जङ्गल

कम्बोजदेशे सघनः जङ्गलः

मलयदेशस्य तियोमानद्वीपे जङ्गलः

पुएर्तोरिकोनगरस्य एल् युङ्के इत्याख्ये राष्ट्रीयवने उष्णकटिबन्धीयवर्षावनः, यः अमेरिकसंयुक्तराज्यस्य राष्ट्रीयवनसेवया एकाकिना व्यवस्थ्यते

जङ्गलः इत्युच्यते सः भूमिभागः यः सघनवनैः जटिलवनस्पतिभिश्च आच्छादितः भवति, विशेषतः उष्णकटिबन्धीयवातावरणे। गतशताब्दे एषः शब्दः अत्यन्तं विविधरूपेण प्रयुक्तः। यतः जङ्गलाः सर्वासु वासयोग्येषु महाद्वीपेषु दृश्यन्ते, तेषु च नानाविधानि वनस्पतिप्रकाराणि, भूमिप्रकाराणि च भिन्नवातावरणक्षेत्रेषु समाविष्टानि सन्ति, अतः जङ्गलस्य वन्यजीवनस्य स्पष्टं परिभाषणं कर्तुं न शक्यते।

शब्दोत्पत्तिः

"जङ्गल" इत्येतत् शब्दः संस्कृतभाषायाः "जङ्गल" इत्यस्मात् उद्भूतः, यस्य अर्थः "रूक्षं शुष्कं च"। अष्टादशशताब्दे अयं शब्दः हिन्दुस्तानीभाषायाः "जङ्गल" इत्यस्मात् अङ्ग्लभाषायां प्रविष्टः। अङ्ग्लभाषायां च अयं शब्दः "जङ्गल्", "जङ्ग्ला", "जुङ्गल्", "जुङ्गल" इत्यादिरूपेण लिप्यन्तरितः। अङ्ग्लभारतीयव्याख्यायाः प्रभावेन अयं शब्दः "सघनं जटिलं झाङ्काण्डम्" इत्यर्थे प्रयुक्तः। एषः शब्दः भारतवर्षस्य उपमहाद्वीपे, ईरानीपठारे च बहुषु भाषासु प्रचलितः, यत्र प्राचीनवनस्य स्थाने उत्पन्ना वनस्पतिः, परित्यक्तप्रदेशे उत्पन्ना अनियोजिता वनस्पतिः च सूच्यते।

होण्डुरासदेशे लोस्नाराञ्जोस् इत्याख्ये पुरातत्त्वस्थले स्थितं स्तूपरूपं भूमिकुटिलम्

विविधप्रयोगः

सघनं जटिलं च वनस्पतिरूपेण

ऑस्ट्रेल्यादेशे लतानां जटिलः झाङ्काण्डः, यः जङ्गलस्य सामान्यं रूपम्

जङ्गलस्य सामान्यतमः अर्थः अस्ति भूमिः या अधस्तलस्थया जटिलया वनस्पत्याः आवृता अस्ति, विशेषतः उष्णकटिबन्धे। एषा वनस्पतिः इत्थं सघना यत् मानवानां गमनं बाध्यते, यात्रिकैः मार्गं छित्त्वा गन्तव्यम्। एषा परिभाषा वर्षावनं जङ्गलं च भेदयति, यतः वर्षावनस्य अधःस्तरः प्रायः विरलः, सूर्यप्रकाशस्य अभावात्, अतः तत्र गमनं सुलभं। जङ्गलः उष्णकटिबन्धीयवने, तस्य सीमायां वा, तेषु प्रदेशेषु दृश्यते यत्र प्राकृतिकविघातेन (यथा चक्रवातेन) वा मानवीयक्रियया (यथा काष्ठच्छेदनम्) वनं उद्घाटितम्। तस्मात् उत्पन्ना उत्तरवर्ती वनस्पतिः सघना जटिला च, या "प्रकार्यः जङ्गलः" इत्युच्यते। जङ्गलः वर्षावनस्य सीमायां, यथा नदीनदीतटेषु, अपि दृश्यते, यत्र अधस्तले अधिकः प्रकाशः लभ्यते।

मानसूनीवनाः, च एषः प्रकारः जङ्गलः इत्युच्यन्ते। वर्षावनात् अधिकं उद्घाटितं छत्रिकं युक्ताः मानसूनवनाः अधःस्तरे सघनं लतानां झाडीनां च समावेशं कुर्वन्ति, यः गमनं कठिनं करोति। मैङ्ग्रोववनानां सहायकमूलानि, नीचानि छत्रिकानि च समानं विघ्नं जनयन्ति।

आर्द्रवनरूपेण

केमेरूनदेशे वर्षावनस्य तटप्रदेशे नदीतीरं आवृत्य स्थितः जङ्गलः

यूरोपदेशीयान्वेषकाः प्रारम्भे उष्णकटिबन्धीयवनं प्रायः नद्याः मार्गेण अतीत्य ययुः, तेन तटप्रदेशे सघनं जटिलं वनस्पतिविन्यासं दृष्ट्वा तैः समस्तवनं जङ्गलः इत्येव अभिप्रेतम्। फलतः एषा भ्रान्तिः जाताः यत् समस्तं वनं अभेद्यं जङ्गलः इति। एतस्मात् जङ्गलशब्दस्य द्वितीयः प्रचलितः प्रयोगः उत्पन्नः प्रायः कोऽपि आर्द्रः उष्णकटिबन्धीयः वनः। एषः सन्दर्भः विशेषतः उष्णकटिबन्धीयवर्षावनं सूचयति, किन्तु मेघवर्षावनं, समशीतोष्णवर्षावनं, अपि समावेशयति, वनस्पतिसंरचनायाः गमनसुलभतायाः वा उल्लेखं विना।

