कबीर पंथ:

कबीर पंथ:

Painting of bhagat (saint) Kabir (left) with a disciple (right), Mughal school of art.jpg भगत (सन्त) कबीर (वाम) शिष्येण सह चित्रकला (दायाँ)
प्रवर्तकः
कबीर
विस्तारः
भारतीय उपमहाद्वीप • कैरेबियन
धर्माः
संत मत
शिल्पकृतयः
बीजक अन्य च

कबीर पंथ: कबीर: साहबस्य उपदेशाधारितः विश्वासः दर्शनं च अस्ति। मुक्तिसाधनत्वेन सत्यगुरुभक्तिमाश्रितम्। तस्य अनुयायिनः विविधधार्मिकपृष्ठभूमितः आगच्छन्ति यतः कबीरः कदापि धर्मान्तरणस्य वकालतम् न कृतवान् अपितु तेषां सीमां प्रकाशितवान्। कबीरस्य विषये तस्य अनुयायिनः प्रकटोत्सवम् आचरन्ति।

पवित्रवेदेषु लिखितम् अस्ति यत् प्रत्येकं युगे कोटिसूर्याणां कोटिचन्द्राणां च संयुक्तप्रकाशात् अधिकप्रकाशयुक्तः परमात्मा स्वनिवासस्थानात् सतलोकात् भौतिकरूपेण आगत्य सतात्मेन (पुण्यात्मानं) मिलति।

इतिहास:

उत्पन्नम्

कबीरः स्वजीवनकाले विशिष्टं सम्प्रदायं न निर्मितवान्, परन्तु तस्य शिष्यद्वयं सूरतगोपालः धर्मदासः च पश्चात् तस्य शिक्षाप्रसाराय समर्पितानि केन्द्राणि स्थापितवन्तौ । एतानि केन्द्राणि द्वौ संख्यायां कबीरसम्प्रदायस्य मुख्यौ उपविभागौ अथवा गुटौ अभवताम्।

कबीर चौरा

सूरतगोपालः सर्वप्रथमं वाराणसीयां कबीरचौरामठं (बाप् अर्थात् "पिता" इति अपि प्रसिद्धम्) स्थापितवान् । गुजरात-उत्तर-प्रदेश-बिहार-देशेषु मिशनरी-कार्यक्रमं संचालयति स्म, मगहरे च शाखा आसीत्।

अभ्यासः विश्वास: च

अनुयायिभिः बहुदेववादस्य त्यागः करणीयः, मद्यपानात् परहेजः करणीयः, नित्यं ईश्वरस्य स्तुतिः करणीयः, शाकाहारी आहारस्य अनुसरणं करणीयम्। कबिरिट्-जनाः "बन्दगी" ("भवतः नमस्कारः" इति अर्थः) इति वाक्येन अभिवादनं कुर्वन्ति। तदतिरिक्तं अनुयायिनः महिलानां सङ्गतिं परिहरन्तु इति निर्देशः दत्तः अस्ति । कदापि दुर्भावः न भवतु, कदापि स्वपत्न्याः सम्पत्तिं न वंचयन्तु, कदापि असत्यं न वदन्तु, कदापि चोरीं न कुर्वन्तु, कदापि परस्य विरुद्धं मिथ्यासाक्ष्यं न ददतु, अन्येषां विषये कदापि नकारात्मकं न वदन्तु।

हिन्दुकविर् जना: रामनामस्य जपं कुर्वन्ति, मुस्लिमकविर् जना: तु खुदा इति नाम ईश्वरस्य नामरूपेण प्रयुञ्जते । कबीरपंथिमहन्ताः शङ्कुरूपी टोपी, कान्तिनाम्ना हारः, तुलसीमणिः, श्वेतवर्णीयं वा भूरेण रक्तवर्णीयं वा वस्त्रं च विशेषं परिधानं धारयन्ति। महन्तानां वैष्णवपरम्परायाः तिलकः (ललाटचिह्नः) स्यात्। अग्रचिह्नं नासिकापार्श्वे चप्पलं वा गोपीचन्दनपिष्टं वा प्रयोजयित्वा अपि कर्तुं शक्यते। सः भिक्षुः अस्ति। अस्मिन् ब्रह्मचर्यस्य बाध्यता नास्ति, केचन जनाः विवाहमपि कुर्वन्ति।

