गोरक्षासनम् - विकिपीडिया

गोरक्षासनम् एकः उन्नतः आसनयोगमुद्रा अस्ति यस्य नाम गोरखनाथः , एकः पूज्यः योगी, साधुः च यः नाथपरम्परायाः संस्थापकानाम् एकः इति मन्यते प्रायः हठयोगस्य शिक्षायाः संकलनस्य श्रेयः तस्मै दीयते, गोरक्षासनं च गहनध्यानस्य, मानसिककेन्द्रीकरणस्य, आध्यात्मिकजागरणस्य च संवर्धनस्य साधनरूपेण तस्मै आरोप्यते

प्राण (जीवनशक्तिशक्ति) निपुणतां प्राप्तुं, आन्तरिकनिश्चलतायाः अवस्थां प्राप्तुं च इच्छुकानां कृते एतत् आसनं विशेषतया सहायकं भवति । अन्येषां उन्नत-आसनानाम् इव अस्मिन् अभ्यासः, धैर्यं, समर्पणं च आवश्यकं भवति, येन ये योग-अभ्यासं गभीरं कर्तुं, अधिक-चुनौत्य-आसनानि च ग्रहीतुं सज्जाः सन्ति, तेषां कृते एषा आदर्श-मुद्रा भवति

== आसनस्य नाम उत्पत्तिश्च ==

गोरक्षासन इति नाम संस्कृतशब्दद्वयात् निष्पन्नम् ।

गोरक्ष ( गोरक्षा) : अर्थ "गो रक्षक" या "महायोगी", हठयोग के विकास में अहम भूमिका निभाने वाले पूज्य योगी गोरखनाथ के नाम। अनेकपरम्परासु गोरक्षः योगप्रज्ञायाः आध्यात्मिकप्रवीणतायाः च प्रतीकत्वेन गण्यते ।
आसन ( आसन) : "मुद्रा" या "मुद्रा" अर्थ।

एवं गोरक्षासनः "योगी-आसनम्" अथवा "गोरक्ष-आसनम्" इति अनुवादयति । गोरखनाथस्य आध्यात्मिकबोधस्य, दिव्यसङ्गमस्य च साधनरूपेण विकसितम् इति मन्यते ।

सांस्कृतिक एवं ऐतिहासिक सन्दर्भ

हठयोगप्रदीपिका अथवा योगसूत्रादिषु प्रारम्भिकग्रन्थेषु गोरक्षासनस्य एव विशेषरूपेण उल्लेखः नास्ति तथापि मुद्रा नाथपरम्परया सह निकटतया सम्बद्धा अस्ति, या योगस्य ध्यानस्य च अभ्यासे बलं ददाति रहस्यमय-आध्यात्मिक-परम्परा अस्मिन् परम्परायां प्रमुखेषु व्यक्तिषु अन्यतमः इति कारणेन गोरखनाथः प्रायः स्वस्य अनुयायिभ्यः शारीरिकमुद्रासु, श्वसननियन्त्रणे, ध्याने च निपुणतायाः माध्यमेन आध्यात्मिकमुक्तिं कथं प्राप्तुं शक्यते इति शिक्षयति इति चित्रितः भवति

मुद्रा शरीरस्य दृढीकरणस्य, मनः शान्तस्य, प्राणस्य स्वतन्त्रतया प्रवाहस्य मार्गाः च उद्घाटयितुं च दृश्यते, येन अभ्यासकारिणः गहनतरध्यानस्य अवस्थायां प्रवेशं कर्तुं शक्नुवन्ति

=== संस्कृत अर्थ गोरक्षासन ===

गोरक्ष ( गोरक्षा) : "गोरक्षा," गोरक्षक अथवा पूज्य योगी गोरखनाथ को निर्दिशति।
आसन ( आसन) : "आसन" अथवा "मुद्रा" अर्थात्, यथा योगासनानि निर्दिश्य अनेकेषु संस्कृतपदेषु सामान्यम् ।

एवं गोरक्षासनस्य अनुवादः "योगीमुद्रा" अथवा "गोरक्षामुद्रा" इति भवति, यत् पौराणिकयोगी गोरखनाथस्य प्रज्ञायाः आध्यात्मिककेन्द्रीकरणस्य च प्रतीकं भवति ।

=== गोरक्षासन के आध्यात्मिक लाभ ===

गोरक्षासनस्य अभ्यासेन गहनः आध्यात्मिकः लाभः भवति इति विश्वासः अस्ति । अत्र केचन प्रमुखाः आध्यात्मिकलाभाः सन्ति- १.

ध्यानं ध्यानं च वर्धयति : गोरक्षासनस्य एकः प्राथमिकः आध्यात्मिकः लाभः अस्ति यत् मनः गहनध्यानार्थं सज्जीकर्तुं शक्नोति। शरीरं शान्तं कृत्वा मनः केन्द्रीकृत्य अभ्यासकारिणः अधिकसुलभतया ध्यानावस्थायां प्रवेशं कर्तुं शक्नुवन्ति, उच्चतरजागरूकतायाः अवस्थानां अनुभवं च कर्तुं शक्नुवन्ति ।
प्राणप्रवाहं सुधरयति : गोरक्षासनं शरीरस्य अन्तः प्राणस्य (जीवनशक्तिः) प्रवाहं उत्तेजयति इति मन्यते । यतो हि मुद्रायां केन्द्रितं श्वसनं ऊर्जानियमनं च भवति, अतः सा अभ्यासकानां स्वशक्त्या सह तेषां सम्बन्धं गभीरं कर्तुं आध्यात्मिकजागरणं च प्रवर्धयितुं साहाय्यं करोति
मनः-शरीर-सम्बन्धं सुदृढं करोति : एतत् आसनं मनः-शरीरयोः सामञ्जस्यपूर्णं एकीकरणं प्रोत्साहयति । आध्यात्मिकमार्गान् उद्घाटयन् आन्तरिकशान्तिं, भूमिगतं भवितुं क्षमता च संवर्धयति । योगस्य गहनतरपक्षस्य साक्षात्काराय, उच्चतरचेतनास्थितिं प्राप्तुं च एतत् एकीकरणं अत्यावश्यकम् अस्ति ।
निश्चलतां समतां च प्रवर्धयति : मुद्रायाः निरन्तरः, ध्यानात्मकः स्वभावः अभ्यासकारिणः निश्चलतां, संयमितं च स्थातुं शिक्षयति, येन मानसिकचञ्चलतां भावनात्मकं अशान्तिं च न्यूनीकर्तुं साहाय्यं भवति अस्मिन् मुद्रायां निश्चलतां प्राप्य अभ्यासकारिणः विक्षेपान् न्यूनीकर्तुं अधिकं गहनं अन्वेषणं च प्राप्तुं शक्नुवन्ति ।
आत्म-अनुशासनस्य संवर्धनं करोति : गोरक्षासनस्य निर्वाहार्थं आवश्यकी कठिनता, एकाग्रता च आत्म-अनुशासनस्य भावनां पोषयति। आध्यात्मिकलक्ष्यसाधनाय आवश्यकं धैर्यं, दृढतां च विकसितुं अभ्यासकारिणः प्रोत्साहयति ।

== प्रयोजन एवं लाभ ==

शारीरिकलाभाः : १.

लचीलापनं सुधरति : गोरक्षासना पादौ, नितम्बं, पृष्ठस्य अधः भागं च तानयति, येन एतेषु क्षेत्रेषु लचीलापनं वर्धते। अस्मिन् मुद्रायां गभीरं अग्रे गुच्छं कृत्वा मेरुदण्डे तनावः मुक्तः भवति ।
कोरं सुदृढं करोति : मुद्रां धारयन् कोरस्नायुषु संलग्नता उदरस्य शक्तिं स्थिरतां च निर्मातुं साहाय्यं करोति ।
संतुलनं प्रवर्धयति : यद्यपि मुख्यतया उपविष्टा मुद्रा भवति तथापि तस्य कृते संतुलनस्य, संरेखणस्य च भावः अपि आवश्यकः भवति । एतेन proprioception (अन्तरिक्षे शरीरस्य जागरूकता) सुधारं कर्तुं साहाय्यं भवति ।
पाचनतन्त्रं उत्तेजयति : गोरक्षासने उदरक्षेत्रस्य संपीडनं विमोचनं च पाचनकार्यं उत्तेजितुं स्वस्थं पाचनं च प्रवर्धयितुं शक्नोति।

मानसिक तथा भावनात्मक लाभ : १.

