नन्दवरस्य इतिहासः

नन्दवरस्य इतिहासः

आन्ध्रप्रदेशस्य कर्नूल्-मण्डले स्थितस्य नन्दवरस्य शासकस्य राजा नन्दस्य आख्यायिका रहस्यवादेन दिव्यहस्तक्षेपेण च मग्नः आसीत् । प्रायः ४००० वर्षाणि पूर्वं यावत् स्थापिता एषा कथा आध्यात्मिक-अन्तर्स्वरैः, सांस्कृतिक-महत्त्वैः, नैतिक-पाठैः च पीढयः मोहितवती आसीत् ।

हिन्दुधर्मे पवित्रं मन्यमानस्य गङ्गानद्याः पवित्रजले प्रतिदिनं स्नानस्य प्रचण्डा इच्छा नन्दराजस्य आसीत् । गङ्गायाः पूजकानां कृते तस्याः जलं आत्मानं शुद्धयति, पापं प्रक्षालयति, आध्यात्मिकं नवीकरणं च ददाति इति विश्वासः आसीत् ।परन्तु नन्दराजस्य राज्यं गङ्गायाः दूरं स्थितम् आसीत्, तस्मात् तस्य इच्छायाः पूर्तिः प्रायः असम्भवः आसीत् । यद्यपि आख्यायिकायाः द्वौ भिन्नौ संस्करणौ आस्ताम् तथापि उभयत्र राज्ञः भक्तिः, देवानां परोपकारः, बनारसस्य शासकस्य ब्राह्मणानां च बन्धनं च प्रकाशितम् आसीत् ।

हिन्दुधर्मे पवित्रं मन्यमानस्य गङ्गानद्याः पवित्रजले प्रतिदिनं स्नानस्य प्रचण्डा इच्छा नन्दराजस्य आसीत् । गङ्गायाः पूजकानां कृते तस्याः जलं आत्मानं शुद्धयति, पापं प्रक्षालयति, आध्यात्मिकं नवीकरणं च ददाति इति विश्वासः आसीत् । परन्तु नन्दराजस्य राज्यं गङ्गायाः दूरं स्थितम् आसीत्, तस्मात् तस्य इच्छायाः पूर्तिः प्रायः असम्भवः आसीत् । सः दृढनिश्चयः दिव्यहस्तक्षेपं अन्विष्य स्वप्रज्ञापूज्यं ब्रह्मविष्णुशिवस्य दिव्यत्रित्वस्य मूर्तरूपं देवं दत्तात्रेयस्य समीपं गतः।

राज्ञः भक्त्या प्रेरितः दत्तात्रेयः राजा नन्दं मुग्धपादुकयुग्मेन आशीर्वादं दत्तवान् । तेषु मायावत् चप्पलेषु धारकस्य यत्र गन्तुं इच्छति तत्र तत्र परिवहनस्य शक्तिः आसीत् । ताभिः पादुकैः राजा नित्यं उत्तरभारतस्य बनारसं (वर्तमानं वाराणसी) गन्तुं गङ्गायां स्नानं कृत्वा मन्दिरेषु देवानां प्रार्थनां कृत्वा प्रातः यावत् नन्दवरामं प्रत्यागन्तुं शक्नोति स्म । तथापि सः दिव्यः वरः कठोरशर्तैः सह आगतः—राजा नन्दः एव पादुकानां प्रयोगस्य अनुमतिः आसीत्, तेषां अस्तित्वं च गोपनीयं कर्तव्यम् आसीत्। यदि सः एतेषु कस्यापि अवस्थायाः भङ्गं करोति स्म तर्हि तस्य घोरं परिणामः भवति स्म ।

चिरकालं नन्दः तानि वृत्तानि अनुसृत्य तस्य इच्छा सिद्धा अभवत् । सः नित्यं अदृश्यसुरङ्गद्वारा बनारसनगरं गच्छति स्म, संस्कारं सम्पन्नं कृत्वा कस्यचित् लक्ष्यस्य पूर्वं पुनः आगच्छति स्म । तस्य रहस्यं सुरक्षितं भवति स्म, सः दिव्यं आशीर्वादं च भुङ्क्ते स्म । परन्तु एकस्मिन् दिने तस्य पत्नी शङ्किता अभवत् । तस्याः पतिः प्रतिदिनं पवित्रजलेन स्नातः इव स्फूर्तितः आगच्छति इति अवलोक्य सा तं प्रश्नं कर्तुं आरब्धा । अन्ततः सा तस्य नित्यं गङ्गायाः भ्रमणस्य विषये सत्यं आविष्कृतवती । कौतुकेन, इच्छायाः च आकृष्टा सा तस्य एकस्मिन् यात्रायां तस्य सह गन्तुं आग्रहं कृतवती ।

राज्ञः आरम्भे अनिच्छा, दिव्यस्थितिसम्बद्धानि चेतावनीनि च अन्ततः स्वपत्न्याः आग्रहान् त्यक्तवान् । एवं कृत्वा दत्तात्रेयप्रतिज्ञां भङ्गं कृतवान् । सः स्वपत्नीं बनारसं नीतवान्, परन्तु तेषां पुनरागमने विषयाः विकृताः अभवन् ।यस्मात् कारणात् राजा वा तस्य पत्नी वा न अवगन्तुं शक्नुवन्ति स्म, तेन नन्दवरं प्रति प्रत्यागन्तुं असमर्थाः बनारसनगरे अटन्ति स्म । दिव्यस्थितिभङ्गस्य कारणेन सम्भवतः मायावत् पादुकानां कार्यं निवृत्तम् आसीत् ।

निराशः पश्चातापितः राजा नन्दः बनारसनगरस्य स्थानीयब्राह्मणानां साहाय्यं याचितवान् । ते ब्राह्मणाः आध्यात्मिकप्रज्ञाधर्मप्रभावविख्याताः साहाय्यं कृतवन्तः । तस्य विनिमयरूपेण राजा प्रतिज्ञातवान् यत् भविष्ये तेषां साहाय्यं करिष्यामि, यदि तेषां कदापि तस्य समर्थनस्य आवश्यकता भवति । दुर्गादेव्याः उग्रप्रकटीकरणेन चमुण्डेश्वरीदेव्याः सह सम्बद्धे पवित्रस्थले चामुण्डेश्वरीघाटे एताः घटनाः प्रकटिताः । ब्राह्मणानां साहाय्येन देव्याः प्रसादेन च राजा नन्दः तस्य पत्नी च अन्ते नन्दवरं प्रति प्रत्यागन्तुं समर्थाः अभवन् ।

वर्षाणि व्यतीतानि राजा शान्तिपूर्वकं राज्ये निवसति स्म । परन्तु पश्चात् बनारसस्य घोरः दुर्भिक्षः अभवत्, येन राज्ञः साहाय्यं कृतवन्तः ब्राह्मणाः सहिताः अनेके निवासिनः दुर्गते अभवन् । राज्ञः प्रतिज्ञां स्मृत्वा ब्राह्मणाः तस्य साहाय्यार्थं नन्दवरं गतवन्तः । राज्ञः प्राङ्गणं प्राप्य वर्षाणां पूर्वं कृतं व्रतं स्मारयन् ।परन्तु राज्ञः नन्दस्य मन्त्रिणः तस्य दावस्य विषये संशयिताः प्रमाणं याचन्ते स्म । राज्ञः प्रतिज्ञायाः साक्ष्यं दातुं शक्नुवन्तं ब्राह्मणाः साक्षिणः उत्पादयन्तु इति मन्त्रिणः आग्रहं कृतवन्तः ।

राज्ञः साहाय्यं प्राप्तुं निश्चिताः ब्राह्मणाः बनारसं प्रत्यागत्य राज्ञः प्रतिज्ञायाः साक्ष्यं दातुं तां चमुण्डेश्वरीं देवीं प्रार्थितवन्तः । देवी तदनुमोदितवती किन्तु शर्तं निर्धारितवती—सा तान् अनुसृत्य नन्दवरामं प्रति गमिष्यति, परन्तु यात्रायां तां पश्यितुं तेषां पश्चात् न वर्तनीयम्। यदि ते पश्चात् पश्यन्ति स्म तर्हि सा निवर्त्य यत्र स्थिता तत्रैव तिष्ठति स्म । देवीसहायतां प्राप्तुं उत्सुकाः ब्राह्मणाः शर्तं स्वीकृत्य नन्दवरं प्रति प्रस्थिताः, देवी तेषां अनुसरणं करोति इति विश्वासः।

