नुक्ता

़
नुक्ता

नुक्त (हिन्दी: नुक़्ता; उर्दू: نقطہ; रोमनलिप्यां: nuqtā) इत्येतत् एकं लघुचिह्नम् अस्ति यः देवनागरीलिप्यां तथा अन्यासु भारतीयलिपिषु अपि प्रयुज्यते, येन तानि ध्वन्यात्मकवर्णाः निरूप्यन्ते याः मूललिपौ न सन्ति। एषः चिह्नं वर्णस्य अधः एकं बिन्दुरूपं चिह्नं भवति। एषः विचारः अरबीलिपेः प्रेरणया उत्पन्नः। उदाहरणरूपेण, उर्दूभाषायां यः वर्णः “अइन्” (ع) अस्ति, तस्य उपरि बिन्दुं स्थाप्य “ग़ैन्” (غ) इत्याख्यः वर्णः भवति।

देवनागरीलिप्यां प्रयोगः

“नुक्त” इत्येतत् शब्दः स्वयमेव तस्य प्रयोगस्य उदाहरणं भवति—एषः शब्दः स्वयमेव स्वप्रयोगं दर्शयति। अन्ये उदाहरणानि यथा—“क़िला” इत्यत्र “क” वर्णस्य अधः बिन्दुं स्थाप्य “क़” इत्याख्यः वर्णः निर्मीयते, यः उर्दूभाषायां “क़िला” इति उच्चार्यते, अर्थः “दुर्गः”। तथा “आग़ा ख़ान” इत्यत्र अपि “ग़” तथा “ख़” इत्येतौ नुक़्तयुक्तवर्णौ स्तः, यत्र “आग़ा” इत्येतत् तुर्को-मङ्गोलिक-सम्मानसूचकशब्दः, “ख़ान” अपि सम्मानसूचकः।

एकङ्कः नुक्ता-प्रयोगः पर्सो-अरबी व्यञ्जनलेखनस्य

अक्षरः	नुक्ता सहितम्	उच्चारणलक्षणम्	दृष्टान्तम्
क	क़	q	क़ज़ाक़
ख	ख़	x	ख़ान
ग	ग़	ɣ	काग़ज़
ज	ज़	z	अङ्ग्रेज़ी
झ	झ़	ʒ	अझ़दहा
ड	ड़	ɽ	बड़ा
ढ	ढ़	ɽʰ	पढ़ना
फ	फ़	f	साफ़

वास्तविकजीवने एषः नुक्त तथा तेन सूचितः ध्वन्यभेदः प्रायः उपेक्षितः। उदाहरणरूपेण, “क़िला” इत्यस्य सामान्यलेखनं “किला” इति दृश्यते। “Dialect Accent Features for Establishing Speaker Identity” इत्यस्मिन् ग्रन्थे मनीषा कुलश्रेष्ठा तथा रामकुमार माथुर इत्येते लिखन्ति—“परस्य भाषाभ्यः यथा फारसी-अरबीभ्यः आगतानां ध्वन्यात्मकवर्णानां लेखनाय बिन्दुं वा नुक़्तं प्रयुज्यते। ग्राम्यप्रान्तेभ्यः आगतानां द्वितीयभाषास्पृशां जनानां वाणीं प्रति एते ध्वन्यभेदाः प्रायः उपेक्षिताः, ते तान् ध्वन्यः समीपस्थैः ध्वनिभिः प्रतिस्थापयन्ति।” उदाहरणरूपेण, ध्वनिः “ग़” (ग़ = [ɣ]) ग्राम्यवक्तृभिः “ग” इत्येव उच्चार्यते।

हिन्दुस्थानीभाषयोः पुनः सम्पर्के जाते, बहवः उर्दूलेखकाः स्वग्रन्थान् देवनागरीलिप्यां प्रकाशितवन्तः। यतः उर्दूभाषायाः नस्तअलीक् लिपौ फारसी-अरबीवर्णविन्यासः संरक्षितः, तस्मात् एते लेखकाः देवनागरीलिप्यां तेषां ध्वन्यः अंकयितुं नुक़्तं प्रयुज्यन्ते।

द्रविडध्वन्यः

देवनागरीलिपिः द्रविडभाषासम्बद्धानां ध्वन्यात्मकवर्णानां लेखनाय अपि उपयुक्ता। उदाहरणरूपेण—

अक्षरः	नुक्ता सहितम्	उच्चारणलक्षणम्	दृष्टान्तम्
ळ	ऴ	ɻ	तामिऴ्
र	ऱ	ʀ	कुमाऱ्
न	ऩ	ɴ	आजुऩ्

एते वर्णाः मूलवर्णानां ळ, र, न इत्यादीनां रूपपरिवर्तनं दर्शयन्ति।

दार्दिकध्वन्यः

काश्मीरीभाषायां अल्वेओलर-आफ्रिकेट् ध्वन्यः लेखनाय देवनागरीलिप्यां च़ तथा छ़ इत्येतौ वर्णौ प्रयुज्येते-

अक्षरः	नुक्ता सहितम्	उच्चारणलक्षणम्	दृष्टान्तम्
च	च़	t͡s	च़ाव
छ	छ़	t͡sʰ	छ़ुव

पूर्वभारतीयध्वन्यः

पूर्वनागरीलिपेः वर्णं য় यः /e̯ɔ/ इत्यस्य ध्वनिं दर्शयति, तस्य लेखनाय देवनागरीलिप्यां य़ इत्याख्यः वर्णः प्रयुज्यते।

मैथिलीभाषायां चत्वारः अणुस्वरवर्णाः सन्ति—i̯, u̯, e̯, o̯—ये देवनागरीलिप्यां य़, व़, य़ॆ, व़ॊ इत्यादिरूपेण लिख्यन्ते। किन्तु सामान्यवाणीं प्रति एते नुक़्तविहीनरूपेण लिख्यन्ते।

बङ्गाली-असमिया लिपौ ড়, ঢ়, য় इत्येते वर्णाः ड, ढ, य इत्येषां रूपपरिवर्तनं दर्शयन्ति। किन्तु ब तथा र इत्येतौ पूर्णतः भिन्नस्वरूपौ स्तः।

प्राचीन-नेपालभाषायां प्रयोगः

प्राचीन-नेपालभाषायां ग्रन्थेषु नुक़्तसदृशं चिह्नं दृश्यते, यः ध्वन्यपरिवर्तनं सूचयति। द्वौ प्रयोगौ दृश्येते—

अक्षरः	नुक्ता सहितम्	उच्चारणलक्षणम्	दृष्टान्तम्
व	व़	w	पाव़
य	य़	ʏ	आय़

बहुषु शब्देषु [j] इत्यस्य ध्वनिः [dz] इत्यस्मिन् परिणमति, यः प्रवृत्तिः भारतवर्षीय-आर्यभाषासु सामान्यः।

अन्यद्व्यञ्जनचिह्नानि

सिन्धी-सारायिकीभाषयोः अन्तःस्फोटध्वन्यः लेखनाय देवनागरीलिप्यां अधःरेखायुक्तवर्णाः प्रयुज्यन्ते—

नुक्ता सहितम्	उच्चारणलक्षणम्
ॻ	ɠ
ॼ	ʄ
ॾ	ɗ
ॿ	ɓ

तमिळलिपौ विशेषवर्णः ஃ (आय्त् एलुत्तु) इत्याख्यः, नुक़्तसदृशः, परध्वन्यः लेखनाय प्रयुज्यते।

मालाद्वीपदेशीय-थानालिपौ अपि एकं वा अधिकं नुक़्तं मूलवर्णेषु योज्य फारसी-अरबीध्वन्यः निरूप्यन्ते। प्रत्येकध्वनिः यूनिकोड्-खण्डे पृथग्वर्णरूपेण अंकितः, न तु पृथग् चिह्नरूपेण।