चिन्ता तनावः च न्यूनीकरोति : अनेकानाम् आसनानां इव गोरक्षासनं तंत्रिकातन्त्रे शान्तप्रभावं प्रोत्साहयति । तत्र गभीरं श्वसनं तनावहार्मोनस्य नियमने सहायकं भवति, आरामं प्रवर्धयति, चिन्ता न्यूनीकरोति च ।
ध्यानं स्पष्टतां च वर्धयति : मुद्रायाः ध्यानात्मकः पक्षः एकाग्रतां, मानसिकस्पष्टतां, ध्यानं च वर्धयति। एतेन विचारेषु, भावनासु, कर्मसु च जागरूकताम् आनेतुं सुकरं भवति, भावनात्मकस्थिरतां पोषयति ।
आन्तरिकशान्तिं प्रवर्धयति : गोरक्षासनं मनः शान्तं कर्तुं साहाय्यं करोति, निश्चलतायाः समतायाश्च भावः प्रोत्साहयति। एतेन अभ्यासकारिणः अधिकं केन्द्रीकृताः, स्वयमेव शान्तिं च अनुभवितुं साहाय्यं कुर्वन्ति ।

== पदे पदे निर्देश ==

गोरक्षासनस्य अभ्यासार्थं , एतानि पदानि अनुसरणं कुर्वन्तु ।

सुखासना (Easy Pose) इत्यत्र आरभ्यताम् : पादौ पारं कृत्वा मेरुदण्डं लम्बं कृत्वा भूमौ उपविशतु। जानुभ्यां हस्तौ आश्रित्य कतिपयानि गभीराणि निःश्वासाः कृत्वा आत्मनः केन्द्रीकरणं कुर्वन्तु ।
एकं पादं परस्य उपरि स्थापयतु : दक्षिणपादं वामपादस्य उपरि स्थापयित्वा आरभत। दक्षिणपादं वामस्य उपरि ऊरुस्थाने लङ्घयित्वा दक्षिणपादं वाम ऊरुं प्रति निपीडयितुं प्रयतध्वम् । उभयपादौ दृढतया भूमिगतौ भवतः इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु।
अन्येन पादेन पादं ताडयन्तु : दक्षिणपादं वामपादस्य उपरि आनयन्तु येन दक्षिणगुल्फः वामउरुभागे अवलम्बते। पादौ किञ्चित् मोचयन्तु येन पादौ अतिकठिनौ न भवेयुः ।
मुद्रायां हस्तौ स्थापयतु : परम्परागतरूपेण हस्तौ ज्ञानमुद्रायां (अङ्गुष्ठतर्जनीस्पर्शः) इत्यादिषु मुद्रायां (हस्तस्य इशाराः) स्थापिताः भवन्ति । अथवा, भवन्तः जानुभ्यां हस्तौ स्थापयित्वा तालुकौ ऊर्ध्वमुखं कृत्वा उत्तमशक्तिप्रवाहं कर्तुं शक्नुवन्ति ।
स्वस्य कोरं मेरुदण्डं च संलग्नं कुर्वन्तु : वक्षःस्थलं उत्थाप्य उदरस्य मांसपेशिनां संलग्नं कुर्वन्तु। मेरुदण्डः ऋजुः दीर्घः च तिष्ठति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु, स्लोचिंगं विना। सम्पूर्णे मुद्रायां ऊर्ध्वं आसनं स्थापयितुं ध्यानं दत्तव्यम्।
गभीरं श्वासं गृहीत्वा मुद्रां धारयन्तु : नेत्राणि निमील्य मन्दं गभीरं श्वासं ग्रहीतुं आरभत, येन भवतः श्वसनं स्थिरं शान्तं च सुनिश्चितं भवति। यावत्कालं यावत् आरामं अनुभवति तावत्कालं यावत् स्थितिं धारयन्तु, आदर्शतः १-५ निमेषान् यावत्, स्थिरं श्वसनं धारयन्तु ।
Release and Repeat : मुक्तुं मन्दं पादौ विमोच्य सुखासनं प्रति प्रत्यागच्छतु। वामपादं दक्षिणपादस्य उपरि लङ्घ्य विपरीतपक्षे मुद्रां पुनः कुर्वन्तु ।

== सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि ==

मेरुदण्डे स्लोचिंग् : असुविधां वा तनावं वा परिहरितुं मेरुदण्डः सीधा एव तिष्ठति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु। ऊर्ध्वं उपविश्य मेरुदण्डस्य समर्थनार्थं कोरं नियोजयन्तु।
नितम्बेषु कठिनता : यदि नितम्बेषु कठिनता भवति तर्हि मुद्रायाः सौम्यतरविविधतायाः अभ्यासं कुर्वन्तु, यथा कुशनस्य उपरि उपविष्टः, नितम्बस्य लचीलतां सुधारयितुम् कार्यं कुर्वन्तु
पादौ अतिविस्तारः : पादौ अत्यधिकं असहजतां अनुभवति इति स्थाने बलात् न स्थापयन्तु। क्रमेण गभीरतरविस्तारं प्रति मार्गं कार्यं कुर्वन्तु यथा यथा भवतः लचीलता वर्धते।

