नरसिंह देव प्रथम

प्रथमः नरसिंहदेवः पूर्वीगङ्गवंशस्य राजा आसीत् यः १२३८ तः १२६४ पर्यन्तं उत्कलस्य शासनं कृतवान् ।तस्य शासनकाले निर्मितेषु उल्लेखितेषु मन्दिरेषुकोणार्कस्थः सूर्यमन्दिरः, बालासोरनगरस्य रायबनियादुर्गसङ्कुलः, ढेनकनालनगरस्य कपिलसशिवमन्दिरः, रेमुनानगरस्य क्षीरचोरागोपीनाथमन्दिरः च सन्ति ।

सः १२४३ तमे वर्षे कतासिन्-युद्धे ममलुक-साम्राज्यस्य बङ्गाल-राज्यपालं तुघ्रल-तुघन-खान्-इति तं पराजित्वा अतिरिक्तक्षेत्राणाम् उपरि जयं प्राप्तवान्

निर्माणम् एवं सांस्कृतिकयोगदान म्

चन्द्रशेखरमन्दिरस्य शिलालेखे नरसिंहदेवप्रथमस्य परमहमेश्वरः, दुर्गापुत्रः, पुरुषोत्तमपुत्रः इति निर्दिश्यते । एतैः उपाधिभिः ज्ञायते यत् सः स्वशासनकाले शैव-शक्ति-जगन्नाथ-सम्प्रदाययोः रक्षकः अनुयायी च आसीत् । तेन निर्मितस्य कोणार्क सूर्यमन्दिरस्य प्रतिमायां तस्य उपाधिनुसारं, पुरोहितस्य च अनुसारं सम्प्रदायानाम् त्रयाणां मुख्यदेवतानां पुरतः प्रणामं कृत्वा चित्रितम् अस्ति| लिङ्गराजमन्दिरस्य शिलालेखे उक्तं यत् सः राहाप्रदेशात्, गौडराज्यात् च पलायितानां शरणार्थीनां आश्रयाय सदाशिवमठस्य निर्माणं कृतवान् । श्रीकुर्ममन्दिरस्य शिलालेखानुसारं सः शान्तः व्यक्तिः आसीत्, यस्य दुर्भावः, आन्दोलनं वा नासीत् । सः बहुमूल्यं लेखं धारयति स्म, कला-वास्तुकला-धर्मयोः भक्तः शिक्षार्थी आसीत् ।

सः नीतिशास्त्रस्य (न्यायपुस्तकस्य) आश्रित्य मरीचि - पराशर- ऋषीणां परम्परां अनुसृत्य राज्यस्य प्रशासनं कृतवान् । आस्था-आध्यात्म-भक्ति-कारणात् सः कोणार्क, कपिलश, खिराचोरागोपीनाथः, श्रीकुर्मम्, वराहलक्ष्मीनरसिंहमन्दिरं, सिंहचलम्, अनन्तवासुदेवमन्दिरं च इत्यादीनां अनेकानाम् मन्दिराणां निर्माणपरियोजनानि आज्ञापयित्वा सम्पन्नवान् कृतवान् | तस्य शासनकाले संस्कृत - ओडिया- भाषे दरबारीभाषारूपेण संरक्षणं प्राप्तम्, अस्मिन् एव काले विद्याधरस्य एकावली इत्यादयः संस्कृतग्रन्थाः रचिताः । तेन निर्मितस्य कपिलशमन्दिरस्य एकः शिलालेखः तस्य तुलनां विष्णोःवराहावतारेन सह करोति, यः वेदं जगत् च अनिश्चिततासागरेभ्यः उद्धारितवान्, उत्थापितवान् च । ओडिशाराजानाम् मध्ये सः प्रथमः राजा आसीत् यः "गजापतिः" अथवा युद्धगजानां स्वामी इति उपाधिं प्रयुक्तवान् ।