परम्परानुसारं कबीरपन्थी तेषां नैतिकसामाजिकरीतिरिवाजानां अनुसरणं विना बाधां कर्तुं शक्नोति। सामान्यजनस्य अन्त्येष्टिः हिन्दुसंस्कारानुसारं कर्तुं शक्यते तथा च पुरोहितः यस्य परम्परायाः अनुसरणं कर्तुम् इच्छति तदनुसारं तस्य अन्त्येष्टिः वा दाहसंस्कारः वा कर्तुं शक्यते। कैरिबियन-उत्तर-अमेरिका-देशेषु कबीरपन्थीः दाहसंस्कारं वा अन्त्येष्टिं वा चयनं कर्तुं शक्नोति। आधुनिककबीरपन्तिः रूढिवादीवैष्णवेभ्यः किमपि प्रकारेण भिन्नाः न सन्ति; कबीरमूर्तिं पूजयन्ति, पवित्रसूत्रं धारयन्ति, चन्दनपिष्टं च प्रयोजयन्ति।

कबीरपंथी नित्यजीवने आचरणे च शुद्धिं पवित्रतां च अनुसरन्ति। एतत् तेषां श्रद्धायाः आचरणस्य च आधारः अस्ति ।

• धर्मः, अथवा "जीवनस्य प्राकृतिकः नियमः" ।
• सत्यम् अथवा "आदिमं नित्यं च सत्यम्" ।
• अहिंसा, "वाच्यकर्मणि सर्वभूतेषु अहिंसा" इति वा ।
• भक्ति, अथवा "ईश्वरभक्तिः उच्चतम आध्यात्मिकवास्तविकता च" ।
• श्रद्धा, अथवा "श्रद्धा अचञ्चला निष्ठा"।
• अस्तेयः "न सञ्चयः न लोभः" इति वा ।
• "क्षमा धैर्यं च",
• "दया, करुणा, सर्वेषां भूतानां प्रति क्रूरतायाः, असंवेदनशीलतायाः च भावानाम् अतिक्रमणं च"।
• सच्चा वा "शरीर-मनस-वाक्-शुद्धि"।
• अपरिग्रहः, अथवा "आवश्यकवस्तूनि सीमितं कृत्वा अभौतिकत्वं" ।
• अनेकान्तवादः "विभिन्नप्रत्ययानां दृष्टिकोणानां च बहुलतायाः स्वीकारः" इति वा ।
• विश्वभ्राद्धं वा "सर्वभूतानां सार्वत्रिकं भ्रातृत्वं" इति च,
• आत्मज्ञानं वा "सर्वं व्याप्य एकस्मात् सत्यात् न भिन्नं स्वस्य यथार्थस्वभावस्य जागरूकता, एवं सर्वं जीवं एकमात्रं सत्यं भवति" इति।

एते मूलभूतमार्गदर्शिकाः कबीरपन्तिभ्यः प्रेम, विनय, करुणा, एकता च इति सर्वव्यापी सूत्रं ददति। कबीरपन्थी सामान्यजनः भक्तः इति कथ्यते, पुरोहिताः महन्तस्य गौरवस्य उपाधिना सम्बोधिताः भवन्ति। आध्यात्मिकनेता आचार्यः गुरुः वा उच्यन्ते। ये साधु: अधिकतपस्विनः प्रकृत्याः सन्ति, ये विवाहं न कुर्वन्ति, कदापि एकस्मिन् स्थाने न तिष्ठन्ति, नित्यं एकस्मात् मठात् अन्यस्मिन् मठं गच्छन्ति, कठोरतरं आध्यात्मिकं च आचरणं कुर्वन्ति, ते ब्रह्मचारी साधु: इति उच्यन्ते, ये साधु: विवाहं कुर्वन्ति, सन्तानं कुर्वन्ति, अधिकं आरामदायकं आध्यात्मिकजीवनं च यापयन्ति, ते "गृहस्थः" साधु: इति उच्यन्ते तथा भिक्षुणीत्वं चिन्वन्ति स्त्रियः साध्वि: उच्यन्ते। ईश्वरः असंख्यनामभिः आह्वयति, परन्तु केचन सामान्यनामानि सन्ति "सत्यपुरुष", "आदि पुरुष", "पूर्ण परमेश्वर", अथवा "सद्गुरु कबीर साहेब" धार्मिकानुष्ठानेषु कबीरपन्थीः झांझं, ढोलकं, अन्यभारतीयवाद्यं च संगीतेन कबीरस्य गीतानि, भजनानि, साखीनि च गायन्ति । गुरुः विविधाः प्रार्थनाः, मन्त्राः च पठति, येन सर्वेषां भक्तानां सर्वेषु कार्येषु ईश्वरस्य स्मरणं करणीयम् इति स्मरणं भवति।

