देवर्षिरमानाथशास्त्री

देवर्षि रमानाथ शास्त्री
देवर्षिरमानाथशास्त्री
जन्म	1878 जयपुर, राजस्थान
मृत्युः	1943 नाथद्वारा
देशीयता	भारतीय
वृत्तिः	कवि, लेखक और विद्वान
कृते प्रसिद्धः	पुष्टिमार्ग, शुद्धाद्वैत

देवर्षिरामनाथशास्त्री (१८७८ -१९४३)

देवर्षिरमानाथशास्त्री (१८७८ – १९४३) संस्कृतभाषाकविः श्रीमद्वल्लभाचार्येण प्रस्तावितस्य पुष्टिमार्गस्य शुद्धद्वैतदर्शनस्य च विद्वान् आसीत् । सः हिन्दी, ब्रजभाषा, संस्कृतभाषायां च बहुधा लेखनं कृतवान् अस्ति | सः बाल्यकालात् एव संस्कृतभाषायां काव्यलेखनं आरब्धवान् तथा च तस्मिन् काले तस्य प्रारम्भिककाव्यं 'दुखीनिबाला' इति प्रसिद्धे मासिकपत्रे 'संस्कृतरत्नाकर' इत्यस्मिन् प्रकाशितम् । तस्य जन्म १८७८ तमे वर्षे (विक्रमसंवत् १९३६, श्रावणशुक्लपञ्चमी) जयपुरे आन्ध्रतः जयपुरम् आगतानां वेल्लनडु ब्राह्मणविदुषां , कृष्णायजुर्वेदस्य तैत्तिरीयशाखायाः विदुषां देवर्षीपरिवारस्य विद्वत्परम्परायां जयपुरे अभवत् । तस्य पितुः नाम श्री द्वारकानाथः मातुः नाम श्रीमती जानकीदेवी आसीत् । तस्य एकमात्रः पुत्रः पण्डितः ब्रजनाथशास्त्री (१९०१-१९५४) आसीत्, यः स्वयं शुद्धद्वैतविशेषज्ञः आसीत् । सः युगस्य प्रख्यातस्य संस्कृतविद्वान् कविप्रतिमा भट्टमथुरानाथशास्त्री इत्यस्य अग्रजः आसीत् |

प्रारम्भिकं जीवनं शिक्षा च

शास्त्रीवर्यः जयपुरनगरस्य महाराजसंस्कृतमहाविद्यालये प्रारम्भिकशिक्षां प्राप्तवान्, १८९६ तमे वर्षे १८ वर्षे उच्चशिक्षणार्थं वाराणसीनगरं गतः । १९०३ तमे वर्षे सः मुम्बईनगरं स्वस्य कार्यक्षेत्रत्वेन चितवान् । तेषु दिनेषु कालबादेवीमार्गे नारायणमूलजी इत्यस्य पुस्तकालयः भवति स्म, पूर्वं सायंकाले विद्वांसः विचारविमर्शार्थं समागच्छन्ति स्म । प्रायः विदुषां मध्ये अपि वादविवादाः भवन्ति स्म । एतादृशे एकस्मिन् वादविवादे सः तत्रत्या आदरणीया व्यक्तिः सेठचट्टमुरार्जी इत्यनेन सह मिलितवान्, यः वादविवादेषु तस्य विद्वत्तया वाक्पटुतया च अतीव प्रभावितः अभवत् तस्य आग्रहेण शास्त्रीजी अनन्तवाडीनगरं गतः, तत्र श्रीमद्भागवतं कृतवान् । किञ्चित्कालानन्तरं श्रीगोकुलाधीशमन्दिरस्य प्रधानाध्यापकत्वेन नियुक्तः । मन्दिरस्य गोस्वामीगोवर्धनलालजीमहाराजस्य अनुशंसया सः हनुमानगलीनगरस्य तत्कालीनवसन्जीमञ्जीसंस्कृतविद्यालयस्य मुख्याध्यापकः अभवत् ।

