कपिलेन्द्रदेवः
कपिलेन्द्रदेवः (१४३५–१४६५, जन्म कपिलेन्द्र राउत) उत्कलसम्राटः आसीत् । तस्य शासनकाले उत्कलस्य सीमाः उत्तरदिशि गङ्गानद्याः , दक्षिणदिशि कावेरीनद्याः यावत् विस्तृताः आसन् । तस्य प्रदेशस्य कृते "गजपति-गौडेश्वर-नवकोटि-कर्णाट-कलवर्गेश्वरः” इति उपाधिः दत्ता । सः सूर्यवंशस्य संस्थापकः, प्रथमः पुरुषशासकः च आसीत् । "गौडेश्वरः" अर्थात् गौडः अर्थात् बङ्गालस्य स्वामी, तथा "नवकोटि कर्णाटकलवर्गेश्वरः" इत्यस्य अर्थः कर्णाटस्य (विजयनगरसाम्राज्यस्य) कलवर्गस्य (बहमनीसाम्राज्यस्य पूर्वराजधानी गुलबर्गा) च निवासिनः नवकोटिषु स्वामी इति । सः स्वं जगन्नाथस्य परमसेवकं मत्वा गजपति इति उपाधिना अलङ्कृतवान् ।
प्रशासनम्
[सम्पादयतु]कपिलन्द्रदेवः १४३५ तः १४६५ पर्यन्तं शासनं कृतवान् ।१४५९ तमे वर्षे १४६० तमे वर्षे च दामोदरपुरस्य गोपीनाथपुरस्य च ब्राह्मणशासनस्य स्थापना कृतवान् ।सः गङ्गवंशस्य (४९८–१४३५ ई.) अनन्तरं सूर्यवंशस्य स्थापना कृतवान् । सः तस्य वंशजैः सह संस्कृतस्य प्रचारः कृतवान् । तेन संस्कृतनाटकं परशुरामविजयं रचितम् । तस्य संरक्षणे ओडिआसाहित्यस्य महती उन्नतिः अभवत्, उत्कलनगरे कलानिर्माणपरियोजनानां विकासाय कार्यं कृतवान् । कपिलन्द्रदेवस्य समकालीनः कविः सारलादासः ओडिआभाषायां महान् महाकाव्यं महाभारतं रचितवान् ।
पुराणेषु वर्णनम्
[सम्पादयतु]कपिलेन्द्रदेवविषये कथाः मादला पाञ्ज्यां दृश्यन्ते । तेषु कपिलेन्द्रदेवस्य शिरसि सर्पफणां उत्थाप्य छायाप्रतिरोधं कृत्वा राजा भवितुं कथा अस्ति ।
कपिलः वृक्षस्य अधः सुप्तः आसीत्, मुखस्य उपरि सूर्यस्य प्रकाशः यदा पतितः तदा नागसर्पः फणां उत्थाय दण्डाययमानः आसीत्। इति दृष्ट्वा कपिलं ब्राह्मणः आहूय दृष्टवान् किमपि आपदः नास्ति इति । ततः ब्राह्मणः कपिलेन सह अतीव प्रसन्नः अभवत् । कतिपयदिनानन्तरं कपिलः ब्राह्मणस्य गृहात् निर्गत्य तेरटिया सह मित्रतां कृत्वा अपहृतवान् । कतिपयदिनानन्तरं श्रीपुरुषोत्तमः याचकः भूत्वा क्षेत्रेषु याचते स्म । इत्युक्त्वा राजा विम्बलैं दृष्ट्वा तं पृष्टवान् - कीदृशो भवान् ? कपिल उवाच अहं सूर्यवंशी राउत इति। इति श्रुत्वा राजा, मया सह भृत्यत्वेन तिष्ठतु इति अवदत् । कपिल राउतः सेवकत्वेन स्थितः । कतिपयदिनानन्तरं ईश्वरः कपिलराउतं राजानं कृत्वा तस्य आज्ञां दत्तवान् ।