बप्पनाडु - दुर्गापरमेश्वरी
चरित्रम्
[सम्पादयतु]बप्पनाडु नामकं श्रीदुर्गापरमेश्वरीदेवालयः अष्टशताब्दीयइतिहासयुक्तः अस्ति। एषः कर्नाटकमूलक शम्भवी नद्याः तटवर्ती स्थितः। अस्य देवालयस्य महत्त्वं सामाजिकसामरस्याय च अद्यापि पुराणरूपेण मन्यते। कथ्यते यत् अस्य देवालयस्य निर्माणं मुसलमानव्यापारिणा कृतम्। अद्भुतः अभ्यासः अस्ति यः मुसलमानाः अपि प्रसादं (देवता आशिर्वादं) स्वीक्रियन्ते। एषः अभ्यासः अस्मिन्गृहे प्रसिद्धः। देवालयं मंगलूरात् उत्तरं २९ किलोमीटर दूरीं स्थितम्। अस्य मुख्यदेवता श्रीदुर्गापरमेश्वरी अस्ति, यस्य पूजनं लिङ्गरूपेण क्रियते। तुಳುभाषायां अस्य देवतेः नाम ‘उल्लाल्ति’। एषा सर्वेषां जातीयानां जनानां च आराध्यते। अत्र दृश्यमानानि शिलालेखानि सूचयन्ति यत् ११४१ तमे वर्षे हिन्दू-न हिन्धवः अपि दीर्घकालपर्यन्तं अस्य देवालयस्य गतिविधिषु भागं गृह्णन्ति स्म।
दन्तकथा
[सम्पादयतु]एकदा दरिगासुरः नाम राक्षसः शोणितपुरं राज्यं कुर्वन् आसीत्। तस्मै देवताभ्यः च भगवान् विष्णोः च द्वेषः आसीत्। विरोधाभावेन देवतानां विष्णोः च पराजयाय सः ब्रह्मदेवं पूजयित्वा वरं प्राप्तवान्। तस्मात् वरात् सः देवतानां विष्णुश्च पराजितवान्, युद्धसामग्रीणि अपि भगवान् विष्णोः कृत्वा पतिव्रते समर्पयामास। तानि पूजयितुं देवालये स्थापयितुं आदेशं दत्तवान्। यदा भगवान् विष्णुः कृत्वा हानिकृतानि युद्धसामग्रीषु दुःखितः आसीत्, श्रीदुर्गापरमेश्वरी सप्तदेवतारूपेण (सप्तदुर्गाः) तस्य समीपं प्रकटितवती। सैव दरिगासुरं हनितुं प्रतिज्ञां दत्तवती।
एते सप्तदुर्गाः गुळिके नाम देवतया सह शोणितपुरं गतवन्तः। सप्तदुर्गासु एका भगवती, दरिगासुरः नाम राक्षसः नद्यां स्नानाय गच्छति इति दृष्ट्वा, वृद्धायाः वस्त्रं धृत्वा तस्य सम्मुखं प्राप्तवती। सा भोजनाय याचनां कृतवती। दरिगासुरः ताम् राजभवनं प्रति गत्वा पतिव्रत्याः सह भोजनाय प्रार्थनां कर्तुं निर्देशयत्। सा यदि भोजनं न लभेत, तत् कथयतु इति अपि उक्तवती। अनुसारं भगवती तं दरिगासुरस्य राजभवनं आगत्य तस्य पतिव्रत्यां दृष्ट्वा, विष्णोः युद्धसामग्रीषु प्रतिनिवर्तयितुं याचनां कृतवती। यदि दरिगासुरस्य पत्नी प्रतिनिवर्तने विरोधं कुर्वती, तदा भगवती तं दरिगासुरं प्रति उक्तवती यत् “सर्वं भोजनाय सन्नद्धं नास्ति” इति, हानिकरं भ्रमं कृत्वा।
