देवदूतः

देवदूतः काचित् महत्त्वपूर्णा अवधारणा अस्ति तथा च, केषुचित् आख्यानेषु [[हिन्दु पौराणिककथासु] विशिष्टः चरित्रः अथवा जीववर्गः यद्यपि एतत् पदं प्रायः देवभिः (देवताभिः) प्रेषितस्य कस्यचित् दूतस्य सामान्यवर्णकरूपेण कार्यं करोति, विशेषतः स्वर्ग इत्यस्य आकाशीयक्षेत्रेभ्यः अथवा इन्द्रस्य दरबारात्, तथापि एतत् विशिष्टान् दिव्यदूतान् अपि निर्दिशितुं शक्नोति ये दिव्य इच्छां, चेतावनीम्, आत्मानं परलोकं प्रति आहूतुं वा महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहन्ति ते नारद अथवा गन्धर्वभ्यः भिन्नाः भवन्ति, ये प्रायः अधिकविश्वात्मकस्य वा संगीतप्रकृतेः सूचनां प्रसारयन्ति, तेषां विशिष्टप्रयोजनेन दिव्यनियमस्य कारकत्वेन।

व्युत्पत्ति

देवदूत इति पदं संस्कृतम् समासः शब्दद्वयात् निष्पन्नम्:

देव (देव): अर्थात् "देव", "देवता", अथवा "आकाशीय जीव"। दूत (दूत): "दूत", "दूत" अथवा "दूत" अर्थात् । ते मिलित्वा "दिव्यदूतं" सूचयन्ति ।

भूमिका तथा महत्त्वम्

देवदूताः दिव्यमर्त्यक्षेत्रयोः मध्यस्थत्वेन कार्यं कुर्वन्ति । तेषां प्राथमिककार्यं भवति-

सन्देशप्रसारणम् : मर्त्येभ्यः, ऋषिभ्यः (ऋषिभ्यः), अन्येभ्यः दिव्येभ्यः वा देवेभ्यः उच्चारणं, आशीर्वादं, शापं, निर्देशं वा प्रदातुं। चेतावनी मार्गदर्शनं च : व्यक्तिभ्यः आसन्नप्रलयस्य विषये, तेषां कर्मणां परिणामानां विषये चेतयितुं, धर्मं प्रति मार्गदर्शनं कर्तुं वा प्रकटितः। आत्मानां आह्वानम् : विशेषतः मृत्युदेवस्य याम इत्यनेन सह सम्बद्धेषु आख्यानेषु देवदूताः (तस्मिन् विशिष्टे सन्दर्भे कदाचित् यमदूताः इति उच्यन्ते, यद्यपि देवदूत इति व्यापकतरं पदं भवितुम् अर्हति) तेषां चित्रणं भवितुं शक्यते ये मनुष्यान् मर्त्यकुण्डलात् परलोकं प्रति न्यायार्थं मार्गदर्शनं कुर्वन्ति वा बाध्यं कुर्वन्ति वा धर्मसाक्षिणः : कदाचित् ते महत्त्वपूर्णघटनानां आकाशसाक्षिणः रूपेण कार्यं कुर्वन्ति, येन धर्मस्य (धर्मस्य आचरणस्य) आश्रयः सुनिश्चितः भवति।

आख्यानं, पुराणसन्दर्भश्च

यद्यपि पुनरावर्तनीयपात्ररूपेण "देवदूत" इति नामकः विशिष्टः व्यक्तिः विष्णु अथवा शिव इत्यस्य समाने नाडीयां दुर्लभः भवति, तथापि विभिन्नपुराणेषु [[महाभारते] च मध्ये देवदूतस्य कार्यं दृश्यते दिव्यनिरीक्षणं संचारं च जगति नित्यं भवति इति सिद्धान्तं तेषु मूर्तरूपं भवति ।

देवदूतस्य भूमिकां प्रकाशयन् एकं दृष्टान्तात्मकं आख्यानं गरुडपुराणे (अथवा मृत्युपरलोकसम्बद्धेषु तत्सदृशेषु ग्रन्थेषु) प्राप्यते, यत्र म्रियमाणस्य व्यक्तिस्य समक्षं देवदूतः प्रकटितुं शक्नोति: