नमस्ते

नमस्कारं कर्तुं स्मैल्-सहितं हस्तम् एकेन सह नुदधातु-भारते एकः सामान्यः सांस्कृतिकः भावः अस्ति।

नमस्ते यः नमस्कारः इति अपि कथ्यते, हिन्दुधर्मे परम्परागतं विनयपूर्वकं अभिवादनं पूजनं च सूचयति। एषः अभिवादनः दिनस्य कस्यापि समये प्रयुज्यते। एषः हिन्दु-बौद्ध-जैन-परम्परासु विश्वे व्यापकः अस्ति। नमस्ते इत्येतत् वाक्यं मन्दं प्रणामं सह कृतं भवति, यत्र हस्तौ संयोज्येते, तलेन सह स्पर्शः, अङ्गुल्यः ऊर्ध्वं लक्ष्यन्ते, अङ्गुष्ठौ वक्षःस्थले निकटे स्थाप्येते। एषः हस्तमुद्रायाः प्रकारः अञ्जलिमुद्रा इति कथ्यते, तस्य स्थाणकं प्रणामासनम् इति।

शब्दोत्पत्तिः, अर्थः च

वाम: वामे हिन्दुदेवः कुबेरः नमस्ते मुद्रायां व्यक्तिना सह (१३ शताब्दी चेन्नकेशवमन्दिर, सोमनाथपुरा, कर्नाटक, भारत)। नमस्ते अथवा Añjali Mudrā ऐतिहासिक हिन्दू मंदिर राहत में सामान्य हैं।
दक्षिण: प्रवेश स्तम्भ राहत (Thrichittatt Maha Vishnu Temple, Kerala, भारत)।

नमस्ते इत्येतत् "नमः + ते" इत्यस्य संयोगः अस्ति। "नमः" इत्येतत् शब्दः संस्कृतभाषायां "वन्दनं", "पूजनं", "नम्रता" इत्यर्थे प्रयुज्यते। "ते" इत्येतत् द्वितीयपुरुषस्य चतुर्थीविभक्त्याः रूपम् अस्ति। संधिविधानस्य अनुसारं "नमः" इत्येतत् "ते" इत्यस्य पूर्वं "नमस्" इति रूपं गृह्णाति।

एषः शब्दः वैदिकसाहित्ये अपि दृश्यते। ऋग्वेदे विवाहसूक्ते (१०।८५।२२) "नमस्कृत" इत्यादयः शब्दाः पूजनं, स्तवनं च सूचयन्ति। अथर्ववेदे, तैत्तिरीयसंहितायां, ऐतरेयब्राह्मणे च "नमस्कार" इत्येतत् शब्दः "स्तुतिपूर्वकं वन्दनं" इत्यर्थे प्रयुज्यते। महाभारते च एषः भावः दृश्यते। "नमस्ते" इत्येतत् वाक्यं ऋग्वेदे (८।७५।१०), अथर्ववेदे (६।१३।२), तैत्तिरीयसंहितायां (२।६।११।२) च बहुषु स्थलेषु दृश्यते। प्राचीन-मध्ययुगीन-मन्दिर-शिल्पेषु अपि एषः अभिवादनरूपः मुद्रायाः चित्रणं दृश्यते।

कोविड-१९-काले नमस्तें दत्त्वा विश्वनेतारः ।

इण्डोलॉजिस्ट् स्टेफन् फिलिप्स इत्यनेन उक्तं यत् "ते" तथा "त्वम्" इत्येतौ शब्दौ सामान्ये परिचिते वा बालके वा देवतायां प्रयुज्येते, अपरिचिते वृद्धे वा न। "नमस्ते" इत्यत्र "ते" इत्यस्य प्रयोगे एकः गूढः भावः अपि अन्तर्भवति—"त्वदीये हृदये स्थितं दिव्यं बालं नमामि" इति।

समकालीनयुगे नामा इत्यस्य अर्थः 'धनुः', 'प्रणामः', "श्रद्धापूर्णः अभिवादनः" अथवा 'आराधना " तथा ते इत्यस्य अर्थः' भवन्तं ' (' त्वम् 'इत्यस्य एकवचनं प्रकरणम्) इति। अतः नमस्ते इत्यस्य शाब्दिकः अर्थः "भवन्तं प्रणुवन्" इति। हिन्दुधर्मे, अस्य आध्यात्मिकं महत्त्वम् अपि अस्ति यत् "दिव्यं तथा आत्मं (आत्मः, आत्मः च भवतः मम च मध्ये समानम् अस्ति" इति विश्वासम् प्रतिबिम्बयति, तथा च "अहं भवतः दिव्यं प्रणुवामि" इति सूचयति। समाजशास्त्रज्ञस्य होली ओक्शाण्ड्लर् इत्यस्य मते, एतत् हिन्दु-पदं अस्ति यस्य अर्थः "मम पवित्रः भवतः पवित्रं परिचिनोति" इति।

अधुनातने काले "नमः" इत्येतत् "नम्रता", "वन्दनं", "पूजनं" इत्यर्थे प्रयुज्यते, "ते" इत्येतत् "त्वं" इत्यस्य चतुर्थीविभक्तिरूपम्। अतः "नमस्ते" इत्येतत् "त्वां नमामि" इत्यर्थे। हिन्दुधर्मे एषः अभिवादनः आत्मनः दिव्यत्वं सर्वत्र अस्ति इति भावं अपि सूचयति—"त्वयि स्थितं दिव्यं नमामि" इति।

त्रयाणां वा अधिकानां जनानां प्रति अभिवादने "नमो वः" इत्येतत् प्रयोगः दृश्यते—"नमः + वः" इत्यस्य संयोगः। द्वयोः जनयोः प्रति "नमो वाम्" इत्येतत् प्रयोगः दृश्यते—"नमः + वाम्" इत्यस्य संयोगः।

इतिहासः

सिन्धु-घाटी-संस्कृत्याः उत्खननेषु केचन नर-नारीणां मृण्मय-प्रतिमाः नमस्ते-मुद्रायां दृश्यन्ते। एते उत्खननानि परिपक्व-हड़प्पा-कालस्य इत्युपलभ्यन्ते।

षष्ठतः सप्तमं शतकं यावत् राजिवलोचन् विष्णु-मन्दिरस्य, राजिम, छत्तीसगढस्य कलाकृतौ एकः नमस्ते-भावः अस्ति।छत्तीसगढः

अञ्जलिुद्रा

नमस्ते-समये हस्तस्य पङ्क्तिं अङ्गभङ्गी मुद्रा इति कथ्यते। नमस्ते इत्येतद् अतिरिच्य, एषा मुद्रा भरतनाट्यम् इत्यादिषु भारतीय-शास्त्रीय-नृत्येषु, योग-अभ्यासेषु च दृश्यमानेषु मुद्रासु अन्यतमा अस्ति। भारतीय-देवालय-उत्कीर्ण-शिल्पेषु, मण्डपम् इत्यत्र, प्रवेशद्वार-स्थलेषु, शैशैवमतम् लिङ्गोभवमूर्ति-प्रतिमा-चित्रेषु च अयं बहुधा दृश्यते। अञ्जली-मुद्रा नामस्ते-तः अशाब्दिक-भावेन भिन्नः भवति, यदा तु नामस्ते-पदं कस्यापि भावेन विना वा वक्तुं शक्यते। भौमिक् तथा गोविल् इत्येतयोः मतानुगुणं अञ्जलीमुद्रायाः नमस्करमुद्रायाः च अतीव सादृश्यं वर्तते परन्तु सूक्ष्मभेदः अस्ति। अञ्जलीमुद्रायाः अङ्गुष्ठस्य पृष्ठभागः वक्षस्य सम्मुखे अन्यैः अङ्गुलिभिः सह लम्बः भवति, नमस्करमुद्रायाः अङ्गुलिः अन्यैः अङ्गुलैः सह संरेखितानि भवन्ति।

अञ्जलिमुद्रा नाट्यशास्त्रे (९।१२७–१२८), देवतामूर्तिप्रकरणे (५।६७), चित्रसूत्रेषु च वर्ण्यते। नाट्यशास्त्रे उक्तं यत् अञ्जलिमुद्रा देवतायै प्रार्थनायै, पूज्यजनस्य स्वागताय, मित्रस्य अभिवादनाय च प्रयुज्यते। मन्दिरे प्रार्थनायै एषा मुद्रा शिरसि वा ऊर्ध्वे स्थापनीया, पूज्यजनं प्रति मुखे वा कण्ठे, मित्रं प्रति वक्षःस्थले।

