महत्त्वपूर्णसंस्करणम्

विकिपीडिया, कश्चन स्वतन्त्रः विश्वकोशः
(पाठचिकित्सा (क्रिटिकल एडिशन) इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)
Jump to navigation Jump to search

कस्यचित् ग्रन्थस्य उपलब्धानां सर्वासां प्रतिकृतीनाम् आलोचनेन शुद्धप्रतिकृतेः निर्माणं नाम महत्त्वपूर्णसंस्करणम् उत पाठचिकित्सा। बहोः कालात्संस्कृतलेखनं प्रचलितम् । विशालं संस्कृतसाहित्यं भूर्जपत्रेषु कर्पटपत्रेषु च लिखितम् । मुद्रण कलाज्ञानस्याभावात् । तदा जना एव हस्तेन मूलग्रन्थस्य प्रतिकृतिमकुर्वन् । एवं द्रव्येण कायस्थाः, धर्मिकाः शिष्याः अध्येतारो, भिक्षुका एते जना हस्तलिखितानि पुस्तकानि पुनर्लिखन्ति स्म । एवं प्रकारेण बहवः अपपाठास्तेषां प्रमादाल्लेखने आविशन्ति । तेभ्योऽशुद्धेभ्यः पुनः प्रतिकृतावधिका एव दोषा उत्तरपुस्तके । अनेन मूलग्रन्थः क्रमशो, दुर्बोधो भवत्यशुद्धत्वात् । ततः पुनस्तस्योपलब्धानां सर्वेषा पुस्तकानां परस्परमेलनं कृत्वा शुद्धा प्रतिकृतिः कल्पयितव्या येन मूलग्रन्थज्ञानं भवेत् । इदं कार्यं पाठचिकित्सया सम्पद्यते ।

पाठचिकित्साशास्त्रस्य लक्षणम्[सम्पादयतु]

उपलब्धसाधनानां साहाय्येन ग्रन्थस्य मूला प्राचीनतमा वा परं प्रामाणिकतमा संहिता येन शास्त्रेण निश्चियते तत् पाठचिकित्साशास्त्रम् ।

उपलब्धसाधनानि[सम्पादयतु]

उपलब्धसाधनानि द्विविधानि।मुख्यानि गौणानि च।

मुख्यानि[सम्पादयतु]

१) ग्रन्थस्य हस्तलिखितपुस्तकानि २) मुद्रित पुस्तकानि 

गौणानि[सम्पादयतु]

१) टीका

२) अनुवादः

३) सारः

४) परिच्छेदः

५) उध्दरणानि ।

६) उत्कीर्णलेखाः।

७) मौखिकी परम्परा

पाठचिकित्सा - अनवसरः[सम्पादयतु]

यदि –

१) ग्रन्थकृता स्वहस्तेन लिखितं पुस्तकमुपलभ्यते ।

२) एकमेव पुस्तकमुपलभ्यते । तत्रापि अशुद्धिसंशोधनं कर्तुं शक्यमावश्यकं  च ।

पाठान्तर सम्भवः[सम्पादयतु]

पाठान्तरस्य हेतुद्वयं सम्भवति-

१ अहेतुतः[सम्पादयतु]

१) लेखकप्रमादात् २) पाठकप्रमादात् ३) मुद्रकप्रमादात्

२ हेतुतः [सम्पादयतु]

१) आधुनिकीकरणार्थम्

२) स्वरचनासमावेशार्थम्

३) अर्थसौकर्यार्थम् ।

४) लेखकेन सम्पादकेनैव परिष्करणार्थम्

पाठचिकित्साक्रमः[सम्पादयतु]

चतुर्षु पादेष्वेतत्कार्यं सम्पद्यते ।

१) सङ्कलनम् ।

२) वंशवृक्षनिर्मितिः

३) मूलसंहितानिर्मितिः ।

४) ग्रन्थकारस्याभिमत-पुस्तकनिर्मितिः ।

प्रथमपादः[सम्पादयतु]

