मयूरासनम्

मयुरासनम् सामान्यतः "मयूरमुद्रा" इति उच्यते, शास्त्रीययोगमुद्रा यस्य नाम संस्कृतशब्दद्वयात् प्राप्तम् अस्ति: मयुरा ( मयूर ) , अर्थात् "मयूर," आसन ( आसन ) , अर्थात् "मुद्रा" अथवा "आसन।" नाम्ना मयूरस्य सुन्दरं स्फुरद्पक्षिणां सदृशं आसनं कुर्वन् शरीरस्य आकारं प्रतिबिम्बयति । मुद्रायां हस्तेषु शरीरस्य सन्तुलनं भवति, पृष्ठतः पादौ विस्तारिताः भवन्ति, मयूरस्य पुच्छं प्रतिबिम्बयति इति वक्ररूपं निर्मान्ति

एतत् आसनं प्रायः बलेन अनुग्रहेण च सम्बद्धं भवति, येषां गुणानाम् प्रतीकं मयूरः बहुषु संस्कृतिषु करोति । विस्तृतेन, मनमोहकपक्षिभिः सह मयूरः प्रायः सौन्दर्यस्य, गौरवस्य, दिव्यस्य च प्रतीकरूपेण दृश्यते । योगे मयुरसं एतेषां प्रतीकात्मकगुणानां मूर्तरूपरूपेण द्रष्टुं शक्यते, शारीरिकस्वास्थ्यं मानसिकस्पष्टतां च प्रवर्धयन् आन्तरिकबलस्य, संतुलनस्य, आत्मविश्वासस्य च भावः आह्वयति

मयुरासनस्य ऐतिहासिकः एवं सांस्कृतिकः संदर्भः

मयुरासनस्य अभ्यासः शताब्दशः अस्ति, तस्य मूलं भारतस्य प्राचीनयोगपरम्पराभ्यः आरभ्यते । अस्य आसनस्य प्रथमाः सन्दर्भाः हठयोगप्रदीपिका इत्यादिषु ग्रन्थेषु दृश्यन्ते , यत् हठयोगपरम्परायां प्रमुखशास्त्रेषु अन्यतमम् अस्ति । हठयोगप्रदीपिकायां आधुनिकयोगाभ्यासस्य आधारभूताः अनेकाः आसनाः, श्वसनविधयः च वर्णिताः सन्ति । परन्तु मयुरासनः अधिकतया पारम्परिकयोगप्रथाभिः सह सम्बद्धः अस्ति यत् शुद्धिकरणं मानसिकं अनुशासनं च केन्द्रीक्रियते ।

प्रारम्भिकप्रयोगे मयुरसं न केवलं शारीरिकव्यायामरूपेण अपितु विशेषतया तस्य विषहरणलाभानां माध्यमेन आन्तरिकशरीरस्य शुद्धीकरणे सहायकं अभ्यासरूपेण अपि दृष्टम् आसीत् योगपरम्परायां कथ्यते यत् एषा मुद्रा पाचनतन्त्रस्य उत्तेजनं विषाणां निष्कासनं च सहायकं भवति, अतः स्वास्थ्यं जीवनशक्तिं च प्रवर्धयति अस्य कृते महत्त्वपूर्णं मानसिकं ध्यानं अपि आवश्यकं भवति, यत् अभ्यासकानां एकाग्रतां आत्मजागरूकतां च तीक्ष्णं कर्तुं साहाय्यं करोति ।

मयुरसं प्राणस्य (जीवनशक्तिः ऊर्जा वा) अवधारणायाः अपि सम्बद्धः अस्ति , यतः हस्तेषु संतुलनस्य अभ्यासः अभ्यासकर्तारं स्वस्य प्राणिकशक्तिं ऊर्ध्वं निर्देशयितुं प्रोत्साहयति, जीवनशक्तिं आन्तरिकशान्तिं च पोषयति

प्रयोजन एवं लाभ

प्राथमिक शारीरिक, मानसिक, आध्यात्मिक लाभ

शारीरिकलाभाः

1. कोरं उपरितनशरीरं च सुदृढं करोति : मयुरसनस्य कोर, स्कन्ध, बाहू च महत्त्वपूर्णं बलस्य आवश्यकता भवति। शरीरं सन्तुलितस्थाने धारयित्वा एतेषां क्षेत्राणां सुदृढीकरणं भवति, मांसपेशीनां सहनशक्तिः च वर्धते ।

