भारतीयतर्कव्यवस्था

भारतीयतर्कव्यवस्था तर्कस्य तर्कस्य च अवगमनस्य एकः उपायः अस्ति । भारतीयदर्शनस्य भागः अस्ति, सहस्रवर्षेभ्यः अस्य अध्ययनं कृतम् अस्ति । भारतीयतर्कः सम्यक् चिन्तनं, तर्कस्य त्रुटिं परिहरितुं, सत्यं अन्वेष्टुं च ज्ञातव्यम् । न्यायः , वैशेषिकः , बौद्धधर्मः , जैनधर्मः इत्यादिषु अनेकेषु भारतीयपरम्परासु अस्य विकासः अभवत् |

एषा तर्कव्यवस्था पाश्चात्यतर्कात् भिन्ना यतः एषा तर्कस्य आध्यात्मिकतायाः, जीवनस्य अवगमनस्य च संयोजनं करोति । भारतीयतर्कस्य प्रयोगः वादविवादेषु, दर्शनशास्त्रे, विज्ञाने च कृतः अस्ति ।

ऐतिहासिकी पृष्ठभूमिः

भारतीयतर्कस्य आरम्भः भारतस्य प्राचीनग्रन्थैः, यथा वेदोपनिषदैः . एते ग्रन्थाः वास्तविकतायाः, जगतः च अवगमनस्य विषये वदन्ति । कालान्तरे भारतीयचिन्तकाः तर्कं दृढतरं कर्तुं सत्यं च अन्वेष्टुं तार्किकव्यवस्थां विकसितवन्तः ।

गौतम ( अक्षपद ) इत्यनेन पूर्वद्वितीयशतकस्य समीपे लिखितानि न्यायसूत्राणि भारतीयतर्कस्य प्रारम्भिकग्रन्थेषु अन्यतमम् अस्ति । ते कथं सम्यक् तर्कं कर्तव्यं, चिन्तनदोषान् परिहरन्ति इति व्याख्यायन्ते।

दिग्नागः (ई.पू.पञ्चमशताब्दी) तथा धर्मकर्तिः (ई.स.सप्तमशतकम्) इत्यादयः बौद्धविद्वद्भिः स्वकीयानि तर्कव्यवस्थाः विकसिताः । ते प्रतीतिः, अनुमानं, ज्ञानस्य निर्माणं कथं भवति इति विषये केन्द्रीकृताः आसन् । अनेकदृष्टिकोणात् यथार्थता द्रष्टुं शक्यते इति दर्शयित्वा जैनविद्वांसः अपि महत्त्वपूर्णं योगदानं दत्तवन्तः ।

भारतीयतर्कस्य प्रमुखविशेषताः

भारतीयतर्कस्य केचन महत्त्वपूर्णाः विचाराः सन्ति ये तर्कस्य अवगमने च सहायकाः भवन्ति-

1. प्रमानः (ज्ञापनमार्गाः) : भारतीयतर्कः कथयति यत् वयं कथं वस्तूनि जानीमः। एते ज्ञानमार्गाः प्रमाणानि इति उच्यन्ते | केचन सामान्याः प्रमाणानि सन्ति- १. 2. o प्रतीतिः ( Pratyaksha ): अस्माकं इन्द्रियाणां माध्यमेन किमपि ज्ञात्वा, यथा दर्शनं श्रवणं वा।

o अनुमानम् ( अनुमानम् ): तर्केन किमपि ज्ञात्वा, यथा वयं धूमं पश्यामः इति कारणेन अग्निः अस्ति इति अवगमनम्।

o उपमा ( उपमना ): किमपि वस्तु अन्येन सह तुलनां कृत्वा ज्ञात्वा।

o वाचिकसाक्ष्यम् (शब्दा) : विश्वसनीयः व्यक्तिः पाठः वा वदति इति कारणेन किमपि ज्ञात्वा।

3. न्याय सिलोजिज्म (तर्कशास्त्रस्य चरणाः) : न्यायविद्यालयेन तर्कस्य पञ्चचरणीयप्रक्रिया विकसिता । स्पष्टं दृढं च तर्कं कर्तुं साहाय्यं करोति । सोपानानि सन्ति- १. 4. o प्रस्तावना ( प्रतिज्ञा ): यत् कथनं भवन्तः सिद्धं कर्तुम् इच्छन्ति।

o कारणम् ( हेतु ): भवतः कथनस्य सत्यत्वस्य कारणम् ।

o उदाहरणम् ( उदाहरणा ): भवतः तर्कस्य समर्थनार्थं वास्तविक-जगतः उदाहरणम्।

o अनुप्रयोगः ( उपनयः ): विशिष्टप्रकरणे उदाहरणं प्रयोजयन् ।

o अन्वयः ( निगमना ): भवतः तर्कस्य अन्तिमः परिणामः।

5. भ्रमः ( हेत्वभाषा ): भारतीयतर्कः तर्काः कथं भ्रष्टाः भवितुम् अर्हन्ति इति व्याख्यायते । एताः तर्कदोषाः हेत्वभासः इति उच्यन्ते | उदाहरणतया: 6. o तर्केन सह असम्बद्धं कारणं प्रयुज्य ।

o विरोधाभासकथनानि दत्त्वा।

o अस्पष्टं वा अस्पष्टं वा तर्कं कृत्वा।

भारतीयतर्कशास्त्रस्य प्रमुखशाखा

भारतीयतर्कस्य विकासः दर्शनशास्त्रस्य विभिन्नैः विद्यालयैः अभवत् । प्रत्येकं विद्यालयस्य स्वकीयं ध्यानं, पद्धतयः च सन्ति।

1. न्यायशाखा- न्यायविद्यालयः भारतीयतर्कस्य महत्त्वपूर्णः विद्यालयः अस्ति । तर्कशास्त्रं, वादविवादं, यथार्थज्ञानं कथं प्राप्तुं शक्यते इति च अध्ययनं करोति । न्यायव्यवस्था अतीव व्यवस्थिता अस्ति, स्पष्टचिन्तने केन्द्रिता च अस्ति ।

2. वैशेषिकशाखा- वैशेषिकविद्यालयः न्यायविद्यालयेन सह निकटतया कार्यं करोति । अत्र परमाणुवत् भिन्नद्रव्यैः जगत् कथं भवति इति अध्ययनं कृत्वा यथार्थस्य स्वरूपं व्याख्यातुं तर्कस्य उपयोगः भवति ।

3. बौद्धतर्कशाखा- दिग्नागः , धर्मकीर्तिः इत्यादयः बौद्धविद्वांसः तर्कशास्त्रस्य अद्वितीयं तन्त्रं विकसितवन्तः । ते प्रतीतिः, तर्कः, मनः कथं वस्तूनि अवगच्छति इति विषये केन्द्रीकृताः आसन् । बौद्धतर्कः अपि गलत्-अनुमानानाम् परिहारस्य, प्रत्यक्ष-अनुभवानाम् उपरि केन्द्रीकरणस्य च विषये वदति ।

4. जैनतर्कशाखा- जैनदर्शनस्य अनेकान्तवादः (बहुपक्षीयवास्तविकता) इति विशेषा अवधारणा अस्ति । तत्र उक्तं यत् वास्तविकता जटिला अस्ति, अस्माभिः तत् पूर्णतया अवगन्तुं भिन्नदृष्ट्या अवलोकितव्यम् । जैनतर्कः मुक्तचित्ततां भिन्नदृष्टिकोणानां स्वीकारं च प्रोत्साहयति।

भारतीयतर्कस्य अनुप्रयोगः

भारतीयतर्कः जीवनस्य अनेकक्षेत्रेषु उपयोगी अभवत् । केचन महत्त्वपूर्णाः अनुप्रयोगाः सन्ति :

1. वादविवादाः चर्चाश्च : विद्वानानां दार्शनिकानां च वादविवादेषु प्रायः भारतीयतर्कस्य उपयोगः भवति स्म । ते स्वविचारस्य सिद्ध्यर्थं अन्येषां खण्डनार्थं च तार्किकतर्कानाम् उपयोगं कुर्वन्ति स्म ।

2. दर्शनं ज्ञानं च : भारतीयतर्कः दार्शनिकानां जीवनस्य, वास्तविकतायाः, ज्ञानस्य च विषये बृहत्प्रश्नान् अन्वेष्टुं साहाय्यं कृतवान् । गहनविचारानाम् स्पष्टतया तार्किकतया च व्याख्यानार्थं तस्य उपयोगः भवति स्म ।

3. विज्ञानं गणितं च : भारते विकसिताः तार्किकविधयः विज्ञानं गणितं च प्रयुक्ताः । यथा खगोलशास्त्रे, ज्यामितिशास्त्रे, बीजगणिते च तर्कस्य उपयोगः भवति स्म ।

4. दैनन्दिनजीवनं समस्यानिराकरणं च : भारतीयतर्कस्य सिद्धान्तानां उपयोगः दैनन्दिनजीवने अपि समस्यानां समाधानार्थं उत्तमनिर्णयानां च कृते कर्तुं शक्यते। स्पष्टतया चिन्तयित्वा तर्कस्य त्रुटिं परिहरन् जनाः परिस्थितयः अधिकप्रभावितेण सम्भालितुं शक्नुवन्ति ।

अन्यपरम्परासु भारतीयतर्कस्य प्रभावः

भारतीयतर्कः अन्यसंस्कृतीनां परम्पराणां च प्रभावं कृतवान् विशेषतः एशियादेशे । यदा भारतीयबौद्धधर्मः चीन, जापान, तिब्बत इत्यादिषु देशेषु प्रसृतः तदा सः स्वस्य तार्किकव्यवस्थाः अपि आनयत् । ज़ुआन्जाङ्ग इत्यादयः विद्वांसः एतेषु प्रदेशेषु भारतीयतर्कस्य प्रसारणे साहाय्यं कृतवन्तः ।

आधुनिककाले भारतीयतर्कस्य प्रभावः पाश्चात्यदर्शनं तुलनात्मकाध्ययनं च अभवत् । पाश्चात्यविचारैः सह कथं सम्बद्धाः भवितुम् अर्हन्ति इति ज्ञातुं बहवः शोधकर्तारः भारतीयतार्किकव्यवस्थानां अध्ययनं कृतवन्तः ।

सारांशः

भारतीयतर्कव्यवस्था भारतीयदर्शनस्य संस्कृतिस्य च महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति । अस्मान् स्पष्टतया चिन्तयितुं, सत्यं कथं अन्वेष्टव्यं, तर्कस्य त्रुटिं परिहरितुं च शिक्षयति । तर्कस्य अध्यात्मस्य च संयोजनेन भारतीयतर्कस्य दर्शनशास्त्रे, विज्ञाने, दैनन्दिनजीवने च अद्वितीयं योगदानं कृतम् अस्ति ।

अद्यत्वेऽपि भारतीयतर्कः विश्वे चिन्तकान् प्रेरयति। विभिन्नदृष्टिकोणात् स्पष्टचिन्तने, वादविवादे, अवगमने च अस्य केन्द्रीकरणं आधुनिककाले बहुमूल्यं वर्तते ।