गुह्येश्वरी

गुह्येश्वरी मन्दिर
गुह्येश्वरी मन्दिर मुलद्वार
भौगोलिकस्थितिः:	२७°४२′४०″ उत्तरदिक् ८५°२१′१२″ पूर्वदिक्
नाम
शुद्धनाम:	गुह्येश्वरी
अवस्थितिः
देशः:	नेपाल
राज्यम्/प्रदेशः:	बागमती
मण्डलम्:	काष्ठमण्डप
अवस्थितिः:	काष्ठमण्डप
स्थापत्यकला संस्कृतिश्च
मुख्यदेवः/देवी:	महादेव,सतीदेवी
प्रमुखोत्सवः:	शिवरात्री, दशहरा, तीज, स्वस्थानी पूर्णिमा
स्थापत्यशैली:	प्यागोडा

गुह्येश्वरी काष्ठमण्डप नगरे देवपाटन स्थितं प्रसिद्धं शक्तिपीठं हिन्दुमन्दिरम् । एतत् मन्दिरं बागमतीनद्याः दक्षिणतटे स्थितम् अस्ति | यत्र सतीदेवी गुहायां पतिता तस्मिन् स्थाने देवी जाता इति कारणेन गुह्र्येश्वरी इति नाम उत्पन्नम् इति विश्वासः अस्ति । अस्मिन् स्थाने प्रथमं त्रयस्त्रिंशत् कोटी देवाः देव्याः पूजिताः इति अपि मन्यते । नवरात्रय घटस्थापनात् आरभ्य नवदिवसात्मक गुहरियाश्वरीयां विशेषपूजा क्रियते | मन्दिरे देवीप्रतिमाः वा विग्रह नासन्ति । सतीदेव्या गुह्य यत्र पतिता मन्यन्ते तत्रैव मन्दिरस्य गर्भगृहं विद्यते । तत्र केवलं लघु बिल अस्ति यत्र भक्ताः मन्दिरस्य अन्तः रजतकलशेन आवृतं जलपूर्णं टङ्कं देवीरूपेण पूजयन्ति । गुह्येश्वरी महिमा नेपाल महात्म्य, हिमवत्खण्ड, श्री स्वस्थानी व्रत कथा इति ग्रन्थेषु उल्लिखितानि सन्ति।

महत्त्वम्

इदं सम्पूर्णे विश्वे मतानुयायिनां कृते विशेषतया पूज्यते । एतत् पीठं एकपञ्चाशत शक्तिपीठेषु मध्ये अन्यतमम् अस्ति इति मन्यते। पुराणस्य अनुसारं, सतीदेव्याः द्वौ जानु पतितम् इति वर्णितम् अस्ति । स्थानीय-लोककथायाः अनुसारं, देव्याः योनी पतिता इति आख्यायिका अस्ति। तन्त्रशास्त्रे, नेपालदेश भैरवानां क्रीडाङ्गणरूपेण अस्ति इति मन्यते। अत्र 51 भैरवानां, भैरवानां च निवासः शिवशक्तिः रूपेण स्थिता। कुब्जिका तन्त्रं, तन्त्र-चूडामणिः, बृहन्निलतन्त्रं, पीठ-निर्णयः (महापिता-प्रतिनिधित्वम्) इत्यादीनां प्राचीन-तन्त्राणां आधारेण सर्वकारः नेपाल-देशम् शक्तिपूजायाः केन्द्रम् इति अमन्यत। तथैव, देवीभागवत् नेपाल-देशम् 'शक्तितीर्थस्य' महान् स्थलम् इति अमन्यत । देवी भागवते उल्लिखितं यत् 'गुहृयकल्यमहास्थानं नेपाल-ए-प्रतिष्ठानम्' इति नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति। प्रत्येकस्य शक्तेः सद्गुणः निर्गुणः च पूजा भवति। गुह्येश्वरी अस्य अपवादः नास्ति।

पाशुपतप्रदेशे स्थितः अयं पीठः उत्तर-सत्रस्य नायिका इति मन्यते। गुह्योपनिषद्-गुह्येश्वर्या-वासस्थानम् 'शाक्ततीर्थः' मन्यते इति अथर्ववेदस्य षट् शाखानां उल्लेखः अस्ति । तान्मध्ये तारातन्तवी, मौज्जायनी, तारवैन्दवी शौङ्की, पैपालादिक, सौमन्तिका च सन्ति। महाकाला-संहितायाः कालीखण्डे, अष्टादश मन्त्राणां, गुह्यकाल्या अष्टादशा विग्रहानां च उल्लिखितम् अस्ति। अस्य भेदः, विग्रहानां चित्राणां च एकादशप्रकारेषु, क्रमशः एक, द्वितयेन, त्रितयेन, पञ्चतः, दशतः, विंशतः, एकविंशत्, षष्टत्रिंसतः, षष्टि, असीति, शत शीर्षयुक्ता च, गुणविशेषाणां गुह्येश्वर्या चित्रे महांकाल-संहितायां वर्तते। तन्त्र-पुराणेषु च, गुृश्रुश्वरीपीठस्य व्याख्यायाः वर्णनं बौद्ध-हिन्दु-परम्पराभिः कृतम् प्राप्यते। उभौ मतौ नीलवर्णस्य, नीलांबररूपस्य, कलशस्य प्रतीकात्मकप्रतिमे च देवी-गुृरेश्वरी-वर्यायाः विषये आस्थां प्रार्थयन्त दृश्यन्तौ। बौद्ध-तन्त्र‍‍े रूपरहीत स्वरूप उल्लिखितं।

