योगप्रशिक्षणे विविधता, विकल्पाः च

योगशिक्षणार्थं विकल्पान् विविधतां च प्रस्तावयन्तु महत्त्वपूर्णम् अस्ति। योगशिक्षकत्वस्य एकः महत्त्वपूर्णः पक्षः अस्ति यत् प्रत्येकं छात्रः स्वस्य शरीरस्य प्रकारं, अनुभवस्तरं, सीमां वा न कृत्वा, समर्थितं अनुभवं अनुभवति, अभ्यासं प्राप्तुं समर्थः च इति सुनिश्चितं करोति। योगशिक्षकाः इति नाम्ना वयं केवलं आसनमालायां छात्राणां मार्गदर्शनं न कुर्मः; वयं विकल्पानां विविधतानां च साधनपुस्तिकाम् अर्पयामः येन तेषां अभ्यासेन सह सुरक्षिततया प्रभावीरूपेण च संलग्नता भवति।

भवतः शिक्षणस्य परिवर्तनं विविधतां च समावेशयित्वा सर्वेषां कृते समावेशी सुलभं च वातावरणं निर्मातुं साहाय्यं भवति। प्रत्येकं मुद्रायाः समीपं गन्तुं भिन्नानि उपायानि प्रदातुं भवन्तः छात्रान् स्वशरीरस्य सम्मानं कर्तुं , तेषां अभ्यासं सुधारयितुम्, व्यक्तिगत-आवश्यकतानां सम्बोधनाय च सशक्ततां अनुभवितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नुवन्ति । एते भिन्नताः सुरक्षायाः सम्मानस्य च वातावरणं पोषयितुं, छात्रान् स्वशरीरस्य श्रवणार्थं प्रोत्साहयितुं, शारीरिक-भावनात्मक-कल्याणस्य प्रवर्धनाय च अत्यावश्यकाः सन्ति

अयं लेखः योगशिक्षणे विकल्पानां विविधतानां च प्रस्तावस्य महत्त्वं अन्वेषयिष्यति, सामान्यमुद्राणां तेषां विविधतानां च उदाहरणानि प्रदास्यति, तथा च विभिन्नशरीरप्रकारं, क्षमतां, भावनात्मकस्थितिं च समायोजयति इति प्रकारेण शिक्षणस्य समीपं कथं गन्तव्यम् इति चर्चां करिष्यति।

== विकल्पानां विविधतानां च प्रस्तावस्य महत्त्वम् ==

योगशिक्षकत्वेन प्रत्येकस्य छात्रस्य विशिष्टानि आवश्यकतानि, शरीरस्य प्रकाराः, शारीरिकक्षमता च इति स्वीकारः महत्त्वपूर्णः अस्ति । न सर्वे शरीराणि समानानि, न च सर्वे छात्राः समानरूपेण समानानि आसनानि कर्तुं शक्नुयुः । अतः भिन्न-भिन्न-आसनानां कृते विविधतां प्रदातुं सुनिश्चितं भवति यत् सर्वे छात्राः अभ्यासे पूर्णतया भागं ग्रहीतुं शक्नुवन्ति, निरुत्साहिताः, असुरक्षिताः, असमर्थिताः वा न भवन्ति

विविधतां प्रदातुं छात्राणां अभ्यासे अधिकं आत्मविश्वासं अनुभवितुं अपि सहायकं भवति, विशेषतः ये योगे नवीनाः सन्ति अथवा शारीरिक-भावनात्मक-सीमानां निवारणं कुर्वन्ति। यथा, केषाञ्चन छात्राणां चोटः, दीर्घकालीनस्थितिः, सीमितगतिशीलता वा भवितुम् अर्हति येन तेषां कतिपयानां मुद्राणां अभ्यासस्य क्षमता प्रभाविता भवति । अन्ये तनावः, चिन्ता, भावनात्मकवेदना वा भवन्ति येन विशेषमुद्राः आक्रान्ताः वा दुर्गमाः वा अनुभूयन्ते ।

यदा भिन्नताः प्रस्ताविताः भवन्ति तदा छात्राः स्वस्य आरामक्षेत्रेषु कार्यं कर्तुं शक्नुवन्ति, आवश्यकतानुसारं मुद्रां परिवर्तयितुं च शक्नुवन्ति, येन ते अद्यापि स्वसीमानां विषये मनसि कृत्वा योगस्य लाभं भोक्तुं शक्नुवन्ति यथा, कठिननितम्बयुक्तः छात्रः गभीरं उपविष्टं अग्रे गुच्छं प्राप्तुं न शक्नोति, परन्तु जानुनि मोचनम् इत्यादिकं परिवर्तनं प्रस्तावयित्वा अथवा खण्डवत् प्रॉप्स् इत्यस्य उपयोगेन छात्रः अद्यापि स्वशरीरस्य तनावं विना खिन्नतायाः अनुभवं कर्तुं शक्नोति

अन्ततः, भिन्नतां प्रदातुं लक्ष्यं सुरक्षितं सहायकं च वातावरणं निर्मातुं भवति यत्र छात्राः स्वस्य योग-अभ्यासे एतादृशरीत्या संलग्नाः भवितुम् अर्हन्ति यत् तेषां व्यक्तिगत-आवश्यकतानां अनुकूलं भवति तथा च शारीरिक-भावनात्मक-कल्याणं प्रवर्धयति |.

== विभिन्नशरीरप्रकारं, क्षमतां, सीमां च अवगन्तुं ==

विशिष्टमुद्राविविधतासु गहनतां प्राप्तुं पूर्वं छात्राः भिन्नशरीरप्रकारैः, क्षमताभिः, सीमाभिः च सह योगं प्रति आगच्छन्ति इति ज्ञातुं अत्यावश्यकम्। एतेषां भेदानाम् अवगमनं भवतः कक्षासु समुचितं परिवर्तनं समायोजनं च प्रदातुं कुञ्जी अस्ति ।

शरीरप्रकाराः : जनानां शरीरप्रकाराः भिन्नाः सन्ति, यथा अन्तःरूपाः, मेसोमोर्फाः, बहिर्रूपाः च । केषाञ्चन छात्राणां अङ्गं दीर्घतरं वा धडं लघुतरं वा भवति, केषाञ्चन अधिकं लचीलता वा बलं वा भवति । स्मर्तव्यं यत् एकः शरीरप्रकारः अन्यस्मात् श्रेष्ठः नास्ति; प्रत्येकस्य शरीरस्य विशिष्टानि बलानि, आव्हानानि च सन्ति।
क्षमता लचीलता च : छात्राणां लचीलता, शक्तिः, गतिशीलता च भिन्नाः स्तराः भवितुम् अर्हन्ति । केचन स्वाभाविकतया अधिकं लचीलाः भवेयुः, अन्येषां तु कतिपयेषु आसनेषु अतिरिक्तसमर्थनस्य आवश्यकता भवति, यथा अग्रे गुच्छः, पृष्ठवक्रता, अथवा हम्स्ट्रिंग् स्ट्रेच् ये छात्राः लचीलतायाः सह संघर्षं कर्तुं शक्नुवन्ति तेषां कृते विविधतां प्रदातुं महत्त्वपूर्णम् अस्ति।
शारीरिकसीमाः : चोटः, गठिया अथवा सायटिका इत्यादीनां परिस्थितीनां, आयुःसम्बद्धाः गतिशीलतायाः विषयाः च छात्राणां कतिपयानां मुद्राणां अभ्यासस्य क्षमतां प्रभावितं कर्तुं शक्नुवन्ति। तेषां छात्राणां कृते वेदनाम् अथवा असुविधां वर्धयितुं शक्नुवन्ति इति मुद्राणां परिवर्तनं विकल्पं वा प्रदातुं अत्यावश्यकम्।
भावनात्मक अवस्थाः : भावनात्मकस्थितिः छात्रस्य कतिपयेषु आसनेषु प्रवृत्तेः क्षमताम् अपि प्रभावितं कर्तुं शक्नोति। ये छात्राः चिन्ता, आघातः, तनावः वा निबध्नन्ति ते विशेषासु आसनेषु अभिभूताः अथवा असहजतां अनुभवितुं शक्नुवन्ति । सौम्यतरविविधताः, पुनर्स्थापनविकल्पाः, अथवा वैकल्पिकमुद्राः प्रदातुं ये आरामं प्रवर्धयन्ति, तेषां सुरक्षिततां समर्थितं च अनुभवितुं साहाय्यं कर्तुं शक्यते ।

== सामान्यमुद्राणां कृते विविधतां प्रदातुं ==

अधुना, केचन सामान्ययोगमुद्राः अन्वेषयामः तथा च विभिन्नशरीरप्रकारस्य, क्षमतायाः, भावनात्मकस्थितीनां च कृते भिन्नतां कथं प्रदातुं शक्यते इति। एतानि भिन्नतानि छात्रस्य आरामस्तरस्य, लचीलतायाः, अनुभवस्य वा आधारेण अनुकूलितुं शक्यन्ते ।

पर्वत मुद्रा ( ताडासन ) .

