एकपदशीर्षासनम्
एकपदशीर्षासनं संस्कृतशब्दत्रयात् निष्पन्नम्- एक ("एक" अर्थात्), पद ("पाद" अथवा "पाद" अर्थात्), शीर्ष ("शिरः" अर्थात्) च । एवं एकपदशीर्षासनस्य अनुवादः " एकपादशिरःस्थापनम् " इति भवति, यत् मुद्रायाः स्वरूपं प्रतिबिम्बयति: एकः पादः ऊर्ध्वं प्रसारितः तिष्ठति, अन्यः पादः नतः अथवा मुद्रायाः समर्थनं कृत्वा शिरसि संतुलनं करणं।
आसनम्
[सम्पादयतु]एकपदस्य ऐतिहासिकः सांस्कृतिकः च सन्दर्भः शीर्षासनस्य शास्त्रीयशिरःस्थापनस्य एकः प्रकारः अस्ति, यस्य अभ्यासः शताब्दशः योगे क्रियते शिरःस्थानानि ऐतिहासिकरूपेण शरीरस्य मनसः च उपरि स्वामित्वस्य प्रतीकं भवन्ति । एकस्मिन् पादे सन्तुलनं कृत्वा अयं विशेषः विविधता बलस्य स्थिरतायाः च एकं तत्त्वं योजयति यत् अभ्यासस्य अधिकं उन्नतरूपेण दृश्यते योगस्य व्यापकसन्दर्भे गुरुत्वाकर्षणस्य प्रभावं विपर्ययितुं परिसञ्चरणं च प्रवर्धयितुं, मानसिकस्पष्टतां वर्धयितुं च शिरःस्थापनादिविपर्ययस्य उपयोगः प्रायः भवति
आसनस्य उत्पत्तिः
[सम्पादयतु]एकपदशीर्षासनस्य उत्पत्तिः हठयोगप्रदीपिका अथवा योगकोरुन्तादिषु प्राचीनयोगग्रन्थेषु स्पष्टतया न उल्लेखिता अस्ति । परन्तु शास्त्रीययोगपरम्परायाः ग्रन्थेषु शिरःस्थानानि एव सुदस्तावेजितानि सन्ति, प्रायः ध्यानस्य ध्यानस्य च मुद्रारूपेण । सम्भवतः एषा विशिष्टा विविधता तदा एव विकसिता यतः अभ्यासकारिणः स्वयमेव अधिकं आव्हानं कर्तुं प्रयतन्ते स्म तथा च स्वस्य अभ्यासे संतुलनं, बलं, समन्वयं च वर्धयितुं प्रयतन्ते स्म ।
प्रयोजन एवं लाभ
[सम्पादयतु]प्राथमिक शारीरिक, मानसिक, आध्यात्मिक लाभ
एकपद शीर्षासना कई गहन लाभ प्रदान करता है। शारीरिकरूपेण बाहू, स्कन्धौ, कोरं, पादौ च दृढं करोति । अस्मिन् मुद्रायां महत्त्वपूर्णं मांसपेशीसङ्गतिः आवश्यकी भवति, विशेषतः उदरस्य मांसपेशी, ग्लूट्स्, नितम्बस्य फ्लेक्सर् च, ये शरीरस्य स्थिरीकरणाय मिलित्वा कार्यं कुर्वन्ति । मानसिकरूपेण स्पष्टतां, ध्यानं च प्रवर्धयति, एकाग्रतां मनःसन्तोषं च आग्रहयति । आध्यात्मिकरूपेण एषा मुद्रा उन्नत-आत्म-जागरूकतायाः, समतोलस्य च भावनाः उद्दीपयितुं शक्नोति ।
शरीरस्य मनसः च सन्तुलने