ध्यानेन मनः शरीरं च शुद्धं कृत्वा स्थूलं जटिलं च व्यवहारं वर्जनं कर्तव्यम् । एतादृशः अभ्यासः जीवने मोक्षं प्राप्तुं शक्नोति, कोऽपि धर्मः अन्यः व्यक्तिगतः प्रयासः वा न कृत्वा । कबीरपन्थदीक्षाप्रतीकं कान्तिमालारूपेण दीयते। स्वचयनेन धारितं प्रायः कामक्रोधलोभनाशमहङ्कारपरिहारप्रतिबद्धाय दत्तं भवति । सहजयोगे "सत्यनाम्" पुनरावृत्ति कृत्वा ईश्वरस्य स्मरणं भवति। कबीरपन्थी जीवनस्य सरलतायां विश्वासं कुर्वन्ति; सरलं भोजनं, वस्त्रं, मालम् च। आजीविकायाः कृते आवश्यकं केवलम् एव लभयेत् । कबीरपन्थी कठोरशाकाहारी, मद्य, तम्बाकू, मादकद्रव्याणां सेवनात् परहेजं कुर्वन्ति।

वर्षेषु विविधाः संस्थाः निर्मिताः सन्ति। भारतात् बहिः कबीरपन्थीनां बृहत्तमः समूहः त्रिनिदाद-टोबैगो-देशे अस्ति । भारतात् बहिः अपि बहवः लघुसक्रियसमूहाः सन्ति, विशेषतः कनाडा, फिजी, गुयाना, मॉरिशस, नेपाल, नेदरलैण्ड्, सूरीनाम, अमेरिका च देशेषु । त्रिनिदाद-टोबैगो-देशस्य कबीरपन्थ-सङ्घः प्राथमिकविद्यालयद्वयं संचालयति, अस्मिन् क्षेत्रे स्थापितेषु प्रथमेषु गैर-ईसाई-धर्म-सम्प्रदाय-विद्यालयेषु अन्यतमम् आसीत् अधुना त्रिनिदाद्-टोबैगो-देशे अन्ये समूहाः अपि निर्मिताः [उदा. कबीरचौरा मठः, सत्यकबीरनिधिः], येषु प्रत्येकं कबीरस्य शिक्षासु बलं ददाति, त्रिनिदाद-टोबैगो-भारत-विश्वस्य अन्येषु भागेषु च स्वकीयाः सम्बद्धताः सन्ति।

शास्त्र

बिजक

कबीरपन्थसम्प्रदायस्य पवित्रतमं ग्रन्थं बिजकम् अस्ति, यस्य अनेकाः अंशाः गुरुग्रन्थसाहब-अनुरागसागरे च प्रस्तुताः सन्ति । स्पष्टतया सरलतया च बिजाक् स्वपाठकान् आग्रहं करोति यत् ते सत्यस्य प्रत्यक्षानुभवस्य पक्षे स्वभ्रमं, आडम्बरं, मतभेदं च परित्यजन्तु। विशेषतया धार्मिकेषु पाखण्डलोभहिंसायां व्यङ्ग्यं करोति।

बिजकस्य मुख्यत्रयभागः ("रमैनी", "शब्द", "सखी" च इति उच्यते) चतुर्थः भागः च विविधलोकगीतानि युक्तः अस्ति । कबीरस्य बहुभागः शब्दः इति गीतरूपस्य, द्विपङ्क्तिसखी (अथवा दोहा) इत्यस्य माध्यमेन लोकप्रियः अभवत्, या सम्पूर्णे उत्तरभारते लोकप्रियबुद्धेः वाहकरूपेण कार्यं करोति स्म अनुरागसागरे धर्मदासस्य (कबीरस्य शिष्याणां) सृष्टेः कथा कथिता अस्ति, मन सरोवरः कबीरसम्प्रदायस्य धर्मदासीशाखायां कबीरस्य उपदेशानां अन्यः संग्रहः अस्ति। .

चूड़ामणि

कबीर: इत्यनेन संतधर्मदासजी इत्यस्मै तस्य पुत्रस्य चूडामणिजी इत्यस्मै केवलं प्रथमः मन्त्रः एव दत्तः आसीत् तथा च कबीरजी स्वयमेव चूडामणिजी इत्यस्य वंशजेभ्यः प्रथममन्त्रं दातुं आशीर्वादं दत्तवान् आसीत् । तेषु सः धर्मः तिष्ठति वंशः च निरन्तरं भविष्यति। कबीरजी इत्यनेन धर्मदासजी इत्यस्मै उक्तं आसीत् यत् भवतः सप्तमे पीढौ कालस्य दूतः आगमिष्यति। सः एतस्य वास्तविकस्य प्रथममन्त्रस्य अपि समाप्तिं करिष्यति, स्वस्य इच्छानुसारं अन्यनामानि दातुं आरभेत। शेष भक्तिः गड्डी-महन्ता एकादश-त्रयोदश-सप्तदश-महन्ताभिः समाप्तः भविष्यति । एवं भवतः वंशात् भक्तिः समाप्तः भविष्यति। परन्तु भवतः वंशः द्वाचत्वारिंशत् (४२) पीढ़ीयाम् यावत् स्थास्यति। तदा तव वंशः नश्यति इति कबीरजीलिखितेन वाणीना सिद्धम्।

सुन धर्मनि जो वंश नशाई, जिनकी कथा कहूँ समझाई।

काल चपेटा देवै आई, मम सिर नहीं दोष कछु भाई।।

सप्त, एकादश, त्रयोदस अंशा, अरु सत्रह ये चारों वंशा।

इनको काल छलेगा भाई, मिथ्या वचन हमारा न जाई।।

जब जब वंश हानि होई जाई, शाखा वंश करै गुरुवाई।

दस हजार शाखा होई है, पुरुष अंश वो ही कहलाही है।।

वंश भेद यही है सारा, मूढ जीव पावै नहीं पारा।

भटकत फिरि हैं दोरहि दौरा, वंश बिलाय गये केही ठौरा।।

सब अपनी बुद्धि कहै भाई, अंश वंश सब गए नसाई।

उपर्युक्ते द्वे कबीरेण उक्तं यत् धर्मदास, अहं भवन्तं कथां कथयामि यत् भवतः वंशात् भक्तिः नश्यति। सप्तमे जनने मृत्युदूतो जायते । सः तव वंशात् भक्तिं समाप्तं करिष्यति। प्रथमं मन्त्रं भवता दत्तं मन्त्रान्तरं भविष्यति । शेषः धर्मः एकादश-त्रयोदश-सप्तदश-महन्तैः नष्टः भविष्यति। मम वचनं वृथा न गमिष्यति। वंशस्य प्रत्येकं भागं भक्तिविहीनं भविष्यति। ते स्वविधिना मन्त्रसाधनं करिष्यन्ति।

द्वादश पंथ:

कबीरसागरस्य पृष्ठे १३५-१३७ मध्ये कबीर वाणी इति अध्याये कबीरेण द्वादश सम्प्रदायानां विवरणं दत्तं श्लोकं लिखितम् अस्ति, यत् निम्नलिखितम् अस्ति।

