यन्त्रत्रिचक्रिका

हरितपीतवर्णयुक्ता यन्त्रत्रिचक्रिका इन्द्रप्रस्थे नवीदेहली-नगरमार्गे दृश्यते।

यन्त्रत्रिचक्रिका इत्येतत् खृष्टयन्त्रेण सञ्चालितस्य त्रिचक्रवाहनस्य रूपम् अस्ति, यः खृष्टेण तुष्टयन्त्रेण सञ्चालितस्य चक्रवाहनस्य यथा खृष्ट-रिक्शा वा चक्र-रिक्शा यान्त्रिकविकल्पः।

यन्त्रत्रिचक्रिका इत्येतत् यातायातस्य सामान्यं रूपम् अस्ति, यत् विश्वे बहुषु स्थलेषु दृश्यते भाडेन वा स्वस्वाम्येन वा। एषः वाहनप्रकारः विशेषतया उष्णकटिबन्धीय-उपोष्णकटिबन्धीयप्रदेशेषु प्रचलितः, यतः एते वाहनानि पूर्णतया आवृतानि न भवन्ति। विकासशीलदेशेषु अपि एषः वाहनप्रकारः लोकप्रियः, यतः एषां स्वामित्वं सञ्चालनं च तुलनया सुलभं सुलभं च।

यन्त्रत्रिचक्रिकायाः विविधरूपाणि सन्ति। सामान्यतमं रूपं त्रिचक्राधिष्ठितं पत्रधातु-शरीरं वा उद्घाटितं ढाँचा, छदिना छत्रम्, पक्षपतनपटैः युक्तम्, चालकस्य कृते अग्रे लघु-कक्षः यः हस्तदण्डनियन्त्रणैः सञ्चालितः, पश्चात् मालवहनं यात्रिवहनं द्वैगुण्यवहनं वा। अन्यं रूपं यत् द्विचक्रवाहनम् अस्ति, यत्र पार्श्वकक्षः विस्तारितः, वा यदा कदा यात्रिककक्षं तेन ध्रियते वा तस्य पृष्ठतः सञ्चालितं वा।

शकसंवत्सरे १९४५ भारतदेशः विद्युत्-यन्त्रत्रिचक्रिकानां क्षेत्रे विश्वे अग्रगण्यः जातः, चीनदेशं अतिक्रम्य।

शकसंवत्सरे १९४६ भारतस्य बजाज्-यन्त्रत्रिचक्रिका इत्याख्यया विश्वे प्रमुखः उत्पादकः अभवत्।