[सम्पादयतु]कथं योगदानं ददाति विपर्यस्तस्थितौ एकस्मिन् पादे संतुलनं कृत्वा मनः तादृशरीत्या संलग्नं करोति यत् ध्यानं वर्धयति मुद्रायाः कृते आवश्यकः संरेखणः शरीरस्य जागरूकतां प्रोत्साहयति, यदा तु संतुलनं स्थापयितुं आव्हानं मानसिकलचीलतां संवर्धयति । कालान्तरे एतेन चटके उपरि अपि च भूमिगतं वर्तमानं च स्थातुं क्षमता वर्धते ।
शरीरस्य विभिन्नप्रणालीनां कृते दीर्घकालीनलाभाः
[सम्पादयतु]• हृदय : एकपद शीर्षासना गुरुत्वाकर्षणस्य सामान्यप्रभावं विपर्यय्य रक्तसञ्चारं सुधारयितुम् सहायकं भवति। एतत् विपर्ययः मस्तिष्कं प्रति रक्तस्य प्रवाहं वर्धयति, मानसिकसजगताम् उत्तेजयति, समग्रहृदयरोगस्य स्वास्थ्यं च प्रवर्धयति ।
• पाचन : उदरक्षेत्रं मन्दं संपीड्य एषः मुद्रा पाचनतन्त्रस्य गतिं प्रवर्धयित्वा आन्तरिकअङ्गानाम् सक्रियीकरणं कृत्वा पाचनकार्यं सहायकं भवति
• मस्कुलोस्केलेटल : मुद्रा शरीरस्य उपरितनभागस्य, कोरस्य, पादौ च मांसपेशिनां सुदृढीकरणं, टोनीकरणं च करोति, येन समग्ररूपेण मांसपेशीनां सहनशक्तिः, सन्धिगतिशीलता च योगदानं भवति
क्रमशः निर्देशः
[सम्पादयतु]1. जानुभ्यां आरभत : जानुभ्यां नितम्ब-विस्तारेण पृथक् कृत्वा चटके जानुभ्यां न्यस्तं कृत्वा आरभत। अङ्गुलीः अन्तरालं कृत्वा अग्रबाहून् भूमौ स्थापयित्वा शिरःस्थापनस्य कृते दृढः आधारः निर्मायताम् ।
2. शिरः भूमौ स्थापयतु : शिरः चटके अधः स्थापयन्तु, सुनिश्चितं कुर्वन्तु यत् भवतः शिरः उपरिभागः (न तु ललाटः) तलस्य उपरि हल्केन अवलम्बते। कण्ठस्य स्थिरीकरणाय हस्ताः शिरःपृष्ठभागं धारयेयुः ।
3. नितम्बं पादौ च उत्थापयन्तु : शनैः शनैः नितम्बं छतम् प्रति उत्थापयन्तु, कोरं नियोजितं कृत्वा पादौ सीधां कुर्वन्तु।
4. एकं पादं उपरि विस्तारयन्तु : एकदा भवतः शरीरं स्थिरविपर्यस्तस्थितौ भवति तदा एकं पादं सीधा उपरि विस्तारयन्तु, अपरं पादं नतम्, वक्षःसमीपे च स्थापयन्तु। संतुलनं स्थापयितुं सम्यक् संरेखणं च केन्द्रीकृत्य एतत् स्थानं धारयन्तु।
5. मुद्रां निर्वाहयन्तु : अनेकानि श्वासाः यावत् स्थितिं धारयन्तु, स्वशरीरं नियोजितं कृत्वा उपरितनशरीरे स्थिरतां स्थापयन्तु।
6. Exit the Pose : सुरक्षितरूपेण निर्गन्तुं प्रथमं विस्तारितं पादं अधः कृत्वा पादद्वयं नियन्त्रणेन पुनः तलम् आनयन्तु। तदनन्तरं बालस्य मुद्रायां आरामं कुर्वन्तु।
प्रमुखसंरेखणबिन्दुः
[सम्पादयतु]• कण्ठं मेरुदण्डेन सह संरेखितं कृत्वा कण्ठस्य संपीडनं परिहरन्तु, येन भारः बाहुयोः अग्रभुजयोः च समानरूपेण वितरितः भवति
