भारतीयचतुरङ्ग

गजैः अश्वैः उष्ट्रैः च चित्रितं प्राचीनं भारतीयं चतुरङ्गपात्रसमूहम्

भारते अष्टादशे नवमे च शताब्दे (विक्रमसंवत् १८५७–१९५७) प्रचलिताः चतुरङ्गक्रीडायाः प्रादेशिकप्रकाराः भारतीयचतुरङ्गः इत्याख्येन प्रसिद्धाः। एषः प्राचीनचतुरङ्गक्रीडायाः भिन्नः प्रकारः, यः आधुनिकनियमैः सादृश्यं धारयति, किन्तु रक्षणनियमः (कास्टलिङ्ग्), पदातिप्रवर्धनम् (पॉन् प्रमोशन्) इत्यादिषु किञ्चन भेदः दृश्यते।

पश्चिमचतुरङ्गात् भेदाः

• प्रारम्भविन्यासे प्रत्येकः राजा प्रतिपक्षस्य राणीं प्रतिपश्यति। उभयोः पक्षयोः दृष्ट्याः, स्वराजा स्वस्य राण्याः दक्षिणे स्थितः, वर्णभेदं विना। एषः विन्यासः पश्चिमचतुरङ्गे न दृश्यते, यत्र राजौ परस्परं प्रतिपश्यतः, राण्यौ अपि।
• पदातेः द्विपदं प्रारम्भगमनं भारतीयचतुरङ्गे न दृश्यते। अतः "एन् पासान्त्" इत्याख्यं गृहीतिः अपि न भवति।
• सामान्यं रक्षणं, यत् रथराजयोः संयुक्तगमनं, नास्ति। अपि तु, यदि राजा बाधितः न भवति, तर्हि सः एकवारं अश्वगमनं कर्तुं शक्नोति, यः "भारतीयरक्षणं" अथवा "राजस्य उत्प्लवः" इत्याख्यः।
• यदि पदातिः पट्टस्य पारं गच्छति, तर्हि सः तस्मिन् स्थाने आरब्धं पात्रं यथारूपं प्रवर्ध्यते। यदि राजा आरम्भस्थानं प्राप्तं, तर्हि पदातिः राण्यां प्रवर्ध्यते।
• यदि केवलं एकं पात्रं राजाभ्यां व्यतिरेकेण शेषं भवति, तर्हि तस्य गृहीतिः न भवति। अन्यथा, यदि सः पदातिः न भवति, तर्हि गृहीतिः शक्यते।
• यदि केवलं राजौ पदातयः च क्रीडायां शेषं भवन्ति, तर्हि प्रतिपक्षः "शाहः" दातुं न शक्नोति, किन्तु "स्थगनं" द्वारा विजयः सम्भवः। अन्यथा, "शाहः" दातुं शक्यते, किन्तु अन्तिमपदातेः गृहीतिः, यः समतां जनयेत्, पूर्वनियमेन निषिद्धः।
• राजा यावत् एकवारं "शाहः" न प्राप्तः, तावत् गन्तुं न शक्नोति। एषः नियमः प्रादेशिकभेदः इति मन्यते।

पात्राणां नामानि

अधोलिखिते तालिकायां भारतीयचतुरङ्गक्रीडायाः विविधपात्राणां नामनिर्देशः कश्चन प्रकारः प्रदर्श्यते, यत्र हिन्दी उर्दू च उच्चारणानि अपि समाविष्टानि। केशरवर्णेन हिन्दीभाषायां सामान्यतमं नाम, हरितवर्णेन उर्दूभाषायां सामान्यतमं नाम सूच्यते।

आधुनिकचतुरङ्गपात्रम्	भारतीयचतुरङ्गपात्रम्
	आङ्ग्ल	संस्कृतम्	हिन्दी	उर्दू	अ॰मा॰सं॰ १५९१९ लिप्यन्तः	अन्यः	तेलुगु	मलयाळम्	तमिळ्	असमिया
राजा (king)	king	राजा	राजा	راجا	rājā		రాజు	രാജാവ്	ராஜா	ৰজা
			बादशाह	بادشاہ	bādśāh
राणी (queen)	ferz/minister	मन्त्री	मन्त्री	منتری	mantrī		మంత్రి	മന്ത്രി		মন্ত্ৰী
			वज़ीर	وزیر	vazīr
	queen	राणी	रानी	رانی	rānī				ராணி / அரசி	ৰাণী
			मलिका	ملکہ	malikā
	general	सेनापतिः	सेनापति	سیناپتی	sēnāpati
रथः (rook)	rook/chariot	रथः	रथ	رتھ	rath			തേര്		নাওঁ
			रुख़	رخ	rux	rukkha
	castle	दुर्गः	क़िला	قلعہ	qilā				கோட்டை
	elephant	गजः	हाथी	ہاتھی	hāthī	hattī	ఏనుగు		யானை
अश्वः (knight)	horse	अश्वः	घोड़ा	گھوڑا	ghōṛā		గుఱ్ఱము	കുതിര	குதிரை	ঘোঁৰা
गजः (bishop)	alfil/elephant	गजः	फ़ीला	فیلہ	fiyalā/fīlā			ആന		হাতী
	camel	ऊष्ट्रः	ऊँट	اونٹ	ū̃ṭ
	chariot						శకటు/ఒంటె
	minister								அமைச்சர்
पदातिः (pawn)	infantryman	पदातिः	पैदल	پیدل	paidal			കാലാള്‍ / പടയാളി	காலாள்	পুণী
			प्यादा	پیادہ	pyādā
	soldier	सैनिकः	सैनिक	سینک	sainik		సిపాయి		சிப்பாய்
			सिपाही	سپاہی	sipāhī