भोजनमन्त्रः

भोजनमन्त्रः भोजनपूर्वं पठितव्यः मन्त्रः। एषः प्राचीनभारतीयपरम्परायाः अनुसारेण प्रवृत्तः। भोजनमन्त्रः केवलं धार्मिककर्मणां अङ्गं नास्ति, किन्तु तेन मानसिकैकाग्रता, कृतज्ञता च स्वास्थ्यवर्धकजीवनशैली च प्रवर्तते। अद्यत्वेऽपि अनेकेषु गृहेषु, मन्दिरेषु च धार्मिकसमारोहेषु भोजनपूर्वं एषः मन्त्रः पठ्यते।

भोजनमन्त्रः

ॐ

ॐ बृह्मार्पणं बृह्महर्विबृह्माग्नौ बृह्मणा हुतम्।

बृह्मैव तेन गन्तव्यं बृह्मकर्मसमाधिना॥ (गीता)

ॐ सह नाववतु सह नौ भुनक्तु। सर्वविःयं करवावहै।

तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै॥ (कठोपनिषद)

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥

भोजनमन्त्रस्यार्थः

“बृह्मार्पणं बृह्महर्विबृह्माग्नौ बृह्मणा हुतम्।

ब्रह्मणैव हेतौ, ब्रह्मरूपेण ज्वलन्ते, ब्रह्मरूपेण आहुति सह हवनं कृतम्—

“बृह्मैव तेन गन्तव्यं बृह्मकर्मसमाधिना॥”

अनेन ब्रह्मरूपसाधनेन यः परमफलः लभ्यते, स एव ब्रह्मरूपः।

“ॐ सह नाववतु।”

वयं परस्परं रक्षामः।

“सह नौ भुनक्तु।”

सर्वाणि भोग्यानि वयं सह मिलित्वा भुञ्जीमहि।

“सर्वविःयं करवावहै।”

वयं मिलित्वा महाशक्ति संपादयेम।

“तेजस्विनावधीतमस्तु।”

अस्माकं अध्ययनं ज्ञानं च तेजस्विनि भूयात।

“मा विद्विषावहै।”

परस्परं वैर त्यजेम।

“॥ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥”

सर्वं शान्तिः — भौतिकं, दैविकं च आध्यात्मिकं च।

भोजनमन्त्रस्य उद्देश्यः

वयं सात्विकेन (शुद्धेन, शान्तचित्तेन) मनसा भोजनं गृह्णीमहि। अस्माकं पूर्वजाः भोजनपूर्वं ईश्वरं भोजनं अर्पयितुं निर्देशितवन्तः। एवं ग्रहणं कृतं भोजनं प्रसादरूपं भवति। प्रार्थनया पात्रस्य स्वच्छता, भोजनसामग्रीणां स्वच्छता, पाकक्रियायाम् स्वच्छता च सुनिश्चिता जाता, यतः भोजनं त्रिभिः अशुद्धिभिः मुक्तं भवति। भोजनं शुद्धं कर्तुं आवश्यकं, यतः शुद्धं भोजनं शुद्धचित्तं निर्माति।

ईश्वराय अर्पितं भोजनं पाचनतन्त्रे 'वैष्णव' इत्यनेन पच्यते। यतः ईश्वरः वैष्णवः इव अग्निरूपेण स्थिता, अतः ते अशुद्धिं सहितं भोजनं अपचयन्ति। अतः भोजनस्य अशुद्धिः अपि मनुष्ये किञ्चन प्रभावं न करोति।