पुनर्निर्माणम् तथा जननककोशिकाः
१. प्रस्तावना
[सम्पादयतु]| जननककोशिकाः | |
|---|---|
| क्षेत्रम् | जीवविज्ञानम् |
| परिभाषा | या कोशिका स्वयंपुनरुत्पादनशक्तियुक्ता भवति तथा विविधेषु कोशिकाप्रकारेषु विभेदयितुं शक्नोति सा जननककोशिका। |
| मुख्यगुणाः | स्वयंपुनरुत्पादनम्, विभेदनशक्ति |
| प्रकाराः | सर्वशक्तिमान्, बहुशक्तिमान्, बहुविधशक्तिमान् |
| उपयोगः | ऊतकपुनर्निर्माणम्, चिकित्सायाम् उपयोगः |
मानवशरीरं प्रकृत्या अत्यन्तं जटिलं, सुव्यवस्थितं, चमत्कारपूर्णं च तन्त्रं अस्ति। अस्मिन् असंख्याः कोशिकाः निरन्तरं कार्यरताः सन्ति। केचन कोशाः विभजनं कुर्वन्ति, केचन विशिष्टधर्मयुक्तकार्यं सम्पादयन्ति, केचन कालान्तरं जीर्णाः सन्तः विनश्यन्ति। एतेषां सर्वेषां समन्वितक्रियया शरीरस्य जीवनचक्रं निरन्तरं प्रवहति। जीवनस्य एषः प्रवाहः स्थिरः नास्ति, अपि तु सततपरिवर्तनात्मकः अस्ति। प्रतिक्षणं शरीरस्य अन्तः सूक्ष्मस्तरे परिवर्तनानि भवन्ति, यानि बहिः दृष्ट्या न ज्ञायन्ते।
यदि शरीरं केवलं विनाशं प्राप्नुयात्, पुनरुत्पादनशक्ति न स्यात्, तर्हि जीवनस्य अस्तित्वं अल्पकालिकमेव स्यात्। अतः प्रकृत्या शरीराय एकः अद्भुतः गुणः दत्तः—पुनर्निर्माणशक्ति। एषा शक्ति केवलं क्षतिपूर्त्यर्थं न, अपि तु विकासाय, संतुलनरक्षणाय, दीर्घजीवनाय च अत्यावश्यकम्। एषायाः पुनर्निर्माणप्रक्रियायाः केन्द्रभूताः सन्ति जननककोशिकाः, याः आधुनिकविज्ञानस्य अध्ययनविषये प्रमुखस्थानं प्राप्नुवन्ति।
२. जननककोशिकानां मूलस्वरूपम्
[सम्पादयतु]जननककोशिकाः अथवा बीजकोशाः ताः कोशिकाः सन्ति याः अद्यापि पूर्णतया विशिष्टकार्ये नियोजिताः न भवन्ति। एताः अविभक्ताः, अनिर्दिष्टस्वभावाः सन्ति, किन्तु तासां अन्तः विशेषविकासशक्तिः निहिता अस्ति। एषा शक्ति मुख्यतया द्विधा भवति—(१) स्वयंपुनरुत्पादनशक्ति, (२) विभेदनशक्ति।
स्वयंपुनरुत्पादनशक्त्या एताः कोशिकाः पुनः पुनः विभज्य स्वस्वरूपं धारयन्ति। एषा दीर्घकालिकजीवनशक्ति तासां वैशिष्ट्यम्। विभेदनशक्त्या तु एताः विशिष्टधर्मयुक्तकोशिकासु परिवर्तन्ते। उदाहरणतया रक्तजनककोशाः लालरक्तकणानां, श्वेतरक्तकणानां, प्लेटलेट्-कोशिकानां च निर्माणं कुर्वन्ति।
एताः कोशिकाः विकासावस्थायां भिन्नप्रकाराः भवन्ति। गर्भावस्थायां सम्पूर्णशक्तियुक्ताः कोशाः सम्पूर्णशरीरनिर्माणे समर्थाः भवन्ति। एते टोटिपोटेन्ट् इति कथ्यन्ते। प्लुरिपोटेन्ट् कोशाः प्रायः सर्वप्रकारधातुषु परिवर्तन्ते। जन्मानन्तरं सीमितशक्तियुक्ताः मल्टिपोटेन्ट् कोशाः अवशिष्टाः भवन्ति, ये निश्चितधातुविशेषे एव कार्यं कुर्वन्ति।[१]
३. मानवशरीरे जननककोशिकानां स्थानानि
[सम्पादयतु]मानवशरीरे जननककोशिकाः विविधेषु स्थानेषु निहिताः सन्ति। अस्थिमज्जा तेषां प्रमुखकेन्द्रम् अस्ति। अत्र रक्तजननप्रक्रिया निरन्तरं प्रवहति। यदि अस्थिमज्जा निष्क्रियं भवेत्, तर्हि जीवनं संकटापन्नं स्यात्।
त्वचा अपि जननककोशैः सम्पन्ना अस्ति। त्वचायाः अधस्तनस्तरे स्थिताः कोशाः नित्यं विभज्य जीर्णकोशिकानां स्थानं पूरयन्ति। अतः त्वचा स्वयमेव शीघ्रं पुनर्निर्मीयते।
यकृत् अपि विशेषपुनर्निर्माणक्षमतया युक्तम् अस्ति। यदि तस्य अंशः नश्यति, अवशिष्टकोशिकाः विभज्य तस्य पूर्तिं कुर्वन्ति। आन्त्रपटलम्, रक्तप्रवाहः, केशमूलानि, स्नायवः—एतेषु अपि विभिन्नप्रकारजननककोशिकाः दृश्यन्ते।
४. पुनर्निर्माणप्रक्रियायाः जैववैज्ञानिकाधारः
[सम्पादयतु]पुनर्निर्माणप्रक्रिया केवलं साधारणविभजनक्रिया नास्ति। एषा अतीव नियन्त्रिता, चरणबद्धा, तथा रासायनिकसंकेताधीना प्रक्रिया अस्ति। यदा धातुः क्षीयते, तदा प्रथमं सूचनाप्रणाली सक्रियं भवति। साइटोकाइन्स्, ग्रोथ्-फैक्टर्स् इत्यादयः रासायनिकदूताः जननककोशिकाः उद्दीपयन्ति।
ततः कोशिकाः विभज्य आवश्यकसंख्यां पूरयन्ति। अनन्तरं विभेदनं भवति, यत्र कोशिकाः विशिष्टधर्मं गृह्णन्ति। अन्ते संगठनप्रक्रियया नूतनधातुः कार्यक्षमः भवति।
यदि एषा प्रक्रिया सम्यग्नियन्त्रिता न स्यात्, तर्हि अनियन्त्रितविभजनं कर्कटदोषरूपेण परिणमेत्। अतः पुनर्निर्माणं सन्तुलितक्रिया अस्ति—अत्यल्पं चेत् क्षतिपूर्ति न स्यात्, अत्यधिकं चेत् विकारः जायेत।[२]
५. अन्यप्राणिषु अद्भुतपुनर्निर्माणम्
[सम्पादयतु]प्रकृतौ कतिपये प्राणिनः असाधारणपुनर्निर्माणशक्त्या युक्ताः सन्ति। प्लैनारिया कृमिः लघ्वंशात् अपि सम्पूर्णशरीरं पुनः निर्माति। कृकलासः स्वपुच्छं पुनः उत्पादयति। ज़ेब्राफिश् मत्स्यः हृदयधातोः अंशं पुनर्निर्माति।
एते उदाहरणानि वैज्ञानिकान् प्रेरयन्ति यत् मानवशरीरे अपि एतादृशी क्षमता कथं वर्धयितुं शक्यते। जीनविज्ञानस्य, संकेतप्रणालीविज्ञानस्य, तथा कोशजीवविज्ञानस्य अध्ययनं एतस्मिन् विषये निरन्तरं प्रचलति।[३]
६. पुनर्निर्माणविज्ञानम् तथा ऊतक-अभियांत्रिकी
[सम्पादयतु]
आधुनिकविज्ञानस्य नूतनक्षेत्रं ऊतक-अभियांत्रिकी इति प्रसिद्धम्। अस्मिन् क्षेत्रे वैज्ञानिकाः कृत्रिमधातुनिर्माणे प्रयत्नशीलाः सन्ति। प्रयोगशालायां जननककोशिकाः संवर्ध्य ताः विशिष्टधातुषु परिवर्त्य रोगिणां शरीरभागेषु स्थाप्यन्ते।
कृत्रिमत्वचा, कृत्रिमास्थि, कृत्रिमरुधिरवाहिन्यः, हृदयपटलम् इत्यादीनां निर्माणे अनुसन्धानं प्रवर्तते। भविष्ये पूर्णाङ्गनिर्माणम् अपि सम्भाव्यते इति केचन वैज्ञानिकाः मन्यन्ते।
७. चिकित्साक्षेत्रे व्यावहारिकप्रयोगाः
[सम्पादयतु]अस्थिमज्जारोपणम् अद्य रक्तकर्कटदोषे सफलतया प्रयुज्यते। त्वग्दाहे कृत्रिमत्वचा उपयोगी भवति। मधुमेहे बीटा-कोशिकानां प्रतिस्थापनस्य अनुसन्धानं प्रवर्तते।
हृदयाघातानन्तरं क्षतिग्रस्तहृदयधातोः पुनरुत्थानाय जननककोशप्रयोगाः परीक्ष्यन्ते। मेरुरज्जुच्छेदे नाडीपुनर्निर्माणाय अपि अनुसन्धानं प्रचलति। एते सर्वे प्रयासाः दर्शयन्ति यत् पुनर्निर्माणविज्ञानं चिकित्साक्षेत्रे नूतनयुगस्य आरम्भं सूचयति।
८. नैतिक, सामाजिक, विधिकदृष्टयः
[सम्पादयतु]जननककोशानां प्रयोगे विशेषतया गर्भजननककोशानां विषये नैतिकविवादः उत्पन्नः। जीवनस्य आरम्भः कदा इति प्रश्नः दार्शनिकदृष्ट्या अपि गम्भीरः अस्ति। अतः विधिनियन्त्रणं, नैतिकसमितीनां अनुमतिः, तथा उत्तरदायित्वपूर्णअनुसन्धानम् अनिवार्यम्।
सामाजिकदृष्ट्या अपि प्रश्नाः सन्ति—किं एषा चिकित्सा सर्वेषां सुलभा भविष्यति? किं केवलं सम्पन्नजनाः एव लाभं प्राप्स्यन्ति? अतः समानसुलभता अपि विचारणीयविषयः अस्ति।
९. भविष्यदृष्टिः
[सम्पादयतु]भविष्ये जननककोशविज्ञानम् अधिकं विकसितं भविष्यति इति विश्वासः अस्ति। वृद्धावस्थाप्रक्रियायाः मन्दनं, अंगप्रतिस्थापनम्, कर्कटदोषनिवारणम्, न्यूरोडिजेनेरेटिव् रोगोपचारः—एते सर्वे सम्भावनाक्षेत्राः सन्ति।
यदि विज्ञानं नैतिकमर्यादासु स्थित्वा अग्रे गच्छति, तर्हि मानवजीवनस्य आयुः, स्वास्थ्यं, जीवनगुणवत्ता च अभूतपूर्वरूपेण उन्नीयेत।
१०. उपसंहारः
[सम्पादयतु]समग्रतया जननककोशिकाः तथा पुनर्निर्माणप्रक्रिया मानवशरीरस्य रहस्यमयं अध्यायम् उद्घाटयतः। एते केवलं जैविकविषयौ न, अपि तु मानवदुःखनिवारणस्य आशाकिरणौ अपि स्तः।
विज्ञानस्य सावधानप्रगत्या, नैतिकनियन्त्रणेन, तथा मानवहितप्रधानदृष्ट्या यदि एषः क्षेत्रः विकसितः भवति, तर्हि भविष्ये पुनर्निर्माणविज्ञानं मानवजातिं स्वस्थतर, दीर्घतर, सशक्ततरजीवनस्य दिशि नयिष्यति।