2. पाचनं वर्धयति : एतत् आसनं यकृत्-आन्तर-सहित-पाचन-अङ्गानाम् उत्तेजनाय प्रसिद्धम् अस्ति । उदरक्षेत्रस्य संपीडनेन उत्तमं पाचनं, विषहरणं, शरीरात् अपशिष्टानां निष्कासनं च प्रोत्साहयति ।

3. संतुलनं लचीलतां च सुधरति : यतः मुद्रायां हस्तेषु शरीरस्य संतुलनं आवश्यकं भवति, अतः समन्वयः स्थिरता च सुधरति । कटिबन्धं, अग्रबाहुं, पृष्ठस्य उपरितनं च प्रसारयति, लचीलापनं वर्धयति ।

4. विषहरणम् : मयुरासनः उदरस्य अङ्गानाम् उत्तेजनं कृत्वा सम्पूर्णशरीरे रक्तस्य प्रवाहं सुदृढं कृत्वा रक्तसञ्चारं वर्धयति तथा च विषहरणं प्रवर्धयति। एतेन स्पष्टतरत्वक्, स्फूर्तिः च भवितुम् अर्हति ।

मानसिकलाभाः :

1. मानसिकस्पष्टता, ध्यानं च : मयुरासनं तीव्रं एकाग्रतां मनःसन्तोषं च आग्रहयति, यत् मनः स्वच्छं कर्तुं, ध्यानं तीक्ष्णं कर्तुं च सहायकं भवति। अभ्यासकारिणः प्रायः एतत् मुद्रां सम्पन्नं कृत्वा जागरूकतायाः मानसिकस्पष्टतायाः च उन्नतिं अनुभवन्ति ।

2. तनावः न्यूनीकरोति : हस्तेषु संतुलनस्य अभ्यासः गभीरं श्वसनं एकाग्रतां च प्रोत्साहयति, येन तंत्रिकातन्त्रं शान्तं भवति, तनावः न्यूनीकरोति च । मुद्रां धारयन् ध्यानावस्थां पोषयितुं साहाय्यं करोति, येन अभ्यासकः केवलं वर्तमानक्षणे एव ध्यानं दातुं शक्नोति ।

3. आत्मविश्वासं वर्धयति : मुद्रां प्राप्तुं, धारयितुं च शारीरिकशक्तिः मानसिकदैर्यं च आवश्यकं भवति । मयुरसं सफलतया करणं आत्मसम्मानं आत्मविश्वासं च वर्धयितुं शक्नोति, यतः एतत् शारीरिक-मानसिक-चुनौत्यं दूरीकर्तुं क्षमतां प्रदर्शयति ।

आध्यात्मिक लाभ :

1. ऊर्जाप्रवाहं वर्धयति : मयुरासनः सम्पूर्णशरीरे प्राणस्य (जीवनशक्तिः) प्रवाहं प्रवर्धयति इति चिन्तितम् अस्ति । शरीरं भूमौ उत्थाप्य कोरं नियोजयित्वा अभ्यासकः प्राणं ऊर्ध्वं निर्देशयति, जीवनशक्तिं, आन्तरिकं शान्तिं, आध्यात्मिकवृद्धिं च पोषयति

2. हृदयचक्रं उद्घाटयति : मुद्रा हृदयचक्रं ( Anahata ) सक्रियीकरणे सहायकं भवति, यत् प्रेम, करुणा, भावनात्मकचिकित्सा च सह सम्बद्धम् अस्ति । यथा यथा वक्षःस्थलं उद्घाटितं भवति तथा शरीरं प्रसारितं भवति तथा तथा अभ्यासकर्ता भावनात्मकसन्तुलनस्य, मुक्ततायाः च अधिकं भावः अनुभवितुं शक्नोति ।

3. मनः विषहरणं प्रवर्धयति : यथा अस्य आसनस्य माध्यमेन शरीरं शुद्धं भवति तथा मनः अपि शुद्धिप्रक्रियाम् अकुर्वत् इति चिन्तितम्। मयुरासनस्य संतुलनार्थं आवश्यकं एकाग्रता मानसिकस्पष्टतां प्रोत्साहयति, यत् अभ्यासकारिणः तनावात्, चिन्ताभ्यः, नकारात्मकभावनेभ्यः च विरक्ततां प्राप्तुं साहाय्यं करोति ।

दीर्घकालीन लाभ

मयुरासनस्य नियमितरूपेण अभ्यासेन दीर्घकालीनशारीरिकमानसिकलाभाः प्राप्यन्ते, यथा मुद्रासुधारः, कोरमांसपेशीः सुदृढाः, संतुलनं च वर्धते मुद्रा पाचनस्वास्थ्यस्य समर्थनं करोति तथा च उदरस्य अङ्गानाम् उत्तेजनं कृत्वा शरीरस्य विषहरणं कर्तुं साहाय्यं करोति । कालान्तरे एते लाभाः समग्रशारीरिकस्वास्थ्यस्य कल्याणस्य च उत्तमं योगदानं ददति ।

पदे पदे निर्देश

1. उपविष्टस्थाने आरभत : पुरतः पादौ प्रसारयित्वा आरामदायकस्थाने उपविश्य आरभत। नितम्बस्य पार्श्वे भूमौ हस्तौ स्थापयतु, अग्रे अङ्गुलीः कृत्वा ।

2. हस्तौ बाहून् च स्थापयतु : बाहून् कोणयोः मोचयित्वा स्कन्धविस्तारं प्रायः तलस्य उपरि सपाटं स्थापयन्तु। अङ्गुलीः अग्रे किञ्चित् बहिः वा दर्शयेयुः। कोणौ कुञ्चितं कृत्वा बाहुस्कन्धौ नियोजयेत् ।

3. शरीरं भूमौ उत्थापयन्तु : किञ्चित् अग्रे झुकन्तु, स्वस्य भारं हस्तेषु स्थापयन्तु। यथा यथा भवन्तः शरीरं उत्थापयन्ति तथा तथा पादौ ऋजुं वक्षःस्थलं च उत्थापयितुं प्रयतध्वम् । उद्देश्यं भवति यत् भवतः शरीरं ऋजुरेखायां स्थापयित्वा पादौ एकत्र आनयित्वा पृष्ठतः ऋजुं कर्तुं शक्यते ।

4. हस्तेषु सन्तुलनं : एकदा सन्तुलितं जातं चेत् पृष्ठतः पादौ विस्तारितं स्थापयितुं प्रयतध्वं, पादौ अधः दर्शयित्वा । स्थिरतां स्थापयितुं स्वस्य कोरं संलग्नं कुर्वन्तु। कतिपयानि निःश्वासाः यावत् स्थितिं धारयन्तु, यत् भवन्तः ऋजुपृष्ठं तटस्थं कण्ठं च धारयन्ति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु ।

5. Exit the Pose : मुद्रां मुक्तुं शनैः शनैः पादौ पुनः तलम् अवतारयन्तु, उपविष्टस्थाने पुनः आगच्छन्तु। मयुरासनं कृत्वा भवतः शरीरस्य कथं भवति इति अवलोकयितुं क्षणं गृह्यताम् |

परिवर्तनम् :

• For beginners , नतजानुभिः सह मुद्रायाः अभ्यासं कृत्वा आरभत अथवा समर्थनार्थं वक्षःस्थलस्य अधः कुशनं स्थापयन्तु। क्रमेण पादौ ऋजुं कर्तुं संतुलनं च सुधारयितुम् कार्यं कुर्वन्तु।

• For advanced practitioners , पृष्ठतः पूर्णतया पादौ विस्तारयित्वा मुद्रां गभीरं कर्तुं प्रयतध्वं तथा च यस्य अवधिपर्यन्तं भवन्तः स्थितिं धारयन्ति।

सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि

1. कटिबन्धस्य दुर्विन्यासः : एकः सामान्यः त्रुटिः अस्ति यत् कटिबन्धाः अग्रे वा पृष्ठतः वा अतिदूरे भवन्ति । संतुलनं स्थापयितुं तनावं च निवारयितुं कटिबन्धाः प्रत्यक्षतया स्कन्धयोः अधः सन्ति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु ।

2. दुर्बल कोर-सङ्गतिः : अन्यः त्रुटिः अस्ति यत् कोर-स्नायुषु सम्यक् संलग्नता न भवति । पृष्ठे अनावश्यकं तनावं न भवेत्, संतुलनं च स्थापयितुं भवतः उदरस्य मांसपेशीः नियोजिताः सन्ति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु ।

3. अपर्याप्त स्कन्धसंरेखण : स्कन्धान् सक्रियं नियोजितं च स्थापयन्तु, तलं प्रति न पतन्ति। स्कन्धस्य सम्यक् संरेखणं सुनिश्चितं करोति यत् भारः समानरूपेण वितरितः भवति तथा च संतुलनं स्थापयितुं साहाय्यं करोति ।

मांसपेशी समूह लक्षित

मयुरसनः अनेकाः प्रमुखाः मांसपेशीसमूहाः लक्ष्यं करोति, यथा-

• कोर-स्नायुः : तिर्यक्, गुदा-उदरः, अनुप्रस्थ-उदरः च सहितः सम्पूर्णः उदरक्षेत्रः शरीरस्य स्थिरीकरणाय नियोजितः भवति ।

• स्कन्धाः बाहूश्च : स्कन्धाः, त्रिकोष्ठाः, कटिबन्धाः च शरीरस्य भारं धारयितुं कार्यं कुर्वन्ति ।

• पृष्ठभागस्य उपरिभागः : मेरुदण्डस्य संरेखणं स्थापयितुं, पतनं च निवारयितुं पृष्ठस्य उपरितनस्नायुः सक्रियः भवति ।

• पादाः : शरीरस्य पृष्ठतः पादौ विस्तारिताः भवन्ति, तदा आसनस्य निर्वाहार्थं पादौ, ग्लूट्स्, वत्साः च नियोजिताः भवन्ति ।

श्वसन तकनीक

संतुलनं नियन्त्रणं च स्थापयितुं मयुरासनेषु श्वसनं महत्त्वपूर्णम् अस्ति : १.

1. उज्जयी श्वास : उज्जयी श्वासस्य (विजयी श्वासस्य) अभ्यासः एकाग्रतां नियन्त्रणं च गभीरं कर्तुं साहाय्यं करोति। नासिकाद्वारा गभीरं निःश्वासं कृत्वा कण्ठं किञ्चित् संकुचितं कृत्वा मृदुना शब्देन निःश्वासं कुर्वन्तु । एषा श्वसनविधिः तंत्रिकातन्त्रं शान्तं करोति, मुद्रायां निरन्तरप्रयत्नस्य समर्थनं च करोति ।

2. दीर्घश्वासः : "त्रिभागीयः श्वासः" इति अपि ज्ञायते, दीर्घश्वासः गभीरं उदरं, डायफ्रामिकं च श्वसनं प्रोत्साहयति । विशेषतया स्थितिं धारयन् फोकस-करणाय, ग्राउण्डिंग्-ऊर्जाय च उपयोगी भवति ।

विरोधाभास एवं सावधानताएँ

निम्नलिखितशर्तैः सह अभ्यासकानां कृते मयुरासनं परिहर्तव्यं परिवर्तनीयं वा : १.

• स्कन्धे वा कटिबन्धे वा चोटः : यतः मुद्रायाः कृते हस्तेषु संतुलनस्य आवश्यकता भवति, येषां स्कन्धस्य वा कटिबन्धस्य वा चोटः भवति तेषां सावधानतायाः अभ्यासः करणीयः अथवा मुद्रायाः पूर्णतया परिहारः करणीयः

• कण्ठस्य समस्याः : यदि भवतः कण्ठस्य समस्या अस्ति तर्हि मयुरासनं परिहरन्तु अथवा योग्यप्रशिक्षकस्य मार्गदर्शनेन अभ्यासं कुर्वन्तु।

• गर्भधारणम् : उदरक्षेत्रे दबावस्य कारणेन गर्भवतीनां कृते एषा मुद्रा न अनुशंसिता ।

सन्दर्भाः

[1] अय्यंगर, बी के एस योग पर प्रकाश . हार्परकोलिन्स, 1995.

[2] सिवानन्द योग. “ मयुरासन (मयूर मुद्रा)।” सिवानन्द योग , www.sivananda.org .

[3] चोपड़ा, दीपक। योगस्य सप्त आध्यात्मिकनियमाः . थ्री रिवर्स प्रेस, 2004.

[4] देशिकाचर , टीकेवी योगस्य हृदयम्: व्यक्तिगत अभ्यासस्य विकासः . आन्तरिक परम्पराएँ, 1995.

[5] योग जर्नल. “ मयूरासनं (मयूरस्य मुद्रा) कथं करणीयम् ।” योग जर्नल , www.yogajournal.com .