पुष्टिमार्गसम्प्रदाये योगदानम्

मुम्बई-नगरस्य प्रवासकालेभूलेश्वर-नगरस्य मोटा-मन्दिरस्य गोस्वामीश्रीगोकुलनाथजी-महाराजेन सह तस्य परिचयः अभवत्, एषा मैत्री शीघ्रमेव आत्मीयतायां प्रफुल्लिता अभवत् । तस्य प्रयत्नेन पुष्टिमार्गवैष्णवीसम्प्रदायस्य अन्तः नूतना चेतना उत्पन्ना, आन्दोलनस्य आरम्भः अभवत् । सः मोटामन्दिरस्य श्री बालकृष्णपुस्तकालयस्य प्रबन्धकः, विद्यालयस्य मुख्यपुरोहितः च अभवत् । गोस्वामीजी इत्यस्य आग्रहेण सम्प्रदाय् "शास्त्री" इति उपाधिमपि स्वीकृतवान् । सः १९३० तमवर्षपर्यन्तं मुम्बईनगरे एव स्थितवान् ।अस्मिन् वासकाले सः न केवलं पुष्टिमार्गसम्प्रदायस्य मर्मज्ञः अप्रतिमविद्वान् इति मान्यतां प्राप्तवान्, अपितु शुद्धद्वैतस्य दर्शनस्य, पुष्टिमार्गस्य च अद्वितीयरहस्यसिद्धान्तानां च व्याख्यानं कृत्वा अनेकान् वैदुष्यपूर्णग्रन्थान् अपि लिखितवान् । बहुवर्षपर्यन्तं सः तत्कालीनविद्वतपरिषदः, ब्रह्मवादपरिषदः, मुम्बईनगरस्य सनातनधर्मसभायाः च मानितमन्त्रीरूपेण कार्यं कृतवान् ।

अत्र सः "स्वधर्मविवर्धिनी सभा" इति सभां संस्थापितवान्, यस्याः अन्तर्गतं प्रति एकादशी व्याख्यानमाला आयोज्यते स्म । तस्य व्याख्यानानि प्रवचनानि च एतावता सुस्वागताः अभवन् यत् मुम्बई-नगरस्य माधवबाग-नगरे "आर्यस्वधर्मोदयसभा" इति अन्यत् संस्था अपि गीताविषये तस्य व्याख्यानप्रवचनानाम् आतिथ्यं कर्तुं आरब्धा । यान्  श्रोतुं विदुषः, धर्मसांस्कृतिप्रेमिणः, रसिकभकितान् विहाय देवकरणनानजीकृष्णदासनाथमथुरदासगोकुलदास,

पण्डितहनुमानप्रसादपोद्दारादयः अपि आगच्छन्ति स्म। अत्रैव  असकृत महात्मागान्धीचित्तरञ्जनदासराजगोपालचारीभिः राष्ट्रनेतृभिः सह बहुधा संवादं विधीयते स्म । चतुःसम्प्रदायवैष्णवमहासभायां, वर्णाश्रमस्वराज्यसंघे, पटनानगरे सनातनधर्मसभायां च तस्य पाण्डित्यवक्तृत्वेन सर्वे विद्वांसः सम्मानपात्राःआसन् , येन काशीनगरे आयोजितस्य अखिलभारतीयब्राह्मणमहासम्मेलनस्य संचालकत्वेन नियुक्तिः अभवत् ।

मुम्बईतः देवर्षिरमानाथशास्त्री महाराणा मेवार् इत्यस्य नाथद्वारस्य तत्कालीनस्य तिलकायितगोस्वामी गोवर्धनलालजी इत्यस्य च आमन्त्रणेन १९३० तमे वर्षे मुम्बईतः नाथद्वारम् आगतः, यत्र १९४३ तमे वर्षे स्वस्य मृत्युपर्यन्तं प्रसिद्धस्य शैक्षणिकविभागस्य प्रमुखत्वेन कार्यं कृतवान् ।१९३६ तमे वर्षे सः अन्यैः सहकारिभिः सह नाथद्वारे साहित्यमण्डलस्य स्थापनां कृतवान्, अस्मिन् विषये च सः पण्डित मदनमोहनमालवीयेन सह पर्याप्तकालं यावत् सम्पर्कं कृतवान् । जीवनस्य सायंकाले श्रीनाथजी- दर्शनस्य आनन्दं प्राप्नोति स्म। स्वस्य विविध-अलंकारेषु ह्रदयस्पर्शीभावपूर्णश्लोकान् च लिखितवान् । तस्य मृत्योः अनन्तरं तस्य पुत्रः देवर्षि ब्रजनाथशास्त्री शैक्षणिकविभागस्य प्रमुखः (१९४३-१९५०) अभवन्

सम्मानम्

देवर्षिरमानाथशास्त्री श्रीमद्भागवतस्य असाधारणविद्वान् कथाकारः च आसीत् | श्रीमद्भागवतस्य १०८ पाठेषु विंशतिवारं मुख्यासनम् अलङ्कृतम् । "कल्याण" इति प्रसिद्धस्य मासिकपत्रिकायाः सम्पादकः स्वर्गीयः हनुमानप्रसाद पोद्दारः ( गीताप्रेस, गोरखपुरः" तस्य विद्वत्तायाः स्मरणार्थं श्रीमद्भागवतस्य प्रकाशने तस्य आदरपूर्वकं उल्लेखं कृतवान् । मुम्बईनगरस्य राजा बलदेवदास बिर्ला अपि मुख्यव्यासत्वेन तस्य सम्मानं कृतवान् । पुष्टिमार्गसम्प्रदायस्य गहनविद्वद्भिः तस्य नाम बहुमानेन स्वीक्रियते।

निधनम्

प्रभावशाली व्यक्तित्वयुक्तः पुरुषः देवर्षि रमानाथ शास्त्री अनेकक्षेत्रेषु निपुणतां प्राप्तवान्। सः असाधारणप्रतिभायुक्तः पुरुषः आसीत् । अध्ययनद्वारा जे.जे. मुम्बईनगरस्य कलाविद्यालये सः तैल-जलरङ्गचित्रकलायां विलक्षणं निपुणतां प्राप्तवान्, लण्डन्-चित्रकलाविद्यालयस्य शैल्यां अनेकाः तैलचित्रकलाः निर्मितवान् तस्य बहूनि अविस्मरणीयानि तैलचित्राणि अद्यापि अनेकाः चित्रशालाः, सभास्थानानि च अलङ्कुर्वन्तः सन्ति । तस्य चित्राणि "सिंहस्य स्वराज्यम्", "शर्दुलविक्रमम्", "राधामाधवं" इत्यादीनि अपारप्रसिद्धिं प्राप्य "न स्पर्धायाः" Not for competition इति चिह्नैःप्रदर्श्यन्ते स्म । सः सङ्गीतस्य, छायाचित्रणस्य, क्रिकेट्-क्रीडायाः च आनन्दं लभते स्म,  कुशलःशतरंज-क्रीडकः च  आसीत् । मुम्बई-नगरस्य प्रसिद्धस्य हिन्दु-जिमखाना-क्लब अस्य सदस्यत्वेन सः यूरोपीयशतरंजक्रीडकानां विरुद्धं स्पर्धां कृतवान्, प्रायः विजयं प्राप्तवान् ।

