कुण्डलपुर, मध्यप्रदेश

कुण्डलपुरं भारतस्य मध्यप्रदेशराज्यस्य दमोहमण्डले स्थितम् एकं नगरम् अस्ति। दमोह-नगरात् 37 किलोमीटर् (23 मैल्) उत्तरपूर्वदिशि स्थितं कुण्डलपुरं दिगम्बर-जैनानां तीर्थस्थलम् अस्ति।

स्थानम्

समीपस्थेषु नगरेषु दमोह 37 किलोमीटर् (23 मैल्) सागर 113 किलोमीटर् (70 मैल्), जबलपुर 143 किलोमीटर् (89 मैल्) च सन्ति। समीपस्थं रेलस्थानकं दमोह-नगरे अस्ति, समीपस्थं विमानस्थानकं च जबलपुर-विमानस्थानकम् अस्ति।

वार्षिकोत्सव:

कुण्डलपुरवार्षिकोत्सव: मार्च्मासे भवति, जैनानां वार्षिकसमुदायात् आरभ्य, वर्णपर्वणः समानन्तरं एव, सप्ताहद्वयं यावत् भवति।

वास्तुकला

 

कुण्डलपुरे पर्वतस्य उपरि ऋषभनाथस्य ("बडे बाबा" "आदिनाथ" इति अपि प्रसिद्ध:) विशालप्रतिमा अस्ति । कमलासने उपविष्टा प्रतिमा १५ पादमितम् औनित्यं , पादपीठात् ३ पाद ऊधर्वा वर्तते।[१] अस्याः उभय -तः समानोन्नतियुक्ताः पार्श्वनाथप्रतिमाः सन्ति १८७८ तमे वर्षे जोसेफ् डेविड् बेग्लार् इत्यनेन अस्याः प्रतिमायाः अशुद्धरूपेण अन्वेषणं कृतवान्| सःभित्तिस्थाने स्थापितं शिलालेखं नेमिनाथस्य इति अवलोकितवान् ।[३] अस्याः प्रतिमायाः पुनः १८८४ तमे वर्षे अलेक्जेण्डर् कनिङ्घम् इत्यनेन महावीरस्य प्रतिमा इति अशुद्धरूपेण परिचयः कृतः ।[१] नीरजजैन् इत्यनेन स्थापितं यत् एषा प्रतिमा वस्तुतः ऋषभनाथस्य एव अस्ति ।[२] श्रीधर केवली इति नाम्ना अन्तिमस्य केवलिनः मोक्षस्थानमपि एतत् अस्ति ।[३] बडे बाबा इति प्रतिमायाः छायाचित्रस्य बहुषु प्रकाशनेषु, पञ्चाङ्गेषु, च बहुप्रयोगः कृतः अस्ति|

कुण्डलपुरस्य सर्वेषु मन्दिरेषु, सर्वाधिकं प्रसिद्धं बडे बाबा-मन्दिरम् अस्ति, अत्र ऋषभनाथः (स्नेहपूर्वकं "बडे बाबा" इति उच्यते) प्रधानदेवः अस्ति। अन्यत् मन्दिरम्-जलमन्दिरम् इति नाम्ना ख्यातं-वर्धमान-कुण्डस्य मध्ये पर्वतस्य पादभागे स्थितम् अस्ति। 1974 तमे वर्षे भगवतः महावीरस्य 2500परिनिर्वाण महोत्सवोपलक्ष्ये वार्षिकोत्सवस्य स्मरणार्थं एकं समवशरणमन्दिरं निर्मितम्। 1975 तमे वर्षे धर्मशालामध्ये एकः मानस्तम्भः निर्मितः।

इतिहासः

अलेक्ज़ाण्डर् कनिङ्ग्हम् इत्यस्य मते 1884 तमे वर्षे "वर्धमान तालाब" इति नाम्ना प्रसिद्धस्य तडागस्य समीपे पर्वतस्य उपरि 20 मन्दिराणि, पर्वतस्य पादभागे 30 मन्दिराणि च आसन्। मन्दिराणि वर्गाकाराणि सन्ति, यत्र गोलाकारछादनानि, भिन्न-आकार- युक्तानि शिखराणि च सन्ति।

सा. श. 6 शताब्द्याम् बडे-बाबा-मन्दिरम् कुण्डलपुर-नगरस्य प्राचीनतमं मन्दिरम् आसीत्। अस्मिन् लघुतराणि तीर्थस्थानानि, मन्दिराणि च आसन्, तथा च पर्वतस्य उपरि उच्चैः भग्नावशेषैः युक्तैः दुर्गप्राचीरेण परिवेष्टितानि आसन्। मुख्य-गर्भगृहे बडे-बाबा-प्रतिमा आसीत्, या परीकर् इत्यनेन सह (पार्श्व-प्रतिमाभिः सह) सम्पूर्णं पृष्ठभित्तिं व्यापादयत्। देवालयस्य शिलालेखानाम् अनुगुणं, बुन्देलशासकस्य छत्रसाल् इत्यस्य साहाय्येन भट्टारक-सुरेन्द्रकीर्ति-इत्यस्य शिष्याभिः अस्य मन्दिरस्य नवीकरणं कृतम्। शिलालेखे चतुर्थायां पङ्क्तौ-सा. श. 1700 डिसेम्बर् 31 दिनाङ्कस्य-महावीरस्य नाम उल्लिखितं, तथा च 8 तमे पङ्क्तौ जिनमार्गः ("मुक्तेः मार्गः") तथा जिनधर्मः इति पदौ उल्लिखितं।