ये भारतीय-प्रतिभां स्थापितवान् १९१३ तमे नोबेल-पुरस्कार-प्राप्त्या। स्वतन्त्रतानन्तरं साहित्यम् सामाजिक-यथार्थताम्, स्त्री-विमर्शम्, दलित-चेतनाम्, राष्ट्र-विभाजनस्य च वेदनाम् अधिकृत्य लिखितम्। अद्यत्वे भारतीय-साहित्यं बहु-आयामिकं भूत्वा विश्वस्य समकालीन-समस्याः भारतीय-दृष्ट्या विश्लेषयति।

भारतीय-साहित्यस्य इतिहासः अखण्डः, गतिशीलः च अस्ति। वैदिक-ऋषिभ्यः आरभ्य आधुनिक-लेखकेषु यावत्, इदं साहित्यं मानवानां जीवनमूल्यानि, ईश्वर-जिज्ञासाम्, सामाजिक-दायित्वं च निरन्तरं प्रबोधयति। एषः रमणीयः इतिहासः न केवलं अतीतस्य गौरवम्, अपितु भविष्यस्य अपि प्रेरणादायकः निधिः अस्ति।