• कोरं नियोजितं पादौ ऋजुं च स्थापयन्तु। विस्तारितः पादः मेरुदण्डस्य अनुरूपः भवेत्, कूपस्य विवर्तनं परिहरन् ।
विविधताः परिवर्तनानि च
[सम्पादयतु]• आरम्भकानां कृते : समर्थनार्थं वा अभ्यासार्थं वा भित्तिस्य उपयोगं कुर्वन्तु यत्र द्वयोः पादौ नत्वा कठिनतां न्यूनीकर्तुं शक्यते।
• मध्यवर्ती अभ्यासकानां कृते : उल्टा स्थितिं स्थिरीकर्तुं पादौ पूर्णतया विस्तारयितुं दृढं कोरं निर्वाहयितुं च ध्यानं दत्तव्यम्।
• उन्नतव्यावसायिकानां कृते : अग्रे भिन्नतायाः प्रयोगं कुर्वन्तु, यथा पूर्णशिरःस्थापनं प्रति संक्रमणं वा मुद्रायां बाहुसन्तुलनं समावेशयितुं वा।
सामान्यत्रुटयः ताः च कथं परिहरितव्याः
[सम्पादयतु]1. कण्ठस्य दुरुपयोगः: एकः सामान्यः त्रुटिः कण्ठस्य संपीडनं भवति । कण्ठं दीर्घं मेरुदण्डेन सह सङ्गतं च भवतु, यत्र साक्षात् शिरसि भारः न अवलम्बते ।
2. पतितः कोर: उदरस्य मांसपेशिनां संलग्नतायां असफलता मुद्रायां अस्थिरतां जनयितुं शक्नोति। नाभिं सर्वदा अन्तः आकर्षयन्तु, कोरं च नियोजितं कुर्वन्तु।
3. पादस्य अतिविस्तारः : यदि विस्तारितः पादः अग्रे पृष्ठतः वा अतिदूरे भवति तर्हि मुद्रा असन्तुलितः भवितुम् अर्हति । विस्तारितं पादं कूपस्य अनुरूपं कृत्वा अतितनावं परिहरन्तु।
आहातनिवारणम्
[सम्पादयतु]• कण्ठात् दबावं हर्तुं अग्रबाहूः भूमौ दृढतया निपीडिताः इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु ।
• परिवर्तनेन वा समर्थनार्थं भित्तिस्य उपयोगेन वा आरभत यदि भवान् व्यावृत्तिषु नूतनः अस्ति । सुरक्षां सुनिश्चित्य अनुभविनां प्रशिक्षकस्य मार्गदर्शनेन अभ्यासं कुर्वन्तु।
मांसपेशीसमूहलक्षितः
[सम्पादयतु]एकपदशीर्षासना मुख्यतः निम्नलिखित मांसपेशीं लक्ष्यं करोति :
• कोर : स्थिरतां स्थापयितुं गुदा-उदरं, तिर्यक्, अनुप्रस्थ-उदरं च सक्रियं भवति ।
• उपरितनशरीरम् : स्कन्धाः, बाहूः, पृष्ठस्य उपरिभागः च समर्थनं ददति, येन कण्ठः पूर्णभारं न वहति ।
• पादौ : चतुर्भुजः, हैमस्ट्रिंग् च उत्थापितपादस्य विस्तारं कर्तुं संतुलनं च स्थापयितुं कार्यं कुर्वन्ति ।
• मेरुदण्डः तथा पृष्ठभागः : इरेक्टर् स्पाइनस् मांसपेशयः मेरुदण्डस्य संरेखणस्य समर्थनं कुर्वन्ति तथा च कस्यापि पतनस्य निवारणं कुर्वन्ति ।
श्वसनप्रौद्योगिकी
[सम्पादयतु]एकपदशीर्षासने श्वसननियन्त्रणं कुञ्जी अस्ति :