प्रयोगः

भारतीय-उपमहाद्वीपे, एशियायाः अन्येषु भागेषु च, यत्र दक्षिण-पूर्व-एशियायाः जनाः प्रवासिनः सन्ति, तत्र नमस्ते इत्येतत् अभिवादनरूपेण प्रयुज्यते। एषः अभिवादनः सम्बन्धिनं, अतिथिं, अपरिचितं वा जनं प्रति विनयेन कृतः भवति। कदाचित् कृतं साहाय्यं प्रति कृतज्ञता सूचयितुं अपि एषः प्रयोगः दृश्यते।

नमस्कारः मन्दिरे वा पूजास्थलेषु षोडशोपचारेषु एकः। देवतापूजायां नमस्ते इत्येतत् अतिथेः स्वागतवत् एव। एषः विनयम्, आदरः, सत्कारः च सूचयति। प्राचीनग्रन्थेषु यथा तैत्तिरीयोपनिषदि "अतिथिः देवो भव" इत्युक्तं दृश्यते।

नमस्ते इत्येतत् प्रणामस्य षट्स्व रूपेषु एकम्। भारतस्य कतिपयस्थलेषु एते शब्दाः पर्यायवाचकत्वेन प्रयुज्यन्ते।

२०२० तमे वर्षे कोरोनाविषाणु-महामारीकाले, हस्तस्पर्शं वर्जयितुं कतिपय विश्वनेतारः नमस्ते-मुद्रां हस्तस्पर्शस्य विकल्परूपेण स्वीकृतवन्तः।

चित्रशाला

• हिन्दुजनस्य पार्श्वदृश्यं नमस्ते-मुद्रायाम्।
• ऋषिसुनाकः, युनाइटेड् किङ्ग्डम् राष्ट्रस्य पूर्वप्रधानमन्त्री, तस्य भार्या अक्षता मूर्ति च, अक्षरधाममन्दिरे नमस्ते-मुद्रायाम्।
• बालीद्वीपे नमस्ते-प्रतिमा।
• ऋग्वेदस्य हस्तलिखितपुस्तके नवमपङ्क्ते अन्ते "नमः" इत्येतत् शब्दः पूजनार्थे दृश्यते।
• थाई-मन्दिरे नमस्ते-मुद्रायुक्ता प्रतिमा।
• नमस्ते (यक्षी शालभञ्जिका), ई.पू. १००, सतना, मध्यप्रदेशः।

यदि त्वं इच्छसि, अहं अन्यानपि लेखान् संस्कृते अनुवदितुं समर्थः अस्मि—किं त्वं किञ्चित् विशेषं विषयं चिन्तयसि?

चित्रशाला

• 
  हिन्दुजनस्य पार्श्वदृश्यं नमस्ते-मुद्रायाम्
• ऋषिसुनाकः, युनाइटेड् किङ्ग्डम् राष्ट्रस्य पूर्वप्रधानमन्त्री, तस्य भार्या अक्षता मूर्ति च, अक्षरधाममन्दिरे नमस्ते-मुद्रायाम्
  ऋषिसुनाकः, युनाइटेड् किङ्ग्डम् राष्ट्रस्य पूर्वप्रधानमन्त्री, तस्य भार्या अक्षता मूर्ति च, अक्षरधाममन्दिरे नमस्ते-मुद्रायाम्
• 
  बालीद्वीपे नमस्ते-प्रतिमा

• 
  ऋग्वेदस्य हस्तलिखितपुस्तके नवमपङ्क्ते अन्ते "नमः" इत्येतत् शब्दः पूजनार्थे दृश्यते
• 
  थाई-मन्दिरे नमस्ते-मुद्रायुक्ता प्रतिमा
• 
  नमस्ते (यक्षी शालभञ्जिका), ई.पू. १००, सतना, मध्यप्रदेशः

• भारतस्य संस्कृतिः