बङ्गीय-हिन्दुविवाहः

बङ्गीय-हिन्दुविवाहः (वङ्ग: বাঙালি হিন্দু বিবাহ) एकः पवित्रः सामाजिकः विवाहः परम्परा अस्ति। यः सामान्यतया पश्चिमवङ्गदेशे, त्रिपुरा, बाङ्ग्लादेशस्य विभिन्नेषु भागेषु च निवसतां सनातनहिन्दुमतानुगुणं परम्परायाः परम्परायाः च अनुगुणं वरस्य वधोः मध्ये भवति। हिन्दु-समाजे विवाहः मुख्यतया द्वयोः प्रकारयोः भवति, वैदिकः लौकिकश्च। लौकिकसंस्काराः 'स्त्री-संस्कारः' इति नाम्ना प्रसिद्धाः सन्ति। वैदिकसंस्कारेषु कुषण्डिकाः, लाजोहमाः, सप्तपदीः, पाणिग्रहणाः, धृतिहोमाः, चतुर्थी होमः च इत्येतानि अनिवार्यानि आचरणपरम्पराः सन्ति। वैदिकसंस्कारेभ्यः लौकिकसंस्कारेण सह किमपि सम्बन्धः नास्ति। लौकिक-अनुष्ठानानि क्षेत्रानुसारं, जातिद्वारा, उपजातिद्वारा वा भिन्नानि भवन्ति। विविधहिन्दु-जातीय-समुदायेषु, जातिव्यवस्थायाः अनुसारं विभक्ताः, लौकिक-संस्काराः, विवाहस्य मूल-संस्कारः च समुदायानुसारं भिन्नाः दृश्यन्ते। बङ्गाल-हिन्दु-समुदाये एताः संस्काराः सामान्यतया घट्या, बङ्ग्ला-संस्कारे च विभक्ताः भवेयुः।

परा बङ्गला हिन्दुसमाजे बालविवाहः अभ्यास सामान्यरूपेण प्रचलतिस्म। अधुना बालविवाहः विधिपूर्वकं निषिद्धः, दण्डनीयः च अस्ति । अधुना अधिकवयसि विवाहः सामान्यः अस्ति । यद्यपि दहेज विरोधी नियमाः निर्मिताः सन्ति तथापि विवाहे दहेजव्यवस्था व्यापकरूपेण आचर्यते। १८५५ तमे वर्षे बङ्गलाहिन्दुसमाजस्य सम्बन्धविच्छेद-अधिनियमः निर्मितः, १८५६ तमे वर्षे विधवा-विवाह-अधिनियमः पारितः । अद्यत्वे हिन्दुसमाजस्य एतौ प्रथाभ्यां बहु सामान्यं नास्ति । नागरिकसमाजस्य अन्तरजातिविवाहाः अपि सामान्याः सन्ति । बङ्गदेशे प्रथमः अपञ्जीकृतः अन्तरजातीयविवाहः देशबन्धुचित्तरञ्जनदासस्य बसन्तीदेवीयाः च मध्ये अभवत् ।

विवाहपूर्वसंस्कारः

कार्यक्रमः

प्रणय संस्कारे बहब संस्कारा क्रमेण आचर्यते।

पानखिल

पानखिल हिन्दुविवाहस्य द्वितीयः अनुष्ठानः अस्ति । विवाहस्य अनन्तरं तत्क्षणमेव क्रियते । पनानखिल इत्यर्थः ‌औपचारिकरूपेण पर्णपत्रे कुशेन पुष्पग्रन्थिबन्धनम् इति। एषः समारोहः प्रथमं वरगृहे, पश्चात् वधूगृहे च भवति । पञ्चखिलसमारोहे परिवारस्य कन्याः, आसपासस्य महिलाः च विवाहगीतानि गायन्ति । एतेषां गीतानां विषयः रामसीतायोः विवाहसम्बद्धः अस्ति ।

मेहन्दी संस्कार

संस्कृतभाषायां इयं परम्परा घटहरित्र इति कथ्यते। हिन्दुधर्मे शुभानि वस्तूनि, यथा शङ्खं, पीतवर्णीयं च सन्ति। गये होळुद् इति शब्दस्य अर्थः 'शरीरे हरिद्रा-लेपः' इति, यत् पारम्परिक-बङ्ग्ला-विवाहपूर्व-रीत्या अन्तर्भवति। अस्याः रीत्या, वररहितः वरस्य परिवारः, उत्सवस्य प्रातःकाले वधोः गृहं गत्वा, जले निमज्जितं हरिद्रा-धूलिम् उपाहृत्य, उत्सवम् आचरति। वरस्य गृहात् शाटिकाः, गम्चाः, अन्यवस्तूनि च प्रेष्यन्ते, वधूः गृहं प्रति प्रेष्यन्ते तथा वधूः अपि हरिद्रा-परिवेष्टनं, स्नानम् च क्रियते। विवाहदिने वधूवरयोः उभयपरिवारेभ्यः स्वस्वगायन-उत्सवः आचर्यते। एषा परम्परा शुद्दीकरणस्य प्रतीकम् अस्ति तथा च तेषां नूतनजीवनयात्रायाः आरम्भं सूचयति।

ऐबुडो ओदनम्

पश्चिमबङ्गदेशस्य कोलकातानगरे ऐबुडोतण्डुलस्य एकः थाली

ऐबुडो-ओदनं इति बङ्ग्ला-संस्कृतेः प्रियः परम्परा अस्ति, या विवाहार्थं योग्यतां प्राप्तानां अविवाहितानां युवानां कृते विशेषतया महत्त्वपूर्णा अस्ति। ऐबुडो (अविवाहितः) तथा ओदनस्य संयोगेन निर्मितः अयं शब्दः विवाहजीवने प्रवेशात् पूर्वं वरः वा वधूः वा खादितं अन्तिमं भोजनं निर्दिशति। एषः अवसरः प्रेम-प्रेमयोः उत्सवः अस्ति, यस्मिन् मातापितरौ बन्धुजनाः च अस्य अवसरस्य सम्मानार्थं भव्यं भोजं आयोजयन्ति। मत्स्यभोजनानि ऐबुडो-ओदनस्य विशिष्टं कारकं भवति। अतिथिभ्यः पोषयितुं, दधि-मत्स्यात् आरभ्य मत्स्य-स्यूतपर्यन्तं व्यञ्जनानि सावधानतया चितानि भवन्ति, तथा च दक्षतया सज्जीकृताः भवन्ति। एतानि व्यञ्जनानि बङ्गाल-पाकशैल्या सह गहनं प्रतीकात्मकं मूल्यं धारयन्ति। अस्याः संस्कारस्य महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति यत् मत्स्यस्य शिरः वराय वधाय समर्पणीयः, यदा वधूवरः मत्स्यस्य शिरस्य लघुभागस्य भोजनानन्तरं स्वभ्रातृभगिन्याभ्यः समर्पणीयः।

गीतं गायन्तु

संस्कृते, एषा परम्परा गात्रहरिद्रा इति कथ्यते । हिन्दुधर्मे शुभविषयेषु शङ्खस्य शंखस्य शब्दः, पीतवर्णः इत्यादयः सन्ति गये होलुड् इति शब्दस्य अर्थः 'शरीरे हल्दीं प्रयोजयितुं' इति, विवाहपूर्वं पारम्परिकः बङ्गला-संस्कारः अस्ति । अस्याः परम्परानुसारं वरपरिवारः वरं विना वधूगृहं गत्वा वरस्य गृहं गत्वा जले सिक्तं हल्दीचूर्णं शरीरे लेपयित्वा उत्सवं करोति । वरस्य साडी, गमचा इत्यादयः उपसाधनाः वरगृहात् वधूगृहं प्रति प्रेष्यन्ते, तत्र वधूमपि हल्दीना मर्दयित्वा स्नानं भवति । विवाहदिने वरवधूयोः परिवारयोः स्वकीयानां गे होलुड्-समारोहस्य आयोजनं भवति । एषा परम्परा शुद्धेः प्रतीकं भवति, तेषां नूतनजीवनयात्रायाः आरम्भः च भवति ।

• 
  हस्तेषु मेहेन्दी धारिणी बङ्गलावधूः।
• 
  मत्स्यं घटं च, बङ्गलाहिन्दुविवाहस्य भागः
• 
  विवाहपरम्पराः
• 
  कन्यादन
• 
  बङ्गलाहिन्दुविवाहस्य चित्रम्