• उज्जयि श्वास : नासिकाद्वारा गभीरं निःश्वासं कृत्वा कण्ठस्य पृष्ठभागे किञ्चित् संकुचनं भवति । एतेन श्वसनस्य नियमनं, शान्तता च भवति ।
• गतिना सह श्वासस्य समन्वयनम् : यथा यथा भवन्तः व्यावृत्तौ उत्थापयन्ति तथा तथा गभीरं निःश्वासं कुर्वन्तु तथा च शरीरं आरामं कृत्वा एकाग्रं स्थापयितुं स्थिरं निःश्वासं निर्वाहयन्तु।
• श्वासजागरूकता : संतुलनं स्थापयितुं मन्दनियन्त्रितश्वासयोः ध्यानं दत्तव्यं तथा च आतङ्कस्य अथवा अस्थिरतायाः किमपि भावः न भवेत्।
विरोधाभासः एवं सावधानताः
[सम्पादयतु]एकपद शीर्षासनं परिहार्य व्यक्तिभिः सह :
• कण्ठे वा मेरुदण्डे वा चोटः : एषा मुद्रा कण्ठे महत्त्वपूर्णं दबावं जनयति, अतः यदि कण्ठे वा मेरुदण्डे वा किमपि समस्याः सन्ति तर्हि तस्य परिहारः करणीयः।
• गर्भावस्था : गर्भावस्थायां विपर्ययः परिहर्तव्याः येन मातुः शिशुस्य च सुरक्षा सुनिश्चिता भवति ।
• स्कन्धस्य विषयाः : यतो हि अस्मिन् मुद्रायां स्कन्धसङ्गतिः आवश्यकी भवति, अतः स्कन्धस्य चोटयुक्तैः व्यक्तिभिः सावधानताः ग्रहीतव्याः अथवा एतस्य मुद्रायाः पूर्णतया परिहारः करणीयः
योगाभ्यासे भूमिका
[सम्पादयतु]एकपदशीर्षासनस्य अभ्यासः प्रायः मुद्राणां उन्नतक्रमस्य भागरूपेण क्रियते, सत्रस्य समये ऊर्जां, ध्यानं च स्थानान्तरयितुं व्यावृत्तिरूपेण कार्यं करोति । बलस्य निर्माणार्थं, अधिकचुनौत्यपूर्णविपर्ययस्य कृते शरीरं सज्जीकर्तुं च स्थायिमुद्राणां श्रृङ्खलायाः अनन्तरं समावेशितुं शक्यते । संतुलनं, समन्वयं, गहनं एकाग्रतां च पोषयितुं उत्तमः मुद्रा अस्ति ।
मनोवैज्ञानिकः एवं भावनात्मकः प्रभावः
[सम्पादयतु]एकपदशीर्षासना इत्यादीनां शारीरिकरूपेण आग्रही मुद्राणां मनोवैज्ञानिकः गहनः प्रभावः भवति । एतादृशी तीव्र एकाग्रतायाः आवश्यकतां कृत्वा मुद्रा मनः शान्तं कर्तुं भावनात्मकं स्थिरतां वर्धयितुं च साहाय्यं करोति । एतत् अभ्यासकारिणः स्वश्वासस्य शरीरस्य च विषये ध्यानं दातुं प्रोत्साहयति, मनःसन्तोषं तनावनिवृत्तिं च पोषयति ।
दार्शनिकं एवं आध्यात्मिकं महत्त्वम्
[सम्पादयतु]योगदर्शने एकपदशीर्षासना इत्यादीनि विपर्ययः प्राणस्य (जीवनशक्तिः) संतुलनं प्रवर्धयन्ति, मनः शरीरस्य च शुद्धौ सहायकं भवन्ति इति विश्वासः अस्ति । मुद्रा बलस्य, अनुशासनस्य, मानसिकस्पष्टतायाः च प्रतीकं भवति, यत् बोधं प्रति आध्यात्मिकयात्रायाः प्रतिबिम्बं करोति ।
उन्नतविविधता तथा प्रगतिः
[सम्पादयतु]अधिक उन्नत अभ्यासकानां कृते एकपदशीर्षासनं पूर्णशिरःस्थापनं प्रति संक्रमणं कृत्वा अथवा मुद्रायां बाहुतुल्यतां योजयित्वा गभीरं कर्तुं शक्यते। अभ्यासकारिणः दीर्घकालं यावत् मुद्रां धारयित्वा अथवा गभीरतरश्वासप्रविधिं समावेशयित्वा अपि स्वयमेव आव्हानं कर्तुं शक्नुवन्ति ।
विभिन्नयोगपरम्परायाः संदर्भे आसनम्
[सम्पादयतु]योगस्य विभिन्नशैल्याः एकपदशीर्षासनस्य भिन्नरूपेण उपसर्गः भवितुं शक्नोति । यथा, अय्यङ्गरयोगे अभ्यासकारिणः संरेखणे सटीकतायां च बहुधा ध्यानं ददति स्म, अष्टङ्गे तु कठोररूपेण प्रवाहस्य श्वासस्य च प्राधान्यं भवितुम् अर्हति
दैनन्दिनजीवने एकीकरणम्
[सम्पादयतु]एकपदशीर्षासन इत्यादीनां व्यावृत्तिमुद्राणां दैनन्दिनजीवने समावेशः मुद्रां मानसिकस्पष्टतां च सुधारयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति। प्रतिदिनं अभ्यासः, कतिपयेषु निमेषेषु अपि, लचीलापनं, बलं, संतुलनं च प्रवर्धयति, यत् अधिकं मनःसन्तोषं स्वस्थं च जीवनशैल्यां योगदानं ददाति ।
वैज्ञानिकम् एवं चिकित्सा-अनुसन्धानम्
[सम्पादयतु]एकपद- शीर्षासन- सदृशानां व्यावृत्ति-मुद्राणां लाभस्य अन्वेषणं कृतम् अस्ति यत् परिसञ्चरणं सुदृढं करोति, मानसिक-स्पष्टतां वर्धयति, तनावस्य न्यूनीकरणं च करोति अनुसन्धानेन ज्ञातं यत् एते मुद्राः परासहानुभूति-तंत्रिकातन्त्रं उत्तेजयन्ति, आरामं कर्तुं सहायकं भवन्ति, कोर्टिसोल्-स्तरं न्यूनीकरोति च ।
सन्दर्भाः
[सम्पादयतु]• चौधरी, बिक्रम। बिक्रम योग: 26 मुद्राओं एवं 2 श्वास व्यायामों का योग। योग प्रेस, 2019.
• दास, भास्कर. "योगे मन-शरीर-सम्बन्ध: मानसिक-स्पष्टता सुदृढीकरण।" योग जर्नल , vol. २५, न. 3, 2016, पृष्ठ 50-53।
• गोस्वामी, विवेक। स्वास्थ्य हेतु योग : योग से चिकित्सा कैसे करें। योग प्रकाशन, 2012.
• कपूर, रमेश. आसनानां सम्पूर्ण मार्गदर्शिका। न्यूयॉर्क, 2018.
• लोपेज, 2018.
• क्रिस्टीना। बलस्य लचीलतायाः च कृते योगमुद्राः : एकः सम्पूर्णः मार्गदर्शकः। योग स्टूडियो प्रेस, 2015.
• सरस्वती, स्वामी सत्यानन्द . आसनं प्राणायामं मुद्रां बन्धं च। बिहार योग विद्यालय, 2001.
• सुरेश, आर "आधुनिक जीवनशैली के लिए योग।" भारतीय योग जर्नल , vol. १८, न. 4, 2020, पृष्ठ 23-26