== मांसपेशी समूह लक्षित ==

कोर मांसपेशी : गोरक्षासने संतुलनं सम्यक् मुद्रां च स्थापयितुं कोरं संलग्नं करणं अत्यावश्यकम्।
पादस्नायुः : पादौ विशेषतः नितम्बः, चतुर्भुजः, वत्सः च अस्मिन् मुद्रायां प्रवृत्ताः भवन्ति, विशेषतः पादयोः पारगमनकाले
पृष्ठस्य मांसपेशिकाः : मेरुदण्डः, पृष्ठस्य उपरिभागः च सहिताः पृष्ठस्य मांसपेशिकाः ऊर्ध्वाधरमुद्रां निर्वाहयितुम् नियोजिताः भवन्ति ।

== श्वसन तकनीक ==

निःश्वासः : यथा यथा भवन्तः पादौ पारं कृत्वा मुद्रायां निवसितुं सज्जाः भवन्ति तथा तथा गभीरं निःश्वासं गृह्यताम्।
निःश्वासः : यथा यथा भवन्तः पादौ लङ्घ्य स्थाने निवसन्ति तथा तथा पूर्णतया निःश्वासं कुर्वन्तु।
गभीरं श्वसनं निरन्तरं कुर्वन्तु : नासिकाद्वारा निःश्वासं कृत्वा मुखेन श्वसनं कृत्वा सुचारुं, गभीरं श्वसनस्य लयं निर्वाहयन्तु। प्रत्येकं श्वासस्य उपयोगं कृत्वा स्वस्य ध्यानं गभीरं कृत्वा मुद्रायां उपस्थिताः भवन्तु।

== विरोधाभास एवं सावधानताएँ ==

जानुक्षतिः : जानुसमस्यायुक्तैः व्यक्तिभिः एतत् मुद्रां परिहरितव्यं वा परिवर्तयितव्यं वा, यतः पादौ पारं कृत्वा जानुसन्धिषु तनावः भवितुम् अर्हति
पृष्ठस्य समस्याः : पृष्ठस्य गम्भीराः समस्याः येषां सन्ति ते सावधानाः भवेयुः तथा च मेरुदण्डस्य समर्थनेन सह मुद्रायाः परिवर्तितं संस्करणं अभ्यासं कर्तुम् इच्छन्ति।
गर्भावस्था : गर्भिणीभिः एतस्य मुद्रायाः प्रयासात् पूर्वं स्वास्थ्यसेवाप्रदातृणा सह परामर्शः करणीयः, यतः गर्भावस्थायाः कतिपयेषु चरणेषु गभीरेण उपविष्टः मोचनः उपयुक्तः न भवितुम् अर्हति

== योगाभ्यास में भूमिका ==

गोरक्षासनं सामान्यतया उन्नतयोगाभ्यासेषु विशेषतः पारम्परिकहठयोगेषु ध्यानकेन्द्रितसत्रेषु च समाविष्टं भवति । प्रायः लचीलतां वर्धयितुं, मनः शान्तं कर्तुं, अभ्यासकारस्य सज्जीकरणाय च अस्य उपयोगः भवति

अधिक उन्नत ध्यानाभ्यासानां कृते।

== मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव ==

गोरक्षासना मानसिकचञ्चलतां न्यूनीकर्तुं साहाय्यं करोति, येन अभ्यासकारिणः आन्तरिकनिश्चलतायां जागरूकतायां च ध्यानं दातुं शक्नुवन्ति । एतत् भावनात्मकं नियमनं अधिकस्पष्टतायां, तनावस्य न्यूनीकरणे, आन्तरिकशान्तिस्य च भावस्य योगदानं करोति ।

== दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व ==

गोरक्षासनस्य महत् आध्यात्मिकं महत्त्वं वर्तते, यत् मनः, शरीरं, आत्मा च इत्येतयोः सम्बन्धस्य प्रतीकं भवति । अस्य चुनौतीपूर्णशारीरिकमागधानां ध्यानगुणस्य च माध्यमेन अभ्यासकारिणः अहङ्कारं अतिक्रम्य उच्चतरं चेतनास्थितिं प्राप्तुं शक्नुवन्ति, योगे आत्मसाक्षात्कारस्य सिद्धान्तैः सह निकटतया सङ्गतिं कुर्वन्ति

== सन्दर्भाः ==

अय्यंगर, बी के एस योग पर प्रकाश . हार्परकोलिन्स, 1993.
सिवानन्द, स्वामी। योगस्य सम्पूर्णं सचित्रपुस्तकम् . अट्रिआ पुस्तकें, 2019.

तिवारी, ओ पी हठयोग प्रदीपिका: एक टीका . योगविद्या प्रकाशन, 2006.