एतत् श्रुत्वा दरिगासुरः तां पतिव्रतां आदेशयत् यत् भगवतीं याचितं समर्पयतु। तत् पतिव्रता विष्णोः युद्धसामग्री भगवत्यै प्रदत्तवती। भगवतीदेवीणां छलं ज्ञात्वा दरिगासुरः क्रुद्धः सन् सप्तदुर्गासु युद्धं घोषयित्वा, शत्रुभिः सह आक्रमणं कृतवान्। सः गुळिके देवतां युद्धे जयित्वा पतितवान्। किन्तु सप्तदिनपर्यन्तं उग्रयुद्धस्य अनन्तरम्, सप्तदुर्गाः दरिगासुरं पराजयित्वा तं अन्ततः भग्नं कृत्वा भूतलजगति लप्सितवन्तः।
भगवती देवी भद्रकाळी रूपं धृत्वा दरिगासुरस्य अन्वेषणं आरब्धवती। दरिगासुरः रात्रौ विलम्बेन शिवाय पूजां कर्तुं आगत्य, भद्रकाळी तं दृष्ट्वा हन्तुं कृतवती। ततः भगवती अन्यासु भगवती-भगिन्यः सह, गुळिके देवतया सह विष्णुं दृष्ट्वा, भूतले स्थायित्वाय तथा लोकोपकाराय वैकुण्ठात् भूतले गमनाय श्रीगन्धवृक्षात् निर्मितं नावं याचितवन्तः।
लोकाः वैकुण्ठात् श्रीगन्धवृक्षस्य नावं निर्मातुं विष्णवे अनुमतिं दत्तवन्तः। तेनानुसारं नावं निर्मिता यात्रा आरब्धवती। नावः भूतले आगत्य दक्षिणभारतस्य तटप्रदेशाणि कासरगोडु, कुंबळे, उप्पळ, पट्टत्तूरु, मञ्जेश्वर, उदयावर, उल्लाल, कुद्रोळि च अतिक्रम्य, मुल्किपेटे समीपस्थं ससिहित्लुवु प्राप्तवती। अत्र भगवती एका नीचजातीयभक्तेन कोमलं नारिकेलफलम् प्राप्त्वा तत्र स्थितुं इच्छत्।
मुल्कि सीमायां शम्भवी नद्या च नन्दिनी नद्याः संगमस्थले, दुर्गापरमेश्वरी देवी संकेतात्मकेण रूपेण प्रकटिता।
बप्पब्यारि इत्यस्य कथा
[सम्पादयतु]केरळदेशे मुसलमानव्यापारी बप्पब्यारि एकदा व्यापारार्थं शम्भवी नदी मार्गे नावयात्रां कृतवान्। नावः मुल्कि प्रति आगत्य, उत्पन्नया विघ्नेन नदीमध्ये स्थगिता। तस्मात् नदीप्रवाहे पतितानि पञ्च लिङ्गानि च पीठोपकरणानि विघ्नस्य कारणानि अभवन्। नावस्थे रक्तवर्णं जलं दृष्ट्वा बप्पब्यारि भितः अभवत्, ततः तत्क्षणं नमाजं कृत्वा नावमध्ये एव शयनं कृतवान्।
स्नप्तकाले देवता तस्य स्वप्ने प्रकटिता, मंदिरनिर्माणाय याचिता। बप्पब्यारि सर्वमानुषेभ्यः एकैकं देवालयं स्थापयितुं समर्थः अभवत्। एषः धर्मनिष्ठेभ्यः विभिन्ननामैः ख्यातः।
स्थानीय जैन प्रशासनकर्ता मूल्कि सावंत बप्पब्यारेण सह मंदिरनिर्माणे स्वसंपत्तिं व्ययित्वा सहयोगं कृतवन्तः। बप्पब्यारि समीपे वासं कृत्वा, क्षेत्रं तस्य गौरवाय बप्पनाडु इति नाम्ना प्रसिद्धम्।
यक्षगानम् च “बप्पनाडु क्षेत्रमहात्म्यं” इत्यादि, विगतचत्वारिंशद् वर्षेभ्यः स्थानीयसंघैः आयोज्यमानम्, बप्पब्यारि तथा तेन निर्मितं मंदिरकथां समाविष्टम्। बप्पब्यारि कुलवृन्दं अद्यापि पूर्वजगृहं वसति। मंदिरनिर्माता सम्मानार्थं वार्षिकरथोत्सवः प्रतिवर्षं तस्य गृहात् आरभ्यते। कुलजनाः प्रथमं माननीयं प्रसादं प्राप्य, फलं पुष्पाणि च देवते समर्पयन्ति।
एषा क्षेत्रे मुसलमानसमाजः विवाहाय विशेषप्रार्थनाः, अन्य धार्मिकक्रियाः च आयोजयन्ति। देवालये शुक्रवारे समुदायभोजनम् आयोज्यते, यत्र सर्वधर्मजनाः पवित्रभोजनाय आगच्छन्ति। मंदिरसहाय्येन सामाजिकसौहार्द्यम् क्षेत्रे ईसायः समुदाये अपि प्रसारितम्। जैस्मिन्पुष्पव्यापारे स्थानीय क्रिश्चियनः केवल पर्वे एव पुष्पाणि विक्रीण्वन्ति, राज्येभ्यः अन्यत्र अपि महती मागणी भवति।
मंदिरप्रवेशद्वारे बप्पनाडु डोलु (संगीत ड्रम्) महति च प्रसिद्धम्। वार्षिकउत्सवे ड्रम्बादनम् सम्प्रसारितम्। ड्रम्बादनकाले कुलजनाः सह भागं गृह्णन्ति। युवानः अविश्वासिनः ड्रम्बादनमार्गे उत्तरदायित्वं गृह्णीयुः इति लोकविश्वासः। एवं एषा कथा स्थानिकगाथायां परिणता।
एवं सामाजिकसौहार्द्यम् संदेशेन सह, एषा देवालयः अद्यापि विश्वसामान्ये विनष्टजगति मध्ये शान्ति-सहकार्यस्य प्रतीकः भवति।
ऐतिहासिकदृष्टिकोणः
[सम्पादयतु]बप्पनाडु नामकं श्रीदुर्गापरमेश्वरीदेवालयः कर्नाटकमध्य दक्षिणकन्नडजिलायां प्रमुखः शक्तिपूजाकेंद्रः अस्ति। अस्य देवालयस्य मुख्यदेवता लिङ्गरूपेण पूज्यते। देवालयस्य प्रसादं ग्रहणाय मुसलमानानां पात्रता क्षेत्रस्य विशेषता। उत्सवेषु मुसलमानाः अपि भागं गृह्णन्ति। अद्यापि उत्सवस्य प्रथमदिने प्रसादः बप्पब्यारि कुलस्य गृहं प्राप्यते।
पौराणिकदृष्ट्या च, पौराणिककथासु च, पारंपरिकसांस्कृतिकक्रियापालने अपि, अस्य देवालयस्य कालपरिसरे यथार्थ ऐतिहासिकदस्तावेजाः विरलैः दृश्यन्ते। अस्य देवालयस्य वार्षिकउत्सवः (ब्रह्मरथोत्सवः) एप्रिलमासे आयोज्यते। बप्पनाडु डोलु (संगीत ड्रम्) प्रसिद्धः अस्ति, देवालयसमीपे च महत्तमः डोलु दृश्यते।
मेला - उत्सवाः
[सम्पादयतु]अश्वीजशुद्धप्रतिपथे महानवमीविजयादशमीपर्यन्तं दश दिनानि प्रतिदिनं प्रातःकाले चण्डिकाहोमः, मध्यान्हे अन्नसन्तर्पणम्, सायंकाले नडुरङ्गपूजा महापूजा च आयोज्यन्ते। नवरात्रेः प्रतिदिनं विविधसांस्कृतिककार्यक्रमैः सह आयोजनं क्रियते।
मीनमासस्य शुद्धचतुर्दश्यां दिनाङ्के ध्वजारोহণम् आयोज्यते। सप्तमे दिनाङ्के दिने रथारोহণम्, रात्रौ शयनोत्सवः अलङ्कारयुक्तः महापूजा च क्रियते। अष्टमे दिनाङ्के कवाटोद्घाटनम्, रात्रौ ब्रह्मरथोत्सवः, अवबृत्तसहितं जात्रामहोत्सवः आयोज्यते।उत्सवस्य अष्टदिनेषु मध्यान्हे सार्वजनिकभक्तेभ्यः अन्नसन्तर्पणम् प्रतिदिनं आयोज्यते।
श्रीक्षेत्रे आयोजिताः प्रमुखाः मेलाः उत्सवाः च
[सम्पादयतु]वार्षिके उत्सवे सर्वे विशेषदिवसाः आयोज्यन्ते। सौरयुगाद्यः युगादि, पत्तनाजे, नरसिंहजयन्ती, नागरपञ्चमी, सौरऋगुपाकर्म इत्यादयः प्रमुखाः दिनाः। ततः श्रीकृष्णाष्टमी, गणेशचतुर्थी, अनन्तव्रत, धनुपूजा, मूदुवाळु उत्सव, बली उत्सव इत्यादयः परिष्कृताः आयोज्यन्ते। सेवाः अपि विशेषाः सन्ति, यथा ध्वजारोহণम्, पेटेसवारी, आयनादु उत्सव, कोप्पलोत्सव, बाकिमारु दीपोत्सव, शरन्नवरात्रि, दीपावली, ब्रह्मरथोत्सव, केरे दीपोत्सव च। उत्सवकाले प्रतिदिनं दिने रथारोহণम्, रात्रौ च चन्द्रमण्डल अवबृत्तम् क्रियते। एते सर्वे उत्सवाः क्षेत्रस्य सांस्कृतिकपरंपरायाः धरोहरं दर्शयन्ति।
पत्तनाजे
[सम्पादयतु]पत्तनाजे वृषभमासस्य दशमे दिने आयोज्यते। वसन्तपूजा देवतेः युगाद्यतः पथनजे अवधिः सम्पूर्णा क्रियते। अयं दिने दोड्डरङ्गपूजा देवतेः समर्प्यते। ततः बलीउत्सवः तथा ओलगपूजा आयोज्यते। ततः प्रसादः भक्तेभ्यः वितर्यते। बलीदेवः पठनाजे दिनाङ्के गर्भगृहे स्थाप्य, दीपावलिदिनाङ्के बहिर्गच्छति।
शरन्नवरात्रिः
[सम्पादयतु]शरन्नवरात्रिः अश्विजशुद्दप्रतिपदातः महानवमीपर्यन्तं आचर्यते । अस्मिन् दिने देवीमहात्मेयस्य कथापाठः, वैदिकपरायणं, पुराणवचनप्रचारः च भवन्ति । देवता नानाविधा अलंकृता कार्तिपूजा कन्निकपूजा च नित्यं भवति । मध्याह्नानन्तरं महापूजा भवति। मिष्टान्नानि च देवतायै समर्प्यन्ते। नाडुरङ्गपूजा महापूजा च सायंकाले क्रियते। महानवमीदिने महाचण्डिकायागः श्रावणनक्षत्ररात्रौ च पुष्करविसर्गपूजा भवति । विजयदशमीदिने मध्याह्नानन्तरं महामन्त्रः पठ्यते।
दीपावलिः
[सम्पादयतु]दीपावलीः आश्विजबहुलामावास्यायां दिने आयोज्यते। अस्मिन् दिने दोड्डरङ्गपूजा, बलिन्द्रपूजा, दीपाराधना रात्रौ क्रियते। बलिं सुवर्णप्रभावलि तथा विभिन्नसुवर्णाभरणैः अलङ्कृत्य गर्भगृहात् प्रेक्ष्य उत्सव आरब्धः। प्रतिदिनं नित्यबलिः अपि अस्मिन् दिने प्रारभ्यते।
दीपोत्सवः
[सम्पादयतु]तुलसीपूजा तथा उत्सवबलि: कार्तिकशुद्धद्वादशीतः पूर्णिमापर्यन्तं तथा अमावस्यायां च आचर्यते। दीपोत्सव: अपि आचर्यते। अस्मिन दिने वनभोजः श्रीवेङ्कटरमणमन्दिरात् एते मन्दिरं प्रति उत्सवमूर्तिः आगच्छति।
बलिः - उत्सवः - सेवा
[सम्पादयतु]देव्याः सन्निधौ बलि-उत्सवसेवा आचर्यते। शुद्धद्वादश्यां कुम्भमासे महती रंगपूजा सायंकाले सम्पद्यते तथा बलिमूर्तिः प्रभावलि-ओडवेन अलंकृता भवति। मीनमासस्य शुद्धचतुर्थ्यां दिवसे तथा ध्वजारोहण-उत्सवबलिः पञ्चदशदिनपर्यन्तं आचर्यते।
अंकुरादि देविकोत्सवः
[सम्पादयतु]मीनमासस्य शुद्धत्रयोदशी दिवसे अङ्कुरादि देविकोष्ठोत्सवः आचर्यते। रात्रौ बलि-उत्सवानन्तरं तन्त्रिणः, अर्चकः, कार्यनिर्वाहणाधिकारीणः खजानेस्य कुञ्चिकां गृह्य श्रीदेव्याः रेष्मपीताम्बरं च ओडवः कम्बळमैदानं प्रति नेतुं भूमिपूजनं कुर्वन्ति। ततः कुञ्चिका, पीताम्बरं च ओडवः रजतपटले मन्दिरे प्रति आनय्यते। अनन्तरं प्रतिदिनं अङ्कुरपूजा आचर्यते। विसर्जने पूजा च दिवस रथोत्सवदिने आचर्यते। जात्रायाः प्रथमदिने प्रज्वलितं सिंहयागाग्निं अन्तिमदिने पर्यन्तं न शमयितुं निरीक्ष्यते। ध्वजारोहणानन्तरं बप्पनाडु जात्रां अष्टदिनानि विशृङ्खलया आचर्यते।
ध्वजरोहणम्
[सम्पादयतु]मीनमासस्य शुद्धचतुर्दशी दिवसे आयोजनं भवति। देव्या: सोनेन ओडवेन अलंकृत्य पूजा आचर्यते। श्रीभगवतीपरिवारः ससिहित्तलात् तथा श्रीजारन्दायदैवकोलचिकम्बात् देव्याः दर्शनाय आगच्छन्ति। ततः रजतगर्वुडं ध्वजस्तम्भे स्थापयन्ति। तस्य दर्शनानन्तरं प्रसादविनियोगः भवति। मन्दिरे ओलागपूजा, नवकलशाभिषेकः, महापूजा, नित्यबलिपूजा आचर्यते। अनन्तरं भक्तेभ्यः भोजनं प्रदत्तं भवति। सायंकाले बलि-उत्सवः, लघुरथोत्सवः, पल्लकी-उत्सवः च क्रियते। नित्यबलिपूजायाः अनन्तरं प्रभावली-ओडवेन अलंकृत्य भवति। भूतबलि मध्यरात्रौ आचर्यते। प्रातः आयनदीपोत्सवबलि, लघुरथोत्सवः च आचर्यते। रथे स्थितायाः देव्याः पुष्पपूजा आचर्यते। ततः द्वितीयदिने बलि-उत्सवः तथा आयनदीपोत्सवः; तृतीयदिने पेतेसवारी, पल्लकीसवारी; चतुर्थदिने बोम्बे रथोत्सवः, पल्लकी-उत्सवः, कोप्पलसवारी; पञ्चमदिने बाकिमारुदीपोत्सवः; षष्ठदिने केरदीपोत्सवः; सप्तमदिने दिवसरेथारोहणम्, रात्रौ चन्द्रमण्डल-उत्सवः, शयनोत्सवः च आचर्यन्ते।
कवाटोद्घाटनम्, ब्रह्मरथोत्सवः, अवभृतम्।
[सम्पादयतु]जात्रायाः अष्टमदिनं कवाटोद्घाटनम् (देवस्थानस्य द्वारं उद्घाट्य) प्रातःकाले आचर्यते। तस्मिन दिने श्रीदेव्याः दर्शनं अतीव पुण्यकरम्। तस्मिन दिने पञ्चामृताभिषेकः, देव्यै तस्यां तापीय जलकं प्रदत्तं, महोत्सवस्य विशेषपूजा च आचर्यते। भक्ताः फलं नैवेद्यं समर्प्य प्रसादं प्राप्नुवन्ति। तस्मिन दिने तुलाभारसेवा च आचर्यते। रात्रौ मन्दिरात् देव्याः उत्सवमूर्तिं उत्सवाय नेतुं निष्पद्यते। अनन्तरं वसन्तमण्डपेषु पूजा क्रियते। भक्ताः तस्मिन सह बकळीभातं तथा उरुळसेवनं कुर्वन्ति। ततः श्रीदेव्याः उत्सवः मुल्की नगरं प्रति गच्छति। बप्पब्यारी कुलस्य जनाः पुष्पं फलं च देव्यै समर्पयन्ति। अनन्तरं भक्तेभ्यः प्रसादवितरणं क्रियते। ततः देव्या बप्पनाडुरस्तायां आगत्य ब्रह्मरथः तथा भगवतीपरिवारः ग्रामस्य सावचितः च तत्र आगच्छन्ति। अनन्तरं महामंगलारति आचर्यते। ततः मन्दिरपर्यटनं क्रियते। रथोत्सवानन्तरं देव्या सेवा आचर्यते। महामंगलारत्यानन्तरं देव्या पल्लकीमध्ये आसन्ना भवति। कत्तेपूजा चन्द्रसेनाकुर्दुर्, शांभवी नदी उत्तरद्वीपे आचर्यते। देव्याः उत्सवमूर्तिं स्नानं कृत्वा तन्त्रिणः परिचक्रैश्च कृत्यं समाप्त्यन्ते। ततः कनकविसर्जनं, कत्तेपूजा, भगवतीविशेषदर्शनं प्रसादं च आदवूरूमठ-उडुप्यजनैः वितर्यते। अनन्तरं देव्या विमानरथे स्थाप्य मन्दिरे प्रति आनय्यते। ततः तोतदारसेवा बप्पनाडु करुनाडु समूहैः आचर्यते। भगवतीपरिवारः अपि रथे सह प्रतिनिवृत्तः भवति। कत्तेपूजा ततः पदुमने कत्ते रथे स्थाप्य मन्दिरे प्रतिनिवर्त्यते। मन्दिरे जलकदर्शनं, बलि प्रसादं च श्रीभगवती भक्तेभ्यश्च वितर्य देव्या चन्द्रमण्डलरथे स्थाप्यते। अनन्तरं मंगलारति क्रियते। रथः मन्दिरे प्रदक्षिणा क्रियते। ततः वसन्तमण्डपेषु देव्या स्थाप्य यागपूर्णाहुति, कोपिपूजा, ध्वजारोहणं च आचर्यते। अनन्तरं मन्दिरे प्रतिनिवर्त्यते। अनन्तरं ओलागपूजा, महापूजा, नित्यबलि आचर्यते। अनागत्य दिने भक्ताः कार्तिपूजा, कुंकुमार्चने, फलं हण्णुकायसेवनं देव्यै समर्पयन्ति। अनन्तरं पञ्चविंशतिः कलशाभिषेकः, शुद्धीकरणं संप्रोक्शनं च क्रियते।
सन्दर्भः
[सम्पादयतु]१. https://kannada.oneindia.com/travel/0104-bappanadu-durga-parameshwari-mulki-dk.html>
२. http://rcmysore-portal.kar.nic.in/temples/shreedurgaparameshwaritemple/WaytoTemple.htm#ContactLink> ३. https://www.hindujagruti.org/hinduism-for-kids-kannada/576.html
५. https://shivallibrahmins.com/tulunaadu-temples/mangalore-taluk/bappanadu-shri-durgaparameshwari-temple/ ६. https://www.sanatan.org/kannada/90212.html