योगे प्रायः पर्वतमुद्रा आधारभूतमुद्रा इति मन्यते, परन्तु केचन छात्राः संरेखणेन सह संघर्षं कुर्वन्ति अथवा स्थित्वा अस्थिरतां अनुभवन्ति । अत्र केचन विविधताः सन्ति- १.

सीमितसन्तुलनं वा स्थिरतां वा विद्यमानानाम् छात्राणां कृते : छात्रान् प्रोत्साहयन्तु यत् ते पादौ किञ्चित् पृथक् कृत्वा, नितम्ब-विस्तारेण दूरं कृत्वा, अथवा स्थिरतायै भित्ति-समर्थनस्य उपयोगं कर्तुं माउण्टन्-पोज-अभ्यासं कुर्वन्तु।
कठिनस्कन्धयुक्तानां वा पृष्ठस्य उपरिभागस्य वा छात्राणां कृते : यत्र बाहूः शिरसि विस्तारितानां अपेक्षया पार्श्वेषु स्थापिताः सन्ति तत्र परिवर्तनं सुचयन्तु। वैकल्पिकरूपेण छात्राः कोणौ मोचयित्वा स्कन्धेषु यत्किमपि तनावम् अस्ति तत् मुक्तुं स्वस्य तालुकौ अग्रेमुखं आनेतुं शक्नुवन्ति ।
पृष्ठस्य कनिष्ठिकायाः असुविधायुक्तानां छात्राणां कृते : जानुषु लघुमोचनं सुचयन्तु यत् पृष्ठस्य अधःभागात् दबावं हर्तुं शक्नुवन्ति तथा च छात्रान् स्थिरतायै स्वस्य कोरस्नायुषु संलग्नं कर्तुं प्रोत्साहयन्तु।

अधोमुखी कुक्कुर ( अधो मुखा स्वानासन )

कठिन-हम्स्ट्रिंग्, स्कन्ध-कटिबन्ध-युक्तानां छात्राणां कृते Downward Dog एकः चुनौतीपूर्णः मुद्रा भवितुम् अर्हति । विविधतां अर्पयित्वा एतत् आसनं अधिकं सुलभं कर्तुं शक्यते:

कठिन-हम्स्ट्रिंग्-युक्तानां छात्राणां कृते : जानुभ्यां किञ्चित् मोचयितुं सुझावः ददातु, श्रोणिम् उत्थापयितुं पृष्ठं च दीर्घं कर्तुं शक्नोति, पादौ सीधां कर्तुं बाध्यं न कृत्वा। एतत् परिवर्तनं पृष्ठस्य अधःभागे, हम्स्ट्रिंग्-मध्ये च तनावस्य मुक्तिं कर्तुं साहाय्यं करोति ।
कटिबन्धस्य असुविधायुक्तानां छात्राणां कृते : मुष्टिहस्तस्य उपयोगस्य विकल्पं प्रदातव्यं वा डॉल्फिन् मुद्रायां (मकारा अधो मुखा स्वानासन ) ।
स्कन्धस्य कठिनतायुक्तानां छात्राणां कृते : छात्रान् स्कन्धान् कर्णात् दूरं स्थापयितुं, स्कन्धपट्टिकाः पृष्ठतः अधः आकर्षयितुं, हस्तान् समीपं आनेतुं प्रयत्नस्य स्थाने बाहून् स्कन्धविस्तारं यावत् पृथक् स्थापयितुं च निर्देशयन्तु।

योद्धा द्वितीयः ( विरभद्रासन द्वितीयः)

योद्धा द्वितीयः ऊर्जाप्रदः मुद्रा अस्ति यस्य कृते संतुलनं, बलं, सहनशक्तिः च आवश्यकी भवति । परन्तु छात्राः स्थिरतां वा संरेखणं वा निर्वाहयितुम् संघर्षं कर्तुं शक्नुवन्ति। अत्र केचन विविधताः सन्ति- १.

कठिनं नितम्बं वा हैमस्ट्रिंग् वा छात्राणां कृते : लघुतरं स्थापनं प्रोत्साहयन्तु, अग्रे जानु किञ्चित् नतम्, पृष्ठपादं च सीधा भवति। छात्राः स्वहस्तस्य अधः खण्डं स्थापयितुं वा अतिरिक्तस्थिरतायै भित्तिं अपि उपयोक्तुं शक्नुवन्ति ।
जानुसमस्यायुक्तानां छात्राणां कृते : अग्रजानुस्य मोचनं परिवर्तयितुं वा नितम्बं किञ्चित् न्यूनीकृत्य वारियर् II इत्यस्य सौम्यतरं संस्करणं प्रस्तावयितुं सुझावः ददातु।
स्कन्धस्य असुविधायुक्तानां छात्राणां कृते : बाहून् प्रसारितान् धारयितुं स्थाने स्कन्धेषु तनावं न्यूनीकर्तुं बाहून् गोलस्तम्भस्थाने अथवा कैक्टसरूपेण आनयितुं सुझावः दत्तव्यः।

उपविष्ट अग्रे गुना ( पश्चिमोत्तनासन ) .

Seated Forward Fold इति व्याघ्रस्य कृते महान् खिन्नः अस्ति, परन्तु कठिनह्याम्स्ट्रिंग् अथवा पृष्ठस्य अधः समस्यायुक्तानां छात्राणां कृते असहजं भवितुम् अर्हति । अत्र केचन विविधताः सन्ति- १.

कठिन-हम्स्ट्रिंग्-युक्तानां छात्राणां कृते : छात्रान् जानुनि किञ्चित् मोचयितुं वा खण्डं वा कम्बलं वा इत्यादिषु प्रोप-उपरि उपविष्टुं प्रोत्साहयन्तु येन मेरुदण्डस्य लम्बीकरणे सहायता भवति तथा च पृष्ठस्य अधः भागं गोलीकरणं न भवति।
पृष्ठभागस्य असुविधायुक्तानां छात्राणां कृते : पृष्ठभागं गोलीकरणं न कृत्वा, मेरुदण्डं लम्बं कृत्वा नितम्बात् तन्तुं कृत्वा सुझावः दत्तव्यः। आवश्यके सति छात्राः धडस्य समर्थनार्थं स्वस्य उदरस्य अधः बोल्स्टरं वा तकियां वा स्थापयितुं शक्नुवन्ति ।
सीमितलचीलतायुक्तानां छात्राणां कृते : पादयोः परितः योगपट्टिका इत्यादिकं प्रोपं प्रस्तावयन्तु येन छात्राणां मेरुदण्डं लम्बं कृत्वा मृदुविस्तारं निर्वाहयितुं साहाय्यं भवति।

बालमुद्रा ( बालासन ) .

बालस्य मुद्रा एकः पुनर्स्थापनात्मकः मुद्रा अस्ति यस्य उपयोगेन विश्रामं कर्तुं आरामं च कर्तुं शक्यते, परन्तु जानु-प्रकरणं वा पृष्ठस्य अधःभागे असुविधां वा विद्यमानानाम् छात्राणां कृते एषः चुनौतीपूर्णः भवितुम् अर्हति अत्र केचन विविधताः सन्ति- १.

जानुना असुविधायुक्तानां छात्राणां कृते : जानुभ्यां अधः कुशनं वा ब्लॉकं वा स्थापयित्वा दबावं न्यूनीकर्तुं विविधतां प्रस्तावयन्तु। छात्राः जानुभ्यां विस्तृततरं कृत्वा मुद्रायाः अभ्यासं अपि कर्तुं शक्नुवन्ति येन धडस्य कृते अधिकं स्थानं निर्मातुं शक्यते ।
कठिननितम्बयुक्तानां छात्राणां कृते : अधिकं समर्थनं सहजतां च निर्मातुं धड़स्य अधः कम्बलस्य अथवा बोल्स्टरस्य उपयोगं कर्तुं छात्रान् प्रोत्साहयन्तु।
कटिवेदनायुक्तानां छात्राणां कृते : अतिरिक्तसमर्थनार्थं जानुनि किञ्चित् मोचयितुं वा उदरस्य अधः तकियां स्थापयितुं वा सुझावः ददातु।

== भावनात्मक एवं मानसिक विविधता ==

योगः केवलं शारीरिकः अभ्यासः एव नास्ति; एषः अभ्यासः अपि अस्ति यः व्यक्तिस्य भावनात्मकं मानसिकं च स्थितