पूंजीविपण्यम् - विकिपीडिया

पूंजीविपण्यं वित्तीयविपण्यं यस्मिन् दीर्घकालीनर्णं (एकवर्षात् अधिकं) अथवा समांश-समर्थितप्रतिभूतिः क्रियन्ते विक्रीयन्ते च, यस्य विपरीतम् अल्पकालीनर्णं क्रियते विक्रीयते च पूंजीविपणय सञ्चयकर्तानां धनं तेभ्यः प्रेषयन्ति ये दीर्घकालीनोत्पादकप्रयोगे स्थापयितुं शक्नुवन्ति, यथा दीर्घकालीननिवेशं कुर्वन्तः गोष्ठियः वा सर्वकाराः वा भारतीयप्रतिभूतिविनिमयमण्डलं (SEBI), आङ्ग्लाधिकोशः (BoE) तथा अमेरिकीप्रतिभूतिविनिमयायोगः (SEC) इत्यादयः वित्तीयनियामकाः अन्यकर्तव्येषु निवेशकानां कपटविरुद्धं रक्षणार्थं पूंजीविपण्यस्य निरीक्षणं कुर्वन्ति ।

पूंजीविपण्येषु व्यवहारः सामान्यतया वित्तीयक्षेत्रस्य अन्तः संस्थाभिः अथवा सर्वकाराणां निगमानाम् कोषविभागैः वा प्रबन्धितः भवति, परन्तु केषुचित् प्रत्यक्षतया जनसामान्येन प्रवेशः कर्तुं शक्यते उदाहरणरूपेण अमेरिकादेशे अन्तर्जालसम्पर्कयुक्तः कोऽपि अमेरिकननागरिकः 'TreasuryDirect' इत्यत्र खातं निर्माय प्राथमिकविपण्ये बन्धकक्रयणार्थं तस्य उपयोगं कर्तुं शक्नोति परन्तु व्यक्तिभ्यः विक्रयणं विक्रीतस्य बन्धकानां कुलमात्रायाः अल्पभागः एव भवति । विभिन्नाः निजीकम्पनयः जालगवेषक-आधारित-मञ्चाः प्रदास्यन्ति येन व्यक्तिः गौणविपण्येषु भागं कदाचित् बन्धकं अपि क्रेतुं शक्नोति । एतादृशाः प्रणाल्याः बहवः सहस्राणि सन्ति, अधिकांशः समग्रपूञ्जीविपणानाम् अल्पभागानाम् एव सेवां करोति । प्रणाल्याः आतिथ्यं कुर्वन्तः संस्थाः निवेशाधिकोशाः, स्कन्धविनिमयाः, सर्वकारीयविभागाः च सन्ति । भौतिकरूपेण एताः प्रणाल्याः सम्पूर्णे विश्वे आतिथ्यं कुर्वन्ति, यद्यपि ते लण्डन्, न्यूयॉर्क, हाङ्गकाङ्ग इत्यादिषु वित्तीयकेन्द्रेषु केन्द्रीकृताः भवन्ति।

परिभाषा

[सम्पादयतु]

पूंजीविपण्यं प्राथमिकविपण्यं वा गौणविपणं वा भवितुम् अर्हति । प्राथमिकविपण्ये नूतनाः स्कन्धनिर्गमनाः अथवा बन्धनिरगमनाः निवेशकानां कृते विक्रीयन्ते, प्रायः अधोलेखनम् इति तन्त्रेण । प्राथमिकपूञ्जीविपण्येषु दीर्घकालीननिधिसङ्ग्रहं कर्तुम् इच्छन्तः मुख्याः संस्थाः सन्ति सर्वकाराः (यत् नगरपालिका, स्थानीयं वा राष्ट्रियं वा भवितुम् अर्हति) तथा च व्यावसायिक उद्यमाः (गोष्ठियाः) सर्वकाराः केवलं बन्धकानि एव निर्गच्छन्ति, यदा तु गोष्ठियाः प्रायः समांशाः, बन्धकाः च निर्गच्छन्ति । प्राथमिकविपन्येषु बन्धकं वा स्कन्धं वा क्रयणं कुर्वतीषु मुख्यसंस्थासु निवृत्तिवेतननिधिः, प्रावृतिनिधिः, सार्वभौमधननिधिः, स्वपक्षतः व्यापारं कुर्वन्तः न्यूनाधिकधनवन्तः व्यक्तिः निवेशाधिकोशाः च सन्ति गौणविपण्ये विद्यमानाः प्रतिभूतयः निवेशकानां वा व्यापारिणां वा मध्ये विक्रीय क्रियन्ते, प्रायः विनिमयस्थाने, पीठतः, अन्यत्र वा गौणविपणानाम् अस्तित्वेन प्राथमिकविपण्येषु निवेशकानां इच्छा वर्धते, यतः ते जानन्ति यत् यदि आवश्यकता उत्पद्यते तर्हि ते स्वनिवेशं शीघ्रं रोकं कर्तुं शक्नुवन्ति इति संभावना वर्तते।

मुद्राविपण्यैः सह विपरीतम्

[सम्पादयतु]

मुद्राविपण्यस्य उपयोगः अल्पकालीनवित्तसङ्ग्रहार्थं भवति; यत्र ऋणानि अपि रात्रौ एव परिशोधितुं अपेक्षितानि सन्ति। तस्य विपरीतम् "पूञ्जीविपणयः" दीर्घकालीनवित्तं, समांशरूपेण, ऋणं च संग्रहयितुं उपयुज्यन्ते येषां पूर्णतया न्यूनातिन्यूनम् एकवर्षं यावत् परिशोधनं न अपेक्षितम्।

मुद्राविपण्यतः ऋणं गृहीतनिधिः सामान्यतया सामान्यसञ्चालनव्ययस्य कृते उपयुज्यते, संक्षिप्तकालपर्यन्तं तरलसम्पत्त्याः प्रदातुं । यथा, गोष्ठियाः ग्राहकानाम् आगमन-देयता भवितुम् अर्हति ये अद्यापि न समप्तं कृतवन्तः, परन्तु तस्याः कर्मचारिणां भुक्तिं कर्तुं तत्कालं नगदस्य आवश्यकता भवति । परन्तु यदा गोष्ठी प्राथमिकपूञ्जीविपणात् ऋणं गृह्णाति तदा प्रायः अतिरिक्तभौतिकपूञ्जीवस्तूनाम् निवेशः एव उद्देश्यं भवति, यस्य उपयोगः तस्य आयवृद्धौ सहायतार्थं भविष्यति निवेशस्य व्ययस्य प्रतिदानार्थं पर्याप्तं प्रतिफलं जनयितुं बहुमासाः वर्षाणि वा यावत् समयः भवितुं शक्नोति, अतः वित्तं दीर्घकालीनम् अस्ति ।

धनविपणयः पूंजीविपणयः च मिलित्वा वित्तीयविपण्यं निर्मान्ति, यतः पदं संकीर्णतया अवगम्यते । पूंजीविपणः दीर्घकालीनवित्तसम्बद्धः अस्ति व्यापकतमे अर्थे अस्मिन् मार्गस्य शृङ्खला भवति यस्य माध्यमेन औद्योगिकव्यापारिक उद्यमानाम् सार्वजनिकाधिकारिणां च कृते व्यक्तिनां संस्थानां च सञ्चयम् उपलभ्यते बचतस्य उत्पादकनिवेशेषु प्रवाहीकरणस्य एषा प्रक्रिया आर्थिकवृद्ध्यर्थं विकासाय च महत्त्वपूर्णा अस्ति । अपि च, पूंजीविपण्येषु व्यक्तिनां संस्थानां च निवेशस्य विविधतां कर्तुं अवसराः प्राप्यन्ते, येन दीर्घकालं यावत् जोखिमस्य प्रबन्धनं भवति, सम्भाव्यतया च प्रतिफलं वर्धते।

पूंजीविपण्यं विरुद्धम् अधिकोशार्णम्

[सम्पादयतु]

सामान्यं अधिकोशार्णं प्रायः पूंजीविपण्यव्यवहाररूपेण न वर्गीकृतं भवति, यदा अपि ऋणं वर्षाधिककालं यावत् विस्तारितं भवति । प्रथमं, एते अधिकोशार्णानि प्रतिभूतिकृताः न भवन्ति (अर्थात् ते पुनर्विक्रयणीयप्रतिभूतिरूपेण न सङ्कुलिताः यथा भागः वा बन्धकः वा यस्य व्यापारः विपण्येषु कर्तुं शक्यते)। द्वितीयं, पूंजीविपण्यऋणस्य अपेक्षया अधिकोशैः ऋणं अधिकं नियमितं भवति । तृतीयम्, पूंजीविपण्यनिवेशकानां अपेक्षया अधिकोशनिक्षेपकाः अधिकं संशयविमुखाः भवन्ति । एते त्रयः भेदाः सर्वे संस्थागतऋणं वित्तस्य स्रोतः इति सीमितुं कार्यं कुर्वन्ति । अस्मिन् समये अधिकोशैः ऋणस्य अनुकूलौ अतिरिक्तौ भेदौ स्तः यत् लघुमध्यमगोष्ठीनां कृते अधिकोशाः अधिकं सुलभाः सन्ति, ऋणं दत्तवन्तः धनसृजनस्य क्षमता च सन्ति २० शतके शेयर-प्रकरणं विहाय अधिकांशं गोष्ठी-वित्तं अधिकोष-ऋणेन उत्थापितं भवति स्म । परन्तु प्रायः १९८० तमे वर्षात् विमध्यस्थतायाः प्रवृत्तिः प्रचलति, यत्र बृहत्-ऋणयोग्य-गोष्ठीभिः प्रभावीरूपेण न्यूनं वृद्धिं दातव्यं भवति यदि ते अधिकोषेभ्यः न अपितु प्रत्यक्षतया पूंजी-विपण्येभ्यः ऋणं गृह्णन्ति तर्हि तेषां व्याजं दातव्यं भवति गोष्ठीनां अधिकोषानां स्थाने पूंजीविपणात् ऋणं ग्रहीतुं प्रवृत्तिः विशेषतया अमेरिकादेशे प्रबलः अभवत् । 'फाइनेंशियल टाइम्स्' इति पत्रिकायाः अनुसारं २००९ तमे वर्षे दीर्घकालीनवित्तस्य प्रमुखस्रोतरूपेण पूंजीविपण्याः अधिकोषऋणं अतिक्रान्तवन्तः, यत् २००७–२००८ वित्तीयसंकटस्य कारणेन संशयविमुखतां, अधिकोषविनियमनं च प्रतिबिम्बयति।

अमेरिकादेशस्य तुलने यूरोपीयसङ्घस्य गोष्ठीनां वित्तपोषणार्थं अधिकोषऋणस्य उपरि अधिकं निर्भरता वर्तते । पूंजीविपण्यद्वारा गोष्ठिभ्यः अधिकं धनं संग्रहीतुं समर्थाः भवेयुः इति प्रयत्नाः यूरोपीयसङ्घस्य पूंजीविपण्यसङ्घस्य उपक्रमस्य माध्यमेन समन्वयिताः सन्ति।

उदाहरणानि

[सम्पादयतु]

प्राथमिकविपणनेषु सर्वकारः

[सम्पादयतु]

एकं चर्चिलप्लेस्, लण्डन्-नगरस्य केनरी-घाट-नगरे बार्क्लेज्-मुख्यालयः । वैश्विकप्राथमिकद्वितीयकबन्धकविपण्येषु बार्क्लेजः प्रमुखः क्रीडकः अस्ति ।

यदा कश्चन सर्वकारः दीर्घकालीनवित्तं संग्रहीतुं इच्छति तदा प्रायः पूंजीविपण्येषु बन्धकविक्रयणं करिष्यति । २० शताब्द्याः एकविंशतिशतकस्य आरम्भे च बहवः सर्वकाराः निवेशाधिकोषानां उपयोगं कृत्वा स्वबन्धकानां विक्रयणस्य आयोजनं करिष्यन्ति स्म । अग्रण्याधिकोषाः बन्धकानां अधोलेखनं करिष्यति स्म, प्रायः दलालानाम् एकस्य अभिषद्-सङ्घस्य प्रमुखः भवति स्म, येषु केचन अन्येषु निवेशाधिकोषेषु आधारिताः भवेयुः ततः अभिषद् विभिन्ननिवेशकानां कृते विक्रयति स्म । विकासशीलदेशानां कृते बहुपक्षीयविकासाधिकोषः कदाचित् अधोलेजखनस्य अतिरिक्तस्तरं प्रदाति स्म, यस्य परिणामेण निवेशाधिकोषस्य्या, बहुपक्षीयसङ्गठनस्य, अन्त्यनिवेशकानां च मध्ये संशयसंविभक्तो भवति स्म परन्तु १९९७ तमे वर्षात् आरभ्य निवेशाधिकोषान् प्रत्यक्षतया संयुक्त-क्रयणार्थं उपलब्धं कृत्वा निवेशाधिकोषान् उपफलं कर्तुं सर्वकाराणां कृते अधिकाधिकं सामान्यं जातम् । अधुना बहवः सर्वकाराः स्वस्य अधिकांशं बन्धकं सङ्गणकनिलामद्वारा विक्रयन्ति । सामान्यतया एकस्मिन् एव समये बृहत् खण्डाः विक्रयणार्थं स्थापिताः भवन्ति; एकः सर्वकारः प्रतिवर्षं अल्पसंख्याकानि एव नीलामानि कर्तुं शक्नोति। केचन सर्वकारा: अन्यमाध्यमेन अपि बन्धकानां निरन्तरधाराम् अपि विक्रयिष्यन्ति। ऋणस्य बृहत्तमः एकः विक्रेता अमेरिकी-सर्वकारः अस्ति; प्रायः प्रत्येकं क्षणे एतादृशविक्रयणस्य अनेकाः व्यवहाराः भवन्ति, यत् अमेरिकी-वास्तविकसमयऋणघटिकायाः निरन्तर-अद्यतनीकरणेन सह सङ्गच्छते ।

प्राथमिकविपण्येषु गोष्ठियः

[सम्पादयतु]

यदा गोष्ठी दीर्घकालीननिवेशार्थं धनसङ्ग्रहं कर्तुम् इच्छति तदा तस्याः प्रथमनिर्णयः एकः अस्ति यत् तत् बन्धकं वा भागं वा निर्गत्य कर्तव्यम् इति । यदि सः भागं चिनोति तर्हि सः स्वऋणस्य वर्धनं परिहरति, केषुचित् सन्दर्भेषु नूतनाः भागधारकाः अपि अमौद्रिकसहायतां दातुं शक्नुवन्ति, यथा विशेषज्ञता अथवा उपयोगी सम्पर्काः अपरपक्षे नूतनभागधारकाणां स्वामित्वाधिकारः क्षीणः भविष्यति, यदि तेषां नियन्त्रणहितं प्राप्यते तर्हि नूतनाः भागधारकाः वरिष्ठप्रबन्धकानां स्थाने अपि स्थातुं शक्नुवन्ति निवेशकस्य दृष्ट्या यदि गोष्ठी उत्तमं करोति तर्हि अंशाः अधिकप्रतिफलस्य पूंजीलाभस्य च सम्भावनां प्रददति । तद्विपरीतम्, यदि गोष्ठी दुर्बलतया कार्यं करोति तर्हि बन्धकाः सुरक्षिताः भवन्ति, यतः मूल्ये तीव्रपतनं न्यूनं भवति, नष्टनिधिसन्दर्भे च बन्धकस्वामिभ्यः किमपि दातुं शक्यते, यदा तु भागधारकाः किमपि न प्राप्नुयुः।

यदा गोष्ठी प्राथमिकविपण्यतः वित्तं संग्रहयति तदा अन्येषां पूंजीविपण्यव्यवहारानाम् अपेक्षया प्रक्रियायां साक्षात्कारः अधिकः भवति ते बन्धकं वा भागं वा निर्गन्तुं चयनं कुर्वन्ति वा, गोष्ठियः सामान्यतया स्वस्य विपण्यस्य च मध्यस्थतायै निवेषाधिकोषस्य सेवां नियोजयिष्यन्ति निवेषाधिकोषस्य एकः दलः प्रायः गोष्ठियः वरिष्ठप्रबन्धकैः सह मिलित्वा तेषां योजनाः सुष्ठु सन्ति इति सुनिश्चितं करोति । ततः अधिकोषः अधोलेखकरूपेण कार्यं करोति, निवेशकानां कृते बन्धकानि वा भागानि वा विक्रेतुं दलालजालस्य व्यवस्थां करिष्यति । इदं द्वितीयं चरणं प्रायः अधिकतया सङ्गणकीकृतप्रणालीद्वारा क्रियते, यद्यपि दलालाः प्रायः स्वस्य अनुकूलग्राहकानाम् अवसरस्य उपदेशं दातुं दूरभाषेण सम्पर्कं करिष्यन्ति । गोष्ठियः प्रत्यक्षसार्वजनिकप्रस्तावस्य उपयोगेन निवेशाधिकोषेभ्यः शुल्कं दातुं परिहरितुं शक्नुवन्ति, यद्यपि एषा सामान्या प्रथा नास्ति यतः अन्यविधिव्ययः भवति, पर्याप्तं प्रबन्धनसमयं च गृह्णीयात्।

गौण बाजार व्यापार

[सम्पादयतु]

'ड्यूचे बोर्स्' इत्यत्र एकः कर्मचारी । २१ शताब्द्याः अधिकांशः पूंजीविपण्यव्यवहारः विद्युत्प्रकारेण निष्पादितः भवति ।

अधिकांशः पूंजीविपण्यव्यवहारः गौणविपण्ये एव भवति । प्राथमिकविपण्ये प्रत्येकं प्रतिभूतिम् एकवारं एव विक्रेतुं शक्यते, नूतनानां भागानां वा बन्धकानां वा समूहानां निर्माणस्य प्रक्रिया प्रायः नियामकानाम् आवश्यकतायाः कारणात् दीर्घा भवति गौणविपण्येषु प्रतिभूतिव्यापारस्य संख्यायाः सीमा नास्ति, प्रक्रिया च प्रायः अतीव शीघ्रं भवति । गौणविपण्ये व्यवहारः प्रत्यक्षतया वित्तं न सृजति, परन्तु ते गोष्ठीभ्यः सर्वकारेभ्यः च प्राथमिकविपण्ये वित्तसङ्ग्रहं सुलभं कुर्वन्ति, यतः निवेशकाः जानन्ति यत् यदि ते शीघ्रं स्वधनं पुनः प्राप्तुम् इच्छन्ति तर्हि ते प्रायः स्वधनं पुनः विक्रेतुं सुलभतया समर्थाः भविष्यन्ति प्रतिभूति। परन्तु कदाचित् गौणपूञ्जीविपण्यव्यवहारस्य प्राथमिकऋणग्राहकानाम् उपरि नकारात्मकः प्रभावः भवितुम् अर्हति: उदाहरणार्थं यदि निवेशकानां बृहत् भागः स्वबन्धकविक्रयणं कर्तुं प्रयतते तर्हि एतेन एकस्मात् एव संस्थायाः भविष्यत्प्रकरणानाम् उपजं वर्धयितुं शक्यते बिलक्लिण्टनः अमेरिकादेशस्य राष्ट्रपतित्वेन प्रथमकार्यकालस्य आरम्भस्य किञ्चित्कालानन्तरं चरमम् उदाहरणम् अभवत्; क्लिण्टनः बन्धकविपणानाम् दबावेन स्वस्य निर्वाचनप्रचारे प्रतिज्ञातानां केषाञ्चन व्ययवृद्धीनां परित्यागं कर्तुं बाध्यः अभवत् । एकविंशतिशतके अनेके सर्वकारा: यथासम्भवं ऋणं दीर्घकालीनबन्धनेषु ताडयितुं प्रयतन्ते, अतः ते विपणानाम् दबावस्य न्यूनतया दुर्बलाः भवन्ति २००७–२००८ वित्तीयसंकटस्य अनन्तरं परिमाणात्मकशिथिलीकरणस्य आरम्भेण निजीअभिनेतृणां सर्वकारीयबन्धकानां उपजं वर्धयितुं क्षमता अधिका न्यूनीकृता, न्यूनातिन्यूनं तेषां देशानाम् कृते येषु केन्द्रीयाधिकोषाः पर्याप्तरूपेण मुक्तविपण्यसञ्चालने संलग्नः भवितुम् अर्हति।

गौणविपण्येषु विविधाः भिन्नाः क्रीडकाः सक्रियताम् अवाप्नुवन्ति । व्यक्तिगतनिवेशकाः व्यापारस्य अल्पभागं धारयन्ति, यद्यपि तेषां भागः किञ्चित् वर्धितः अस्ति; २० शतके अधिकतया केवलं कतिपये धनिनः व्यक्तिः एव आसन् ये दलालस्य समीपे खातां स्वीकुर्वन्ति स्म, परन्तु खाताः अधुना अन्तर्जालमाध्यमेन बहु सस्ताः सुलभाः च सन्ति अधुना असंख्याकाः लघुव्यापारिणः सन्ति ये दलालैः प्रदत्तानां मञ्चानां उपयोगेन गौणविपण्येषु क्रेतुं विक्रेतुं च शक्नुवन्ति ये जालपुटद्वारा सुलभाः सन्ति। यदा एतादृशः व्यक्तिः पूंजीविपण्येषु व्यापारं करोति तदा प्रायः द्विचरणीयव्यवहारः भवति । प्रथमं ते स्वदलालेन सह आदेशं ददति, ततः दलालः व्यापारं निष्पादयति। यदि व्यापारः विनिमयस्थाने कर्तुं शक्यते तर्हि प्रक्रिया प्रायः पूर्णतया स्वचालितं भविष्यति । यदि कस्यचित् विक्रेतुः हस्तचलितरूपेण हस्तक्षेपस्य आवश्यकतां अनुभवति तर्हि प्रायः एतस्य अर्थः बृहत्तरं शुल्कं भविष्यति । निवेशधिकोषेषु व्यापारिणः प्रायः स्वाधिकोषस्य पक्षतः सौदान् करिष्यन्ति, तथैव स्वग्राहकानाम् कृते व्यापारं निष्पादयिष्यन्ति । निवेशाधिकोषानां प्रायः "पूञ्जीविपण्याः" इति नामकः विभागः (अथवा विभागः) भविष्यति: अस्मिन् विभागे कर्मचारीः प्राथमिक-माध्यमिक-बाजारयोः विविध-अवकाशानां विषये अवगतं भवितुं प्रयतन्ते, तदनुसारं च प्रमुखग्राहकानाम् सल्लाहं दास्यन्ति पेन्शन-सार्वभौमधननिधिषु बृहत्तमाः धारणानि भवन्ति, यद्यपि ते केवलं उच्चतमश्रेणीयाः (सुरक्षिततमानां) प्रकारस्य बन्धकानां, भागानां च क्रयणं कुर्वन्ति, तेषु केचन तावत् बहुधा व्यापारं न कुर्वन्ति २०१२ तमे वर्षे फाइनेन्शियल टाइम्स्-पत्रिकायाः लेखस्य अनुसारं प्रावृतिनिधि-संस्थाः पूंजीविपण्यस्य बृहत्-खण्डेषु (यूके-अमेरिका-देशस्य स्कन्धविनिमय-इत्यादिषु) अधिकांशं अल्पकालीनव्यापारं अधिकतया कुर्वन्ति, येन तेषां कृते ऐतिहासिकरूपेण उच्चं प्रतिफलं निर्वाहयितुं कठिनं भवति, यतः ते अधिकाधिकं न्यूनपरिष्कृतनिवेशकैः सह न तु परस्परं व्यापारं कुर्वन्ति।

प्रत्यक्षतया भागं वा बन्धकं वा न क्रीत्वा गौणविपण्ये निवेशस्य अनेकाः उपायाः सन्ति । एकः सामान्यः विधिः परस्परनिधिः अथवा विनिमय-व्यापारित-निधिषु निवेशः भवति । गौणविपण्याधारितव्युत्पन्नानां क्रयणविक्रयः अपि सम्भवति; एतेषां एकः सामान्यः प्रकारः भेदस्य अनुबन्धः अस्ति – एते द्रुतं लाभं दातुं शक्नुवन्ति, परन्तु क्रेतृभ्यः मूलतः निवेशितस्य धनस्य अपेक्षया अधिकं धनहानिः अपि भवितुम् अर्हति ।

बह्यसन्दर्भाः

[सम्पादयतु]