क्षिराचोरा गोपीनाथ मंदिर
क्षीरचोरागोपीनाथमन्दिरं रेमुणानगरे स्थितम् अस्ति । बालेश्वरमण्डलात् पूर्वदिशि हावड़ा - भुवनेश्वरयोः मध्ये ९ कि.मी दूरे स्थितम् अस्ति | रेमुणा इति नाम रमणीयशब्दात् आगतं यस्य अर्थः सुन्दरः । क्षीरचोरागोपीनाथमन्दिरं अड़िशा-राज्यस्य प्रसिद्धेषु च हिन्दुमन्दिरेषु अन्यतमम् अस्ति । अस्य निर्माणं गङ्गवंशस्य राजा लाङ्गुनरसिंहदेवेन कृतम् यः प्रसिद्धं कोणार्क सूर्यमन्दिरं । ८निर्मितवान् | वृन्दावनस्य श्रीमदनमोहनस्य (संबन्धतत्त्वम्), श्रीगोविन्दस्य (अभिधेयतत्वम्), श्रीगोपीनाथस्य (प्रयोजनतत्त्वम्) त्रयः देवाः अत्र वर्तन्ते, अतः इदं पूर्वभारतस्य गुप्तवृन्दावनधामः इत्यपि कथ्यते । गोपीनाथः रेमुणा याः लताभिः परितः शीतलवातावरणे पूज्यते । एतत् मन्दिरं वर्षं यावत् अनेके भक्ताः आगच्छन्ति ।
अस्य निर्माणं १३ शतके उत्कलस्य गङ्गनरपतिनां लाङ्गुलानरसिंहदेवेन कृतम् । श्रीपाद माधवेन्द्र: पुरीगोस्वामी श्री श्री रसिकानन्दगोस्वामी इत्यादयः प्रमुखाः सन्ता । 4 अत्रैव बहुकालं यापयन्ति स्म । मन्दिरात् १ कि.मी दूरे कुटपोखरी, वज्रपोखरी च तडागद्वयं वर्तते, यत् लाङ्गुलानरसिंहदेवः तस्य राज्ञ्याः च निवासस्थानस्य प्रतीकं भवति । अस्य तटे जगन्नाथमन्दिरं, भारते द्वितीयं अष्टभूजामन्दिरं च अस्ति । पौराणिकगाथानुसारं कथ्यते यत् एकदा एकः भक्तः माधवेन्द्रपुरी, जगन्नाथपुरीतः मलयचन्दनकाष्ठं वृन्दावनस्य सेवकस्य ठाकुरश्रीगोपालस्य कृते आनेतुं वृन्दावनतः रेमुणा गोपीनाथमन्दिरस्य विश्रामार्थं पादचारेण आगतः। गोपीनाथस्य - दुग्धं नैवेद्यं (अमृतकेलिम्) दृष्ट्वा सः तस्मिन् आनन्दं प्राप्तुम् इच्छति स्म। अनिमन्त्रितत्वात् तु सः इच्छां न प्रकटितवान् । श्रीगोपीनाथः भक्तविचारं ज्ञात्वा द्वादशसु दुग्धहोमेषु एकं धौतवस्रं अर्धरात्रे भक्तं उत्थाय माधवेन्द्रं क्षीरहोमं अर्पयितुं निर्देशं दत्तवान्। भक्तः उत्थाय स्नानं कृत्वा गोपीनाथस्य वस्रे क्षीरहोमः अस्ति इति दृष्टवान्। सद्यः क्षीरहोमं गृहीत्वा दूरं उपविश्य कीर्तनं कुर्वते माधवे दत्तवान् । माधवेन्द्रपुरी दुग्धहोमं प्राप्य आनन्देन नृत्यन् मूर्च्छितः अभवत्। ततः सः उत्थाय प्रभुगोपीनाथं क्षमायाचत यत् तस्य कृते कोऽपि निद्रां न कृतवान्। ततः प्रदोषात् पूर्वं रेमुणां त्यक्त्वा पुरीं प्रति पलायितवान् । तस्मात् दिवसात् आरभ्य श्री गोपीनाथः क्षीरचोरा गोपीनाथः इति नाम्ना प्रसिद्धः अभवत् । रेमुणातः प्रत्यागमने अस्य स्थानस्य भक्ताः तं अत्र स्थातुं प्रार्थितवन्तः । अत्र वसन् तस्य वृन्दावनठाकुर श्रीगोपालः अहं रेमुणागोपीनाथः इति निर्देशं दत्तवान् । त्वं गोपीनाथस्य शरीरे मलयचन्दनं लेपयसि अहं तत् प्राप्स्यामि। तस्मात् दिवसात् आरभ्य अक्षयचन्दनपूर्णिमायां गोपीनाथः सम्पूर्णतया चन्दनेन आवृतः भवति । तथा माधवेन्द्रपुरीगोस्वामी स्मृत्यर्थं45 दिवसात्मकं चंदन लेपनं भवति । अद्यावधि तस्य समाधिः अपि तत्रैव अस्ति।
गोपीनाथस्य दक्षिणे मदनमोहनः वामे गोविन्दः । मदनमोहनं गोविन्दं च श्री रसिकानन्दप्रभूनां ३५० वर्षपूर्वं तस्य शिष्येन तिहिड़ीसामन्तराजेन स्थापितं। ततः पूर्वं श्रीगोपीनाथः एव आसीत् । श्रीगोपीनाथः स्वयंभुवविग्रहः अस्ति, यस्य तीर्थयात्रायां लाङ्गुलनरसिंहदेवः स्वप्नं दृष्टवान्, चित्रकूटपर्वतात् पुरीनगरं प्रति नेष्यति स्म, पुनः स्वप्नं दृष्ट्वा रेमुणायां स्थापयति स्म। कथ्यते यत् त्रेतायुगे भगवान् श्रीरामचन्द्रेण सीतादेव्याः आग्रहेण चित्रकूटे अस्य गोपीनाथस्य मूर्तिः निर्मितवती आसीत् । सीतादेव्याः स्पर्शेन एषा मूर्तिः जीविता अभवत्, तस्मात् दिवसात् आरभ्य ब्रह्मा तस्याः पूजां कुर्वन् अस्ति । अस्याः विशालस्य स्वयम्भुवुमूर्तेः चरणेषु चतुर्शाखायुक्तानां गोपालानां दृश्यं दृश्यते, तस्य अधः अष्टसखीः सेवन्ते । तस्य शिरसि देवता त्रीणि जम्बूफलानि, वामदक्षिणयोः ल्युतमुष्टिभ्यां युद्धं कुर्वन् दृश्यते । यः कश्चित् तस्य मूर्तिं नटबरवेषेण, गच्छन् मूर्तिं वादयन्तं पश्यति, सः सहजतया नेत्रं न प्रत्यावर्त्तितुं शक्नोति।
अत्र "अमृतकेली" इति इति नाम्ना भक्तानां कृते अर्पितः भवति । क्षीरशर्करा खुवा गुजराती एला च मिलित्वा नित्यं अन्नप्रसादः अपि अत्र उपलभ्यते ।