आख्यायिकायाः एकस्य संस्करणस्य अनुसारं ब्राह्मणाः देवीयाः स्थितिं सफलतया पूरयन्ति स्म । नन्दवरम् आगत्य देवी चामुण्डेश्वरी राजा नन्दं ब्राह्मणेभ्यः प्रतिज्ञां स्मरणं कृतवती । अतीव पश्चात्तापं कृत्वा राजा स्वसहायतां दत्त्वा ५०० ब्राह्मणानां दारिद्र्यात् उद्धारं कृत्वा साहाय्यं कृतवान् । राज्ञः उदारतायाः कृतज्ञतां प्राप्य ब्राह्मणाः नन्दवारे निवसन्ति स्म, यत्र ते नन्दवारिका ब्राह्मणाः इति प्रसिद्धाः आसन् । सा देवी नन्दवरमे अपि स्थितवती, तत्र तस्याः सम्मानार्थं सुन्दरं मन्दिरं निर्मितम् आसीत् । कालान्तरे सा चौदेस्वरीदेवी इति उच्यते ।

परन्तु कथायाः अन्यत् संस्करणम् अपि आसीत्, यत् स्थानीयजनानाम् अपि तथैव लोकप्रियम् आसीत् । तस्मिन् संस्करणे ब्राह्मणाः यदा देवीं चामुण्डेश्वरीं नन्दवरामं प्रति नेष्यन्ति स्म तदा तेषां अनुसरणं कृत्वा तस्याः पदानि श्रोतुं शक्नुवन्ति स्म । परन्तु यात्रायाः एकस्मिन् समये भूभागस्य कारणेन पदानि सहसा स्थगितानि । चिन्तिताः केचन ब्राह्मणाः परिवृत्ताः यत् देवी अद्यापि पृष्ठतः अस्ति वा इति। तत्कृतमात्रे देवी स्थगित्वा तस्मिन् स्थाने स्थिता प्रतिमारूपेण प्रादुर्भूतवती । कथ्यते यत्, तत् स्थानं नन्दवरम् इति नाम्ना प्रसिद्धम् अभवत्, पश्चात् यत्र देवी निवृत्ता आसीत् तस्मिन् स्थले मन्दिरं निर्मितम् ।

अद्यत्वे अपि आख्यायिकायाः उभयसंस्करणं निरन्तरं कथ्यते, यत्र भिन्नाः समुदायाः स्वस्य इष्टं आख्यानं धारयन्ति । केचन प्रथमसंस्करणे विश्वासं कुर्वन्ति स्म, यस्मिन् राज्ञः पश्चात्तापः तस्य प्रतिज्ञापूर्तिः च बोधितः आसीत्, केचन द्वितीयसंस्करणं दृढतया धारयन्ति स्म, यत्र देवी यात्रायां स्थगित्वा नन्दवरमे प्रतिमारूपेण निवसति स्म । भेदानाम् अभावेऽपि उभयसंस्करणयोः नन्दवरामस्य जनानां, दिव्यस्य, बनारसस्य ब्राह्मणानां च गहनं आध्यात्मिकं सम्बन्धं रेखांकितम् आसीत् ।

राजा नन्दस्य, देवी चामुण्डेश्वरी च आख्यायिका नन्दवरमस्य इतिहासे, संस्कृतिषु च अमिटं चिह्नं त्यक्तवती आसीत्। चौदेस्वरीदेवीमन्दिरं कथायाः स्थायिविरासतां प्रमाणरूपेण तिष्ठति, यत्र आन्ध्रप्रदेशस्य सर्वेभ्यः देशेभ्यः परेभ्यः च भक्ताः आकर्षयन्ति । कस्मिन् अपि संस्करणे विश्वासः भवति इति न कृत्वा, कथा मन्दिरं गच्छतां जनानां मध्ये विश्वासं भक्तिं च प्रेरयति, आख्यायिकायाः भावनां पीढयः यावत् जीवितं करोति ।