स्कन्दपुराणस्य हिमावत्खण्ड-नेपाल-महात्म्ये तथा भाषा-वंशावली इत्यस्मिन्, सतीदेव्याः गुह्यपतनस्थाने भगवती-गुह्रीश्वरी इत्यस्याः उत्पत्तिः वर्णिता अस्ति। परम्परानुसारं, पुराणेषु उल्लिखितः पीठस्य स्वरूपः पूर्वं जलमग्नः अवस्थाषु गुप्तः आसीत्, । अनन्तरं नृप प्रतापमल्लः समकालीनः तान्त्रिकः नरसिंह ठाकुरः,अस्मिन् स्थले गुह्यदेव्याः दर्शनं प्राप्य तस्या पूजां कृतवान् इति वर्णितं। यदा विश्वनाथ-उपाध्याय-भट्टः, लक्ष्मीनारायण-भट्टः इति नाम्ना ख्यातः, गुरु-देव्याः रूपस्य कुण्डली-युक्त-प्रतिष्ठायाः कृते, लवकर्ण-भट्टः इत्यस्मै अदिशत् इति इतिहास। भाषा-वंशावल्ये अस्य उत्पत्तिम् उल्लिखति यत् अस्मिन् स्थाने काचित् बोडे (खोकना नगर)स्य तेली- (साल्मी) इत्यस्य दर्शनम् अभवत् इति।

प्रायः सर्वे आख्यानेषु, श्रवणः पुष्टिं करोति यत्, नेपालमण्डले, पाशुपतक्षेत्रस्य स्वयंभूक्षेत्रस्य च गुह्यश्वरी-पीठद्वयम् अस्ति, यत् पीठम् अपि अस्ति। स्वयंभूपुराणं पुरातनं गुरेश्वरी-क्षेत्रं (वर्तमानं बालाजू-नगरं, पुष्प-उद्याने) प्राचीनं मन्यते, तथा च स्वयंभू-मूलस्य पुष्पकुल-नालः एतस्मात् कुण्डात् उद्भूतः इति मन्यते। यद्यपि नागार्जुन्-पर्वतस्य पादभागे स्थितस्य अस्य कुण्डस्य वैभवपीठरूपेण कालान्तरे महायान-वज्रयान-कर्मणः वैभवं वर्धितवन्तः तथापि भूतलस्य जलस्य अथवा सृष्टेः जलस्य, वास्तविकस्य मूलस्य, जलस्य, जलपूरणं विशिष्टम् इव दृश्यते। सम्प्रति अस्मिन् स्थले, गुरेश्वरी इत्यस्याः प्रतीकरूपेण पूजायाः परम्परा अस्ति, यत् अष्टकामल-पुष्पमालायां पित्तलेन आच्छादितं कुण्डम् अस्ति।

विमति

नेपाले शिवशक्तेः एकतायाः व्याख्या तन्त्रपुराणयोः प्रतीकात्मकरूपेण मूर्तरूपेण च प्राप्यते । तदनुसारं मध्यकालात् भक्तपुर लोकन्थले, काष्ठमण्डपस्य महालक्ष्मीमन्दिरसङ्कुलस्य वायव्यकोणे च मध्ययुगीनकालात् गुहरियाश्वरी इत्यस्य स्थापना कृता अस्ति । यद्यपि स्कन्दपुराणे केदारखण्डे वर्णितं सतीगुहापतनेन गुहरियास्वरी निर्मिता इति मन्यते तथापि तांत्रिकपरम्परायां 'गुहृयक' नामकेन आदिम प्रजातिद्वारा पूजिता देवी इति कारणतः सा 'गुह्यश्वरी' इति नाम्ना पूज्यते इति अन्यत् मतम् च अस्ति। तथा च अस्य तन्त्रस्य मूलधारचक्रस्य रक्षणात् गुह्रियास्वरी इति नारीपुरुषनपुंसकानाम् अपि द्वारा पूजितस्य ‘काली’ रूपेण ‘गुह्रिया’ शक्तिः इति नाम्ना ‘गुह्या काली’ इत्यपि उच्यते । अतः दशमविद्या परम्परायां तेषां नाम सर्वप्रथमं भवति यथा- काली, तारा, शोडषी, भुवनेश्वरी, भैरवी, छिन्नमस्ता, धूमावती, बंगलामुखी, मातङ्गी, कमला च।

• गुह्येश्वरी
• 
• 
• 
• 
•