अ) यानि यानि पुस्तकान्युपलब्धानि तानि सङ्गृह्यन्ते ।

आ) कर्पटपत्रेषु दण्डरेखानां(।) तथा भूरेखानां(-)साहाय्येन चतुष्कोणा आलिख्यन्ते ।

इ)उपलब्धेषु पुस्तकेषु प्रतिपुस्तकं किमपि (ट, ठ इत्यादिकं) बोधचिह्नं दीयते ।

एकं पुस्तकमाधारं मत्वा तत्स्थः श्लोकः श्लोकार्धः वा चरणं वा लिख्यते।तदर्थं   ‘प्रतिचतुष्कोणमेकमक्षरम् ’ इति सरणिः अवलमब्यते। तस्य बोधचिह्नं आदौ अन्ते वा दीयते ।

उ) तदधः सर्वपुस्तकस्थः स एव पादस्तथैव लिख्यते सबोधचिह्नम् ।

ऊ) लेखने पुस्तकानां यः क्रमः आदौ निश्चीयते स एवानुपाल्यते

उदाहरणम् –

द्वितीयः पादः[सम्पादयतु]

अत्र सङ्कलनाधारेण वंशवृक्षः कल्प्यते। यदि २० पुस्तकान्युपलब्धानि तर्हि तेषामुदाहरणमात्रमेको वंशवृक्ष एवं भवेत्।

ट- पुस्तकस्य वंशजानि पुस्तकानि –ट१ ट२

ठ- पुस्तकस्य वंशजानि पुस्तकानि –ठ१ ठ२ ठ३

ड- पुस्तकस्य वंशजानि पुस्तकानि – ड१ ड२

ढ-पुस्तकस्य वंशजानि पुस्तकानि – ढ१ ढ२ ढ३

ण-पुस्तकस्य वंशजानि पुस्तकानि –ण१ ण२

ण२ पुस्तकस्य वंशजानि पुस्तकानि- ण२.१, ण२.२, ण२.३

वंशवृक्षस्य लाभाः - ।

१) विचार्याणां पुस्तकानां  सङ्ख्यापरिच्छेदः सम्भवति।तेन कार्ये लाघवं जायते प्रकृते सर्वेषाम् २० पुस्तकानां विचारः अनावश्यकः। टठडढणपुस्तकानामेव अन्यानि पुस्तकानि वंशजानि इति सिद्धे टठडढणपुस्तकानामेव विमर्शः कार्यः।

२) उपलब्ध-पुस्तकानां प्रामाण्ये तारतम्यज्ञानं भवति।प्रकृते ण२.३ इत्यस्य अपेक्षया ण-पुस्तकस्य प्रामाण्यम् अधिकम्।

३) अपपाठा मृगयितुं शक्यन्ते ।

तृतीयपादः[सम्पादयतु]

अधुना तुलनारभ्यते

१) अपपाठाः कथं जायन्ते ।

२) सन्दर्भो व्याकरणं छन्दः इत्यादीनि तत्वानि विचार्य शुद्धः पाठः कः ? एतयोः प्रश्नयोराधारेण पाठाः निर्धार्यन्ते ।

३) यत्रैवं निर्धारणमशक्यं तत्र एकः कश्चित्पाठः स्वीक्रियते । तत्र च संशयप्रकटनार्थं सर्पेरेखा (  )  दीयते ।

४) अन्ये पाठाः पृष्ठतले भवन्ति।

यथोपर्युक्तोदाहरणे -   

ट---आ-यु-र्वे-दो-प-दे-शे-षु-वि-धे-यः-प-र-मा-द-रः-

ठ---आ-यु-र्वे-दो-प-दे-शे-षु-वि-धा-यः-प-र-मा-द-रः-

ड---आ-यु-र्वे-दो-प-दे-शे-षु-वि-धा-य-प-र-मा-द-रः-

ढ---आ-यु-र्वे-द-स्यो-प-दे-शे-षु-वि-धे-य-प-र-मा-द-रः

ण---आ-यु-र्वे-द-स्यो-प-दे-शे-वि-धे-यः-प-र-मा-द-रः-

ठ - पाठः   अपपाठः , व्याकरणदोषात् ।विधायः इति व्याकरणदृष्ट्या असाधु पदम्।

ड -  पाठः   अपपाठः, सन्दर्भात् । यतो हि एतद् वचनं नाम पूर्णसूत्रस्य उत्तरार्धः। अस्य पूर्वार्धः एवमस्ति -

आयुः कामयमानेन धर्मार्थसुखसाधनम् ।

पूर्वार्धे क्रियावाचकं पदं नास्ति।अतः तत्पदमुत्तरार्धेऽपेक्ष्यते । तच्च ’ड’ पाठे नास्ति अतः सोऽपपाठः ।

ढ - पाठः - अपपाठः --- छन्दोभङ्गदोषात् ।अनुष्टुभ् छन्दः इदम्। प्रतिपादम् ८ अक्षराणि आवश्यकानि।अत्र तु ९ भवन्ति।अतः छन्दोभङ्गदोषः अत्र स्पष्टः।

अवशिष्टौ ट - ण पाठौ  शुध्दौ । तयोः एकतरस्य निश्चयो न भवतीति कश्चित्पाठः स्वीकर्तव्यः । तत्र संशयार्थं सर्परेखा देया।अवशिष्टः पाठः प्रुष्ठतले देयः ।

चतुर्थः पादः[सम्पादयतु]

    यद्यपि एतावता यत्नेन मूलग्रन्थः सिध्दस्तथापि तत्रापि अशुद्धयः सन्त्येव । अतो नायं ग्रन्थकाराभिमतः । तत्र  संशोधनेन ( तुलनाधुना समाप्ता ) शुद्धं पुस्तकं निर्मीयते । अनावश्यकसंशोधनमत्र वर्जितव्यम् । संशोधको ग्रन्थकारेण सह चेतसा यद्येकीभवितुं समर्थस्तर्हीदं कार्य साधु सम्पद्यते । एवं पुस्तकं ’संशोधित पुस्तकम् ’ ( क्रिटिकल एडिशन) इति कथ्यते ।

मुद्रितविषये[सम्पादयतु]

१) लेखकस्य स्वहस्तलिखिते पुस्तके उपलब्धेऽपि मुद्रितस्य प्रामाण्यं न नश्यति ।

२) उत्तरावृत्तौ दोषाः सम्भवन्ति । अतः पूर्वावृत्तिः प्रमाणम् ।

३) उत्तरावृत्तौ दोषाः यदि शोधितास्तर्हि सैव प्रमाणम् ।

३) उत्तरावृत्तौ सम्पादकेन लेखकेन वा परिष्करणं कृतं चेत् उभे आवृत्ती प्रमाणम् ।

पादवर्जनम्[सम्पादयतु]

चतुर्थपादवर्जनम्[सम्पादयतु]

संशोधकः यदि मन्यते यद् -

१) अनावश्यकमेतद् । अथवा

२) न मेऽधिकारोऽत्र ।  

तर्हि सः  पादमिमं वर्जयति। तत्पुस्तकं पुनारचिता प्राचीनतमा संहिता इति कथ्यते।

तृतीयपादांशवर्जनम्[सम्पादयतु]

वंशवृक्षे निर्मिते सति तुलनाकार्यम् एकस्यामेव शाखायां क्रियते। ततो मूलसिध्दिः । अत इदं पुस्तकं शाखाविशिष्टं पुनारचितं प्राचीनतमं पुस्तकम् इति उच्यते।

तृतीयपादवर्जनम्[सम्पादयतु]

वंशवृक्षे निर्मिते तुलनाकार्यं नैव क्रियते । तेषु प्राचीनतमम् उपलब्ध-पुस्तकमाधरत्वेन स्वीकृत्येतरपुस्तकस्थाः पाठभेदाः पृष्ठतले दीयन्ते।तत्र छन्दोदृष्ट्या व्याकरणदृष्ट्या वा योग्यायोग्यं न विचार्यते।

द्वितीय पादवर्जनम्[सम्पादयतु]

केवलं सङ्कलनकृत्वा एकं पुस्तकमधिक्रियते । अन्य सर्वे पाठाः पृष्ठतले ।अत्र वंशवृक्षः न निर्मीयते।

संस्कृते पाठचिकित्सा-कार्यम् ।[सम्पादयतु]

१) शाकुन्तलम् । - पिशेल महोदयः ।

२) महाभारतम् । - भाण्डारकरप्राच्यविद्यासंशोधन मन्दिरम् ।

३) रामायणम् । - ओरिएण्टल इन्स्टिट्युट औफ बडोदा ।