प्रमुखकृतयः

• शुद्धाद्वैत दर्शन (द्वितीय भाग), प्रकाशक - बड़ा मन्दिर, भोईवाड़ा, मुंबई, 1917
• रासलीला-विरोध परिहार, प्रकाशक - विद्याविभाग, नाथद्वारा, 1932
• ब्रह्मसम्बन्ध अथवा पुष्टिमार्गीय दीक्षा, प्रकाशक - सनातन भक्तिमार्गीय साहित्य सेवा सदन, मथुरा, सन् 1932
• श्रीकृष्णावतार किं वा परब्रह्म का आविर्भाव, प्रकाशक - शुद्धाद्वैत पुष्टिमार्गीय सिद्धान्त कार्यालय, नाथद्वारा, 1935
• भक्ति और प्रपत्ति का स्वरूपगत भेद, प्रकाशक - शुद्धाद्वैत सिद्धान्त कार्यालय, नाथद्वारा, 1935
• श्रीकृष्णाश्रय, प्रकाशक - पुष्टिसिद्धान्त भवन, परिक्रमा, नाथद्वारा, 1938
• ईश्वर दर्शन, प्रकाशक - विद्याविभाग, नाथद्वारा, 1939
• पुष्टिमार्गीय स्वरूपसेवा, प्रकाशक - विद्याविभाग, नाथद्वारा, 1943
• श्रीकृष्णकी लीलाओं पर शास्त्रीय प्रकाश (प्रथम भाग), विद्याविभाग, नाथद्वारा, 1944
• ब्रह्मवाद, प्रकाशक - पुष्टिमार्गीय कार्यालय, नाथद्वारा, 1945
• पुष्टिमार्गीय नित्यसेवा स्मरण, प्रकाशक - श्रीवल्लभाचार्य जनकल्याण प्रन्यास, मथुरा, 1989
• अनुग्रह मार्ग (सुबोधिनीजी के अनुसार), प्रकाशक - श्रीवल्लभाचार्य जनकल्याण प्रन्यास, मथुरा, 1994
• शुद्धाद्वैत दर्शन (तीन भाग), प्रकाशक - विद्या विभाग, नाथद्वारा, नया संस्करण, 2000

उपर्युक्तग्रन्थान् विहाय तेन लिखितेषु अन्येषु महत्त्वपूर्णेषु ग्रन्थेषु निम्नलिखिताः अन्तर्भवति, येषु केचन अप्रकाशिताः पाण्डुलिपिरूपेण वा सन्ति -

• “सिद्धान्तार्हस्यविवृत्तिः” २.
• “शुद्धद्वैत सिद्धान्तसार” (हिन्दी – गुजराती)
• “त्रिसूत्री” २.
• "गीतासिद्धान्तेषु शंकरवल्लभमतयोः तुलना"।
• "शोदाशग्रन्थ टीका"
• “स्तुतिपरिजातम्” (संस्कृते) २.
• “दर्शनदर्शः” (संस्कृते) २.
• “गीता तत्पर्यम्” २.
• “श्रीमद्वल्लभाचार्य” २.
• “अक्षरब्रह्म भगवान्” २.
• “श्रीमद्भागवतगीता (हिन्दी अनुवाद)”
• “राधाकृष्ण तत्त्वम्” २.
• "सुबोधिनीजी का विस्तृत हिन्दी अनुवाद"
• “छन्दोग्योपनिषद् भाष्यम्” (संस्कृते)

सः १९४२ तमे वर्षे "गीता की समालोचना" इति पुस्तकस्य लेखनं आरब्धवान्, यत् १९४३ तमे वर्षे, तस्य मृत्योः एकसप्ताहपूर्वं सम्पन्नम् ।

देवर्षी रमानाथशास्त्री १९४३ तमे वर्षे नाथद्वारे ६५ वर्षे स्वर्गं गतः ।

1. व्रजनाथ शास्त्री द्वारा देवर्षी रमानाथ शास्त्री का विस्तृत परिचय, 'श्री कृष्ण लीलाओं पर शास्त्री प्रकाश', विद्या विभाग द्वारा प्रकाशित, नाथद्वार, 1944
2. डॉ. सुषमा शर्मा – “देवर्षी पंडित रमानाथ जी शास्त्री”, साहित्य मंडल नाथद्वारा हीरा जयंती पुस्तक (1937-1997), मुख्य सम्पादक भगवती प्रसाद देवपुरा, साहित्य मंडल, नाथद्वारा, 1997
3. “शुद्धद्वैत दर्शन (द्वितीय भाग)”, प्रकाशक – बड़ा मंदिर, भोइवाडा, मुम्बई, 1917
4. “ब्रह्म संबन्ध या पुष्टिर्मगिया दीक्षा”, प्रकाशक – सनातन भक्तिमर्गिया साहित्य सेवा सदन, मथुरा, 1932
6. हनुमान प्रसाद पोद्दार - 'द्वितीय संस्करण हेतु विनम्र अनुरोध', श्रीमद् भागवत-महापुराण, प्रथम खण्ड, गीता प्रेस, गोरखपुर, ISBN 81-293-0003-6