सम्वत् सत्रासै पचहत्तर होई, तादिन प्रेम प्रकटें जग सोई।

साखी हमारी ले जीव समझावै, असंख्य जन्म ठौर नहीं पावै।

बारवें पंथ प्रगट ह्नै बानी, शब्द हमारे की निर्णय ठानी।।

अस्थिर घर का मरम न पावैं, ये बारा पंथ हमही को ध्यावैं।

बारवें पंथ हम ही चलि आवैं, सब पंथ मेटि एक ही पंथ चलावें।।

उपर्युक्ते श्लोके लिखितम् अस्ति यत् १७७५ तमे वर्षे ईश्वरस्य प्रेम प्रकटितं भविष्यति, मम स्वरः च दृश्यमानः भविष्यति। (हरियाणस्य संतगरिबदासजी इत्यस्य जन्म १७७४ तमे वर्षे छुड़ानियां अभवत् । सः कबीरजी इत्यनेन सह १७८४ तमे वर्षे मिलितवान् । एतत् उपर्युक्ते श्लोकस्य उल्लेखः अस्ति तथा च वर्षः १७७५ इत्यस्य स्थाने १७७४ इति भवितुमर्हति, १७७५ तमः वर्षः भूलतया लिखितः) अर्थात् यः सम्प्रदायः गरिबदासजी इत्यनेन द्वादशपंथे आरब्धः भविष्यति, सः सम्प्रदायः द्वादशे पंथे जीवेभ्यः व्याख्यास्यति मम सखीं गृहीत्वा। परन्तु वास्तविकमन्त्रेण अपरिचितत्वात् भक्तः असंख्यजन्मनि सत्लोकं गन्तुं न शक्नोति। उपर्युक्ताः द्वादश सम्प्रदायाः मम पादयोः शिरः नत्वा मां भजिष्यन्ति, परन्तु स्थायी स्थानं प्राप्तुं न शक्ष्यन्ति (सतलोकः)। द्वादशसंप्रदाये (गरिबदाससंप्रदाये) अहं (कबीर) स्वयं आगत्य सर्वान् द्वादशसम्प्रदायान् समाप्त्य एकं सम्प्रदायं स्थापयिष्यामि। तावत्पर्यन्तं "सार शब्द" गोपनीयं भवेत्। संत गरीबदासः स्वस्य अमृतवाणी "असुर निकंदन रमैनी" इति ग्रन्थे अस्य प्रमाणं दत्तवान् अस्ति।

कालस्य(ब्रह्मस्य) द्वादश: पंथं‌

कबीरस्य सम्प्रदायः मार्गः वा। कबीरेण दर्शितं मार्गं ये अनुवर्तन्ते ते कबीरपन्थी इत्युच्यन्ते। द्वादश सम्प्रदायाः अस्य कालस्य इति मन्यन्ते। अनुराग सागरस्य कबीर चरित्रबोधस्य पृष्ठ संख्यायां १८७० द्वादश पंथस्य विवरणं निम्नप्रकारस्य‌‌ दतं:-

1. चुडामणि दासस्य पंथम्

2. यागौदास (जागू) पंथम्

3. सूरत गोपाल पंथ (काशी: कबीर: चौरास्य पारखी सिद्धांतं)

4. मूल निरंजन पंथ

5. टकसार पंथ

6. भगवान दासस्य (ब्रह्म) पंथ

7. सत्यनामी पंथ

8. कमाली (कमालस्य) पंथ

9. राम कबीर पंथ

10. प्रेम धाम (परम धामस्य) वाणी पंथ

11. जीवा पंथ

12. गरीबदास पंथ

त्रयोदश: पंथं

कबीरसागरस्य कबीरवाणी: अध्याय: पृष्ठसंख्यायां १३४, कबीर: लिखितम्:-

“बारहवें वंश प्रकट होय उजियारा,

तेरहवें वंश मिटे सकल अंधियारा”

अर्थ:- कबीरः काल इत्यस्मै स्वभाषणे उक्तवान् आसीत् यत् यदा भवतः द्वादश सम्प्रदायाः आरभ्यन्ते तदा अहं मम नाद (शब्दशिष्यपरम्परा) वंशं वा अंशं वा प्रेषयिष्यामि। तदधारेण एतत् वर्णनं लिखितम् अस्ति। द्वादश वंश (अंश) संत गरीबदास कबीर: वाणी कबीर महिमा च विस्तारं करिष्यति। अतः त्रयोदशवंशः अज्ञानस्य अन्धकारस्य पूर्णतया समाप्तिं करिष्यति तथा च जनान् कबीरस्य वास्तविकवैभवस्य नामस्य च विषये अवगतं करिष्यति तथा च सर्वान् सम्प्रदायान् निराकृत्य सः एकं सम्प्रदायं आरभेत । अहमेव अर्थात् कबीरः तस्य त्रयोदशवंशस्य आरम्भं करिष्यामि इति लिखितम्।