तुलासनम् - विकिपीडिया

तुलाधारासनम् एकं योगासनम् अस्ति यत् संतुलनं, शक्तिं, लचीलापनं च सुधारयितुम् केन्द्रितम् अस्ति । तुलाधरासन् इति नाम संस्कृतशब्दात् "तुल" , यस्य अर्थः "सन्तुलनम्" अथवा "स्केल," तथा "आसन" , यस्य अर्थः "मुद्रा" अथवा "आसनम्" इत्यस्मात् आगतं । अस्मिन् मुद्रायां अभ्यासकः तराजूधारणस्य क्रियायाः अनुकरणं करोति, यत् प्रतीकात्मकरूपेण संतुलनं स्थिरतां च प्रतिनिधियति । प्रायः एतस्य मुद्रायाः उपयोगः कोरबलस्य उन्नयनार्थं, एकाग्रतां वर्धयितुं, शरीरस्य मनस्य च स्थिरीकरणाय च भवति ।

==आसनस्य नाम उत्पत्तिश्च ==

तुलाधारसनः एकः स्थायि संतुलन मुद्रा अस्ति यस्य मानसिकं शारीरिकं च स्थिरतायाः आवश्यकता भवति । यद्यपि योगे अन्येषां केषाञ्चन प्रसिद्धानां मुद्राणां इव प्राचीनं नास्ति तथापि संतुलनं मानसिकं एकाग्रतां च केन्द्रीकृत्य आधुनिकयोगाभ्यासेषु अस्य लोकप्रियता प्राप्ता अस्ति शरीरस्य नियन्त्रणं, कोरबलं, एकाग्रतां च वर्धयितुं योगक्रमेषु बहुधा समाविष्टं भवति ।

ऐतिहासिकदृष्ट्या तुलाधारासनस्य मूलं हठयोगे अस्ति , यत्र शारीरिकशक्तिं, लचीलतां, संरेखणं च सुधारयितुम् आसनानां विकासः कृतः, ये सर्वे ध्यानस्य उच्चतरावस्थां आध्यात्मिकजागरणं च प्राप्तुं आधारभूततत्त्वानि सन्ति योगसूत्रेषु अथवा हठयोगप्रदीपिका इत्यादिषु प्राचीनग्रन्थेषु आसनस्य स्पष्टतया उल्लेखः न स्यात् , परन्तु मनः शान्तं कर्तुं ध्यानं च सुधारयितुम् उपयुज्यमानानाम् संतुलन-आधारित-आसनानां व्यावहारिक-अनुकूलनरूपेण द्रष्टुं शक्यते

== संस्कृत अर्थ तुलाधारासन ==

तुलाधरासन् इति पदं संस्कृतशब्दद्वयं प्रमुखं भवति- १.

तुला – अर्थात् “सन्तुलनम्” अथवा “स्केल”, यत् सन्तुलितस्थानं धारयितुं क्रियां निर्दिशति, यत् तराजूयां भारस्य संतुलनं कर्तुं सदृशं भवति ।
आसन – “आसनम्” अथवा “आसनम्” इत्यर्थः, एषा शारीरिकमुद्रा इति सूचयति ।

एवं तुलाधरासनस्य अनुवादः "सन्तुलित-आसनम्" अथवा "तौलन-परिमाण-आसनम्" इति कर्तुं शक्यते, यत् संतुलनस्य, मनःसन्तोषस्य, शारीरिकबलस्य च प्रतीकं भवति

== प्रयोजन एवं लाभ ==

शारीरिकलाभाः : १.

संतुलनं सुदृढं करोति : मुद्रा भवतः संतुलनस्य भावनां चुनौतीं ददाति, पादौ, कोर, नूपुरयोः स्थिरीकरणस्नायुषु सुदृढीकरणे सहायकं भवति।
कोर मांसपेशीं सुदृढं करोति : संतुलनं स्थापयितुं कोर मांसपेशीनां संलग्नता अत्यावश्यकी भवति, येन उदरस्य मांसपेशीनां, पृष्ठस्य अधःभागस्य च सुदृढीकरणाय एषः मुद्रा उत्तमः भवति
पादबलं वर्धयति : तुलाधरासने एकेन पादेन स्थित्वा ऊरुस्नायुः, वत्सः, नूपुरः च सुदृढाः भवन्ति ।
लचीलापनं वर्धयति : नितम्बस्य मोचकेषु तथा स्थायिपदस्य हैमस्ट्रिंग् इत्यत्र खिन्नता लचीलापनं गतिपरिधिं च वर्धयति ।
मुद्रासुधारं करोति : एतत् आसनं विशेषतः मेरुदण्डे शरीरस्य सम्यक् संरेखणं प्रोत्साहयति, पृष्ठस्य मांसपेशिनां सुदृढीकरणं कृत्वा समग्रमुद्रायां सहायकं भवति

मानसिक तथा भावनात्मक लाभ : १.

ध्यानं एकाग्रतां च वर्धयति : मुद्रां धारयितुं संतुलनं स्थापयितुं गहनं मानसिकं ध्यानं आवश्यकं भवति, यत् जीवनस्य अन्येषु पक्षेषु एकाग्रतां सुधारयितुं शक्नोति।
तनावः न्यूनीकरोति : अनेके स्थितानां मुद्राणां इव तुलाधारसनः शरीरे विशेषतः स्कन्धेषु कण्ठेषु च तनावं मुक्तुं साहाय्यं करोति, येन समग्रतनावः न्यूनीकरोति
धैर्यं मानसिकसहनशक्तिं च निर्माति : एतत् संतुलन-आधारितं आसनं धारयितुं अभ्यासः धैर्यं, दृढतां, मानसिकलचीलतां च संवर्धयति।

आध्यात्मिक लाभ : १.

मनःसन्तोषं प्रवर्धयति : तुलाधारासनस्य अभ्यासे शरीरस्य संरेखणस्य श्वसनस्य च विषये पूर्णं ध्यानं आवश्यकं भवति, येन मनःसन्तोषं शरीरस्य मनसः च सम्बन्धः वर्धते।
संतुलनस्य प्रतीकं भवति : मुद्रा एव संतुलनं सामञ्जस्यं च प्रतिनिधियति, ये योगदर्शने प्रमुखाः अवधारणाः सन्ति। जीवने स्वस्य अभ्यासे च सन्तुलनं स्थापयितुं रूपकं भवितुम् अर्हति ।

== पदे पदे निर्देश ==

ताडासने आरम्भः : पादौ एकत्र कृत्वा, बाहून् पार्श्वे कृत्वा, द्वयोः पादयोः समानरूपेण भारं वितरितं कृत्वा उच्छ्रितं तिष्ठतु।
Shift Your Weight : भवतः भारं दक्षिणपादे स्थानान्तरयित्वा आरभत, तत् चटके दृढतया ग्राउण्ड् कृत्वा।
वामपादं उत्थापयन्तु : वामपादं जानुपर्यन्तं नतम् कृत्वा शनैः शनैः तलतः उत्थापयन्तु। समर्थनार्थं स्वस्य कोरस्नायुषु संलग्नं कुर्वन्तु।
वामपादं विस्तारयन्तु : दक्षिणपादे संतुलनं कुर्वन् वामपादं क्रमेण सीधां कुर्वन्तु, येन भवतः शरीरं ऊर्ध्वं तिष्ठति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु। यदि अधिकं स्थिरतायाः आवश्यकता अस्ति तर्हि भित्तिं धारयन्तु अथवा प्रोपस्य उपयोगं कुर्वन्तु।
बाहून् विस्तारयन्तु : संतुलनस्य सहायतायै बाहून् पार्श्वयोः प्रसारयन्तु। बाहून् तलस्य समानान्तरं कृत्वा स्कन्धान् नियोजयन्तु, तेषां शिथिलतां सुनिश्चितं कुर्वन्तु ।
Find Your Focus : भवतः संतुलनं निर्वाहयितुं सहायतार्थं स्थिरं ध्यानबिन्दुं (एकं दृष्टिः ) अन्वेष्टुम्। मुद्रां धारयन् स्थिरं गभीरं च श्वसितुम्।
Hold the Pose : ५ तः १० श्वासाः यावत् मुद्रायां तिष्ठन्तु, स्वस्य संतुलनं, ध्यानं च निर्वाहयन्तु।
मुक्तिः : शनैः शनैः वामपादं पुनः तलपर्यन्तं अधः कृत्वा तादासनं प्रति आगच्छन्तु |
परे पार्श्वे पुनः कुर्वन्तु : वामपादे भारं स्थापयित्वा वामपादे सन्तुलनार्थं पदानि पुनः कुर्वन्तु।

आरम्भकानां कृते परिवर्तनम् : १.

समर्थनार्थं भित्तिं वा कुर्सी वा उपयुज्यताम् : आरम्भकाः संतुलनं अन्विष्य समर्थनार्थं भित्तिं वा कुर्सी वा उपयोक्तुं शक्नुवन्ति।
वामपादं कुञ्चितं स्थापयतु : यदि वामपादं सीधां करणं चुनौतीपूर्णं भवति तर्हि अधिकस्थिरतायै वामजानुं किञ्चित् मोचयितुं शक्नुवन्ति।
एकं खण्डं धारयन्तु : यदि बाहून् पार्श्वयोः बहिः प्रसारयितुं कठिनं भवति तर्हि संतुलनं स्थापयितुं साहाय्यं कर्तुं भवन्तः पुरतः हस्तौ कृत्वा खण्डं धारयितुं शक्नुवन्ति।

== सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि ==

अग्रे झुकना : संतुलनस्य क्षतिपूर्तिं कर्तुं अग्रे झुकनं वा पृष्ठं कमानीकरणं वा परिहरन्तु। ऋजुमेरुदण्डं स्थापयितुं स्वस्य कोरं नियोजयित्वा धड़ं ऊर्ध्वं स्थापयन्तु।
उद्धृतपादस्य अतिविस्तारः : यदि संतुलनं स्थापयितुं न शक्नुथ तर्हि उन्नतपादं पूर्णतया विस्तारिते स्थाने बलात् न स्थापयन्तु। भवतः शरीरं स्वस्य स्वाभाविकं गतिपरिधिं अन्वेष्टुं अनुमन्यताम्।
कण्ठस्य तनावः : कण्ठं तटस्थं आरामं च कुर्वन्तु। अतिशयेन उपरि अधः वा पश्यन् परिहरन्तु यतः कण्ठे तनावः भवितुम् अर्हति । पुरतः मृदुदृष्टिः धारयन्तु।
स्थायी पादस्य तालाबन्दी : सन्धिस्य रक्षणार्थं स्थिरतायै मांसपेशिनां संलग्नतायै च स्वस्य स्थायिपदस्य जानुनि सूक्ष्म-मोचनं स्थापयन्तु।

== मांसपेशी समूह लक्षित ==

कोर मांसपेशी : उदरस्य, पृष्ठस्य अधः मांसपेशिनां च संतुलनं स्थापयितुं धड़स्य स्थिरीकरणाय च नियोजिताः भवन्ति ।
पादस्नायुः : स्थितस्य पादस्य चतुर्भुजः, हम्स्ट्रिंग्, वत्सः, ग्लूट्स् च मुद्रां निर्वाहयितुम् सुदृढाः भवन्ति ।
Hip Flexors : उत्थापितस्य पादस्य नितम्बस्य फ्लेक्सर्स् यथा यथा पादः बहिः प्रसारितः भवति तथा तथा तानितः भवति ।
स्कन्धाः बाहूश्च : बाहूः बहिः प्रसारिताः भवन्ति येन शरीरस्य सन्तुलनं भवति, येन स्कन्धाः पृष्ठस्य उपरिभागः च सुदृढः भवति ।

== श्वसन तकनीक ==

Inhale : वामपादं उत्थापयितुं बाहून् विस्तारयितुं च सज्जतां कुर्वन् मेरुदण्डं दीर्घं कुर्वन्तु।
निःश्वासः : पादं उत्थापयन् शरीरं स्थिरं कुर्वन् स्वस्य कोरं नियोजयन्तु। स्थितिं धारयन् श्वसनं स्थिरं गभीरं च स्थापयतु।
गभीरं श्वसनं प्रति ध्यानं ददातु : गभीरं, चेतनं श्वसनं मनः शान्तं कर्तुं, संतुलनं स्थापयितुं, शरीरे तनावं निवारयितुं च सहायकं भविष्यति।

== विरोधाभास एवं सावधानताएँ ==

जानु वा नूपुरे वा चोटः : यदि भवतः जानु वा नूपुरे वा चोटः अस्ति तर्हि सावधानीपूर्वकं मुद्रायाः अभ्यासं कुर्वन्तु अथवा तस्य प्रयासात् पूर्वं स्वास्थ्यसेवाप्रदातृणां परामर्शं कुर्वन्तु।
संतुलनस्य विषयाः : यदि भवान् संतुलनेन सह संघर्षं करोति तर्हि भवान् भित्तिसमीपे अभ्यासं कर्तुम् इच्छति अथवा अतिरिक्तस्थिरतायै प्रोपस्य उपयोगं कर्तुम् इच्छति।
गर्भावस्था : गर्भवती चिकित्सकाः गहनसंतुलनमुद्रां परिहरन्तु अथवा सुरक्षितं संरेखणं निर्वाहयन् शरीरस्य समर्थनार्थं प्रॉप्स् इत्यस्य उपयोगं कुर्वन्तु।

== योगाभ्यास में भूमिका ==

तुलाधारसनं प्रायः योगक्रमेषु समाविष्टं भवति । इदं आधारभूतरूपेण स्थितस्य मुद्रायाः कार्यं करोति, तस्य उपयोगेन शरीरं अधिकचुनौतीपूर्णमुद्राणां कृते सज्जीकर्तुं शक्यते येषु स्थिरतायाः, ध्यानस्य च आवश्यकता भवति ।

== मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव ==

तुलाधरासने सन्तुलनक्रिया धैर्यं मानसिकस्पष्टतां च पोषयति । अस्य कृते केन्द्रितं ध्यानं आवश्यकं भवति, यत् मनः स्वच्छं कर्तुं भावनात्मकं स्थिरतां च आनेतुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति। यथा अनेकेषु स्थायिमुद्रेषु, एतत् निहितं तनावं मुक्तं कर्तुं शक्नोति तथा च समग्ररूपेण भावनात्मकं कल्याणं सुधारयितुं शक्नोति ।

== दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व ==

तुलाधरासनस्य सन्तुलितस्वभावः मनसः शरीरस्य च समतायाः प्रतीकः अस्ति । योगदर्शने संतुलनं एकः प्रमुखः सिद्धान्तः अस्ति, यः जीवने स्वस्य अन्तः च सामञ्जस्यस्य प्रतिनिधित्वं करोति । संतुलनस्य अभ्यासेन अधिका आन्तरिकशान्तिः भवितुम् अर्हति, यत् योगपरम्परायां सत्त्वस्य (शुद्धता) अवधारणां प्रतिबिम्बयति ।

== उन्नतविविधता तथा प्रगति ==

तुलाधारसनं नेत्रदृष्टिम् ऊर्ध्वं : उन्नत-अभ्यासकानां कृते भवान् स्वस्य विस्तारितहस्तं वा छतम् प्रति दृष्टिम् उत्थापयितुं शक्नोति, यत् शारीरिकं मानसिकं च संतुलनं चुनौतीं ददाति।
45-डिग्री कोणं यावत् उत्थापितं पादं कृत्वा तुलाधारसनम् : कोरस्य उपरि चुनौतीं वर्धयितुं समर्थकपदं अधिकं सुदृढं कर्तुं च स्वस्य विस्तारितं पादं 45-डिग्री कोणं प्रति उत्थापयन्तु।

== विभिन्न योग परम्परा के संदर्भ में आसन ==

विन्यासयोग : विन्यासप्रवाहे तुलाधारासनं अन्यैः स्थितैः मुद्राभिः सह सम्बद्धं भवितुमर्हति, येन गतिशीलः निरन्तरः च क्रमः निर्मीयते ।
हठयोग : हठयोगे संरेखणं, स्थिरता, श्वसनं च बलं दातुं तुलाधारासनस्य अभ्यासः अधिकं मन्दं भवति ।
अय्यङ्गर योग : अय्यङ्गरयोगे अभ्यासकारिणः संरेखणं सिद्धं कर्तुं ब्लॉक् अथवा बेल्ट इत्यादीनां प्रॉप्स् इत्यस्य उपयोगं कुर्वन्ति तथा च मुद्रां दीर्घकालं यावत् धारयितुं सुनिश्चितं कुर्वन्ति।

== दैनन्दिनजीवने एकीकरणम् ==

तुलाधरसनः धैर्यं, ध्यानं, संतुलनं च संवर्धयितुं साहाय्यं करोति, एते सर्वे गुणाः सन्ति ये दैनन्दिनजीवने लाभप्रदाः भवितुम् अर्हन्ति । शारीरिकबलं मानसिकं एकाग्रतां च वर्धयितुं नित्यं मुद्रायाः अभ्यासः कर्तुं शक्यते । मुद्रासुधारार्थं, तनावस्य न्यूनीकरणाय, आत्मविश्वासस्य वर्धनार्थं च विशेषतया सहायकं भवति ।

== वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान ==

अध्ययनेन ज्ञातं यत् तुलाधारासन इत्यादीनां संतुलनमुद्राणां समन्वयः सुदृढं कर्तुं शक्यते, पतनं निवारयितुं शक्यते, आत्मसंवेदनं (अन्तरिक्षे शरीरस्य जागरूकता) च वर्धयितुं शक्यते तदतिरिक्तं, संतुलनव्यायामानां सम्बन्धः मस्तिष्कस्य कार्यस्य वर्धनेन सह सम्बद्धः अस्ति, विशेषतः वृद्धप्रौढेषु, तंत्रिकातन्त्रं उत्तेजयित्वा ।

== सन्दर्भाः ==

अय्यंगर, बी के एस योग पर प्रकाश . हार्परकोलिन्स, 1966.
सिवानन्द, स्वामी। योग आसन: द क्लासिक पिक्चर सीरीज . सिवानन्द योग वेदान्त केन्द्र , 2001.

टीकेवी देशिकाचर . योगस्य हृदयम् : व्यक्तिगत अभ्यासस्य विकासः . आन्तरिक परम्परा, 1995.