महेशचन्द्रन्यायरत्नभट्टाचार्य:

महामहोपाध्यायपंडित: महेशचन्द्रन्यायरत्नभट्टाचार्य:(२२ फेब्रुवरी १८३६ – १२ एप्रिल १९०६) बङ्गालपुनर्जागरणकाले भारतीयसंस्कृतविद्वान् आसीत् । सः १८७६ तः १८ ९५ पर्यन्तं संस्कृतमहाविद्यालयस्य प्राचार्यरूपेण कार्यं कृतवान् ।ईश्वरचन्द्रविद्यासागरस्य अपि सहचरः आसीत् ।

जीवनस्य विशेषाः

महेशचन्द्रन्यायरत्नभट्टाचार्यस्य जन्म २२ फेब्रुवरी १८३६ तमे वर्षे नरीत् कुलिन् ब्राह्मणभट्टाचार्यपरिवारे अभवत् । तस्य पिता हरिनारायणतर्कसिद्धान्तः, तस्य पण्डितपितृव्यद्वयं गुरुप्रसादतर्कपञ्चानन्, ठाकुरदासचुरमणिः च । एतेषाम् अग्रजः पंडित माधबचन्द्र सार्वभौम: महिषादलस्य राजसभापंडित: आसीत्।

१८४८ तमे वर्षे पंडितरामचन्दतर्कबागिशस्य पुत्री मन्दाकिनी इत्यस्याः विवाहः हुगली-जहानाबाद नामकनगरे अभवत् ।

तस्य पुत्री मनोरमा, त्रयः पुत्राः च आसन् । मन्मथनाथविद्यावर्णभट्टाचार्यः (जन्म एप्रिल १८६३), यः मद्रासनगरे भारतस्य लेखाधकाररूपेण कार्यं कृतवान्, मुनीन्द्रनाथभट्टाचार्यः (जन्मः फरवरी १८६८), यः कलकत्ता उच्चन्यायालये अधिवक्तारूपेण कार्यं कृतवान्, महिमानाथभट्टाचार्यः (जन्मः एप्रिल १८७०), यः भारतसर्वकारस्य करसङ्ग्राहकविभागे संग्राहकः अभवत् ।

१९०६ तमे वर्षे एप्रिलमासस्य १२ तमेदिनाङ्के ७० वयसि तस्य मृत्युः अभवत् ।

१८७६ तमे वर्षे प्रसन्नकुमारसर्वाधिकारी इत्यस्य उत्तराधिकारी संस्कृतमहाविद्यालयस्य प्राचार्यः अभवत् । १९ वर्षीयकार्यकाले सः संस्कृतशिक्षणविशेषक्षेत्रेषु छात्राणां उपाधिप्रदानार्थं संस्कृत उपाधिपरीक्षां प्रवर्तयति स्म ।

अनन्तरं १८८५ तमे वर्षे स्वग्रामे नरीत्-नगरे नरीतन्यायरत्नसंस्था इति नाम्ना माध्यमिकम् आङ्ग्लसंस्कृतविद्यालयं प्रारब्धवान् ।

वङ्गराष्ट्रपतित्वकाले सः संस्कृतशिक्षायाः उत्तरदायी आसीत्, यस्मिन् काले पश्चिमबङ्गालः, बिहारः, उड़ीसाराज्याः च मिलित्वा आसन् |

सः काव्यप्रकाशः, मीमांसादर्शनं, कृष्णयजुर्वेदं च इत्यादीनां पुस्तकानां लेखनं सम्पादनं च कृतवान् । दयानन्दसरस्वतीमहोदयस्य वेदभाष्यस्य, तुलसिधरस्य मीमांसायाः, मृच्छकटिकस्य लेखकस्य लुप्तसंवत्सरस्य, महेशचन्द्रन्यायरत्नभट्टाचार्यस्य सम्पादनम् (१८८९) इति। दि मीमांसा दर्शन (Bibliotheca Indica) (हिन्दी भाषायां)। बैपटिस्ट मिशन प्रेस। नरीत्-हावरा-नगरयोः ट्राममार्गस्य स्थापनेन सह मार्गानाम् आधारभूतसंरचनानां च विकासे सः योगदानं दत्तवान् ।

पुरस्काराः

प्राच्यविद्यायां तस्य विशिष्टयोगदानार्थं १६ फेब्रुवरी १८८७ तमे वर्षे विक्टोरिया-राज्ञ्याः शासनकालस्य शतजयंत्युत्सवस्य अवसरे "महामहोपाध्याय : "नामकोपाधिः प्रदत्ता । अनेन नाममात्रराजानाम् अनन्तरमेव आस्थानपदं धारयितुं योग्यः अभवत् ।

सः १८८१ तमवर्षस्य मईमासस्य २४ तमे दिनाङ्के भारतीयसाम्राज्यस्य सर्वाधिकप्रसिद्धक्रमस्य सहचरः इति इत्यस्मिन् पदे नियुक्तः। तस्य न्यायरत्न: नामकोपधिः अपि आसीत् ।

सः हौरानगरे शिवपुरस्य शासकीयाभियन्त्रिकमहाविद्यालयस्य सन्दर्शकपदं इत्यादीनि प्राप्तवान् ।

उत्तरकोलकाताप्रदेशस्य श्याम्बाजारनगरस्य न्यायरत्न पङ्क्तिः , मन्मथाभट्टाचार्यमार्गः च तस्य नामधेयेन निर्मिताः सन्ति ।