नियोगः

नियोगः प्राचीनभारते प्रचलिता एका सामाजिक-धार्मिक-प्रथा आसीत्। अस्याः अनुसारं यदि कस्यचित् दम्पत्योः सन्तानं न जायेत अथवा पतिः सन्तानोत्पत्तेः पूर्वमेव दिवङ्गतः भवेत्, तर्हि धर्मशास्त्रेषु निर्दिष्टेषु नियमेषु विधवा वा पत्नी कुलस्य सन्ततिपरम्परां रक्षितुं नियुक्तेन पुरुषेण सह सन्तानोत्पत्तिं कर्तुं अर्हति स्म। एषा प्रथा धर्मशास्त्रेषु नियोगः इति कथ्यते। मनुस्मृत्यादिषु धर्मशास्त्रेषु अस्याः नियमाः तथा मर्यादाः वर्णिताः सन्ति। परवर्तीषु धर्मशास्त्रेषु, विशेषतः कलियुगे, अस्याः प्रथायाः निषेधोऽपि प्रतिपादितः।