"उष्णकटिबन्धीयवनः", "वर्षावनः" इत्येतौ शब्दौ "जङ्गलः" इत्यस्य स्थाने प्रयुक्तौ, एषा भाषिकपरिवर्तनप्रक्रिया शक १८९२ तमे संवत्सरे आरब्धा। "वर्षावनः" इत्येतत् शब्दः अङ्ग्लकोशेषु शक १८९२ तात्पूर्वं न दृश्यते। मुद्रणमाध्यमेषु शक १८९२ तात्पूर्वं उष्णकटिबन्धीयवनस्य निर्देशाय "जङ्गलः" इत्यस्य प्रयोगः ८० प्रतिशतं जातः; ततः पश्चात् "वर्षावनः" इत्यनेन प्रतिस्थापितः, यद्यपि "जङ्गलः" इत्यस्य प्रयोगः उष्णकटिबन्धीयवर्षावनस्य सन्दर्भे सामान्यतः दृश्यते।

रूपकरूपेण

लोकप्रसिद्ध्यां सांस्कृतिकवाङ्मनसि "जङ्गल" इत्यस्य शब्दस्य प्रयोगः असभ्यता उग्रता च सूचयितुं

रूपकरूपेण "जङ्गलः" इत्येतत् शब्दः प्रायः अव्यवस्थितं, अराजकं वा परिदृश्यं सूचयति, यत्र "योग्यतमस्य जीवितम्" इत्येव एकं नियमः इति अभिप्रेतम्। एषः दृष्टिकोणः "नगरवासिनां" वनस्य विषये धारणा प्रतिबिम्बयति। अप्टन् सिन्क्लेयर इत्यनेन "द जङ्गल" इत्याख्यया ग्रन्थः प्रकाशितः (१९०६ तमे संवत्सरे), यत्र शिकागो नगरस्य मांसप्रक्रियाशालायां श्रमिकानां जीवनं वर्णितम्, यत्र ते निर्दयतया शोषिताः, न च तेषां वैधानिकं प्रतिकारं अस्ति।

"जङ्गलनियमः" इत्यपि वाक्यं समानसन्दर्भे प्रयुज्यते, यः रुडयार्ड् किप्लिङ्गस्य "द जङ्गल बुक्" इत्यस्मात् उद्धृतः (१८९४ तमे संवत्सरे) यद्यपि तस्मिन् ग्रन्थे जङ्गलपशूनां समाजे एषः वाक्यः जटिलं विधिसंहितां सूचयति, न तु अराजकं।

"जङ्गलः" इत्येतत् शब्दः असंयमितं अनियन्त्रितं च स्वभावं, सभ्यतायाः पृथक्त्वं च सूचयति, यः भावान् जनयति भीतः, भ्रमः, असहायता, दिशाभ्रमः, स्थब्धता च। "जङ्गलः" इत्यस्मात् "वर्षावनः" इत्यस्मिन् शब्दे परिवर्तनं एषां वनों कोमलाः आध्यात्मिकाश्च इति धारणा कारणम्, यः "जङ्गलः" इत्यस्य गम्भीरार्थछविभिः न सुसंगतः।

सांस्कृतिकविद्वांसः, विशेषतः उत्तर-औपनिवेशिकविचारकाः, जङ्गलस्य विश्लेषणं प्रायः श्रेणीबद्धप्रभुत्वस्य अवधारणायाम् कुर्वन्ति, यत्र पश्चिमीयसंस्कृतयः अन्यसंस्कृतिषु स्वस्य सभ्यतायाः मानदण्डान् आरोपयन्ति। उदाहरणरूपेण एड्वर्ड् सईद् इत्यनेन उल्लिख्यते यत् जॉनी वैइस्मुल्लर इत्यनेन चित्रितः टार्जन् नामकः पात्रः जङ्गले वसति, यः असभ्यं, अनीतं, जङ्गलीं च प्रकृतिं प्रतिनिधित्वं करोति, तथापि सः श्वेतवर्णीयः स्वामी इत्यपि प्रदर्श्यते। तथा च "शङ्खद्वीपयाः प्रतिमायाः" इत्यस्मिन् निबन्धे, यः "हर्ट् ऑफ् डार्कनेस्" इत्यस्य विषये लिखितः, नाइजीरियादेशीयः उपन्यासकारः चिन्तकः च चिनुआ अचेबे इत्यनेन वर्ण्यते यत् जङ्गलः शङ्खद्वीप च श्वेतयूरोपीयपात्राणां, यथा मार्लो, कुर्ट्स् च, मोहस्य स्रोतः भवतः।

पूर्वः इस्रेलीप्रधानमन्त्री एहूद् बाराक् इत्यनेन इस्राएल् राष्ट्रं "जङ्गले एकं वासगृहं" इत्यनेन उपमा प्रदत्तम्, या उपमा इस्राएलीराजनीतिकविवादेषु बहुशः उद्धृतम्। बाराकस्य वामपक्षीयविरोधिनः एतां उपमां तीव्रं निन्दितवन्तः।