सामग्री पर जाएँ

मानवीयोपयुक्तता

विकिपीडिया, कश्चन स्वतन्त्रः विश्वकोशः
एषः चलचित्रः (यत्र संस्कृत-उपशीर्षकानि उपलब्धानि सन्ति) संयुक्तराज्यीयराष्ट्रीय-श्रमसुरक्षास्वास्थ्यसंस्थानस्य प्रकाशनस्य २०११–१९१ इत्यस्य एकं पूरकं रूपम् अस्ति, यत्र सुविधानुकूलतासिद्धान्तानां विषयं प्रति प्रशिक्षणं समृद्धं कर्तुं यथायोगं अभिकल्पितानि प्रदर्शनानि समाविष्टानि सन्ति

मानवीयोपयुक्तता इति विज्ञानशाखा या मानवतत्त्वविज्ञानम् (मानवतत्त्वयन्त्रविज्ञानम् - मानवतत्त्वयन्त्रशास्त्रम्) इति अपि कथ्यते, सा मनोविज्ञानशरीरविज्ञानयोः सिद्धान्तानां यन्त्रनिर्माणे वस्तुनिर्माणे प्रक्रियायाः च योजनायां च अनुप्रयोगः अस्ति। अस्य विज्ञानस्य प्रमुखलक्ष्याणि सन्ति मानवदोषानां न्यूनता, कार्यक्षमतायाः वृद्धिः, प्रणालीसुलभता च, तथा च सुरक्षायाः, आरोग्यस्य च सुखस्य च संवर्धनं, विशेषतः मानवस्य उपकरणेन सह सम्बन्धस्य विश्लेषणं च।[१]

विषयस्य स्वरूपम्

[सम्पादयतु]

एषा शाखा बहुषु विज्ञानविषयेषु संयुक्ता अस्ति, यथा—

• मनोविज्ञानम्

• समाजविज्ञानम्

• यन्त्रविज्ञानम्

• काययन्त्रविज्ञानम्

• औद्योगिकवस्तुनिर्माणशास्त्रम्

• शरीरविज्ञानम्

• मानवमितिविज्ञानम्

• अन्तःक्रियायोजनाशास्त्रम्

• दृश्ययोजनाशास्त्रम्

• उपयोगानुभवविज्ञानम्

• उपयोगसङ्ग सङ्गच्छता योजनाशास्त्रम्


मानवतत्त्वविज्ञानं एतेषां चान्येषां च ज्ञानशाखानां पद्धतिं दृष्टिं च उपयुज्य मानवव्यवहारस्य अध्ययनं करोति, तथा च पूर्वोक्तलक्ष्यसिद्ध्यर्थं सम्बन्धितं तथ्यं उत्पादयति। उपकरणानां, यन्त्राणां, प्रक्रियाणां च मानवशरीरस्य चित्तशक्तेः च अनुकूलं योजनं यदा चिन्त्यते तदा "मानवतत्त्वविज्ञानम्" इति "मानवीयोपयुक्तता" इति च शब्दौ समार्थकौ इव वर्तमानसाहित्ये स्वीक्रियते।[२][३][४]

अन्तर्राष्ट्रीयमानवीयोपयुक्ततासङ्घेन एषा शाखा एवं परिभाष्यते—[५] "मानवीयोपयुक्तता इति विज्ञानशाखा या मानवतत्त्वविज्ञानम्, सा मानवस्य प्रणालीस्थवस्तुभिः सह सम्बन्धस्य अवबोधनं प्रति समर्पिता अस्ति। एषा शाखा सिद्धान्तान्, तत्त्वानि, तथ्यानि, पद्धतिं च योजनायां प्रयुज्यते यथा मानवकल्याणं प्रणालीकार्यकुशलता च अधिकं स्यात्।" मानवतत्त्वयन्त्रविज्ञानस्य उपयोगः सुरक्षितवस्त्रनिर्माणे, सुलभयन्त्रसङ्ग सङ्गच्छता योजनायां च दृश्यते। सम्यक् मानवीयोपयुक्ततायोजनं आवश्यकं यत् पुनःपुनः तनावजन्यविकाराणां च अन्येषां कायिकविकाराणां च निवारणं स्यात्, ये दीर्घकालिकं विकलत्वं जनयन्ति।[६] एषा शाखा उपयोगकर्तुः, उपकरणस्य, पर्यावरणस्य च "अनुकूलता" इत्यस्मिन् केन्द्रितं अस्ति, यथा कर्म मानवाय अनुकूलं स्यात्।[७]


यदा मानवः यन्त्रं वा तन्त्रं वा उपयुज्यते तदा मानवतत्त्वविशेषज्ञैः वा मानवीयोपयुक्तताविद्भिः निम्नलक्षणानि विचार्यन्ते—

  • कर्म (क्रियाविशेषः) यः कृतः
  • उपयोगकर्तुः अपेक्षाः च
  • उपकरणस्य आकारः, रूपम्, कार्यानुकूलता च
  • सूचना—तस्य प्रस्तुति, उपलम्भः, परिवर्तनं च

मानवीयोपयुक्तता इयं मानवस्य च तस्य पर्यावरणस्य च अध्ययनं कुर्वन्ती बहुषु विषयेषु आधारितम् अस्ति, यथा—

  • मानवमितिविज्ञानम्
  • काययन्त्रविज्ञानम्
  • यन्त्रविज्ञानम्
  • औद्योगिकयन्त्रविज्ञानम्
  • औद्योगिकवस्तुनिर्माणशास्त्रम्
  • सूचनायोजनाशास्त्रम्
  • कायविज्ञानम्
  • चित्तमनोविज्ञानम्
  • औद्योगिकसंगठनमनोविज्ञानम्
  • अन्तरिक्षमनोविज्ञानम्

सन्दर्भः

[सम्पादयतु]
  1. ↑ Wickens; Gordon; Liu (1997). An Introduction to Human Factors Engineering. Archived from the original on 2018-06-19.
  2. ↑ ISO 6385 defines "ergonomics" and the "study of human factors" similarly, as the "scientific discipline concerned with the understanding of interactions among humans and other elements of a system, and the profession that applies theory, principles and methods to design to optimize overall human performance."
  3. ↑ "What is ergonomics?". Institute of Ergonomics and Human Factors. 9 September 2023. Archived from the original on 30 July 2021. "Essentially yes, they are different terms with the same meaning but one term may be more in favour in one country or in one industry than another. They can be used interchangeably." Unknown parameter |access-date= ignored (help); Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  4. ↑ "CRIOP". SINTEF. "Ergonomics is a scientific discipline that applies systematic methods and knowledge about people to evaluate and approve the interaction between individuals, technology and organisation. The aim is to create a working environment and the tools in them for maximum work efficiency and maximum worker health and safety ... Human factors is a scientific discipline that applies systematic methods and knowledge about people to evaluate and improve the interaction between individuals, technology and organisations. The aim is to create a working environment (that to the largest extent possible) contributes to achieving healthy, effective and safe operations."
  5. ↑ International Ergonomics Association. Human Factors/Ergonomics (HF/E). Website. Retrieved 7 June 2020.
  6. ↑ Grandjean, E. (1980) Fitting the Task to the Man: An Ergonomic Approach. Taylor & Francis; 3rd Edition.
  7. ↑ "Safety and Health Topics | Ergonomics | Occupational Safety and Health Administration". www.osha.gov. Unknown parameter |access-date= ignored (help)

बाह्यसंयोजकाः (अङ्ग्लभाषा)

[सम्पादयतु]
"https://sa.wikipedia.org/w/index.php?title=मानवीयोपयुक्तता&oldid=495556" इत्यस्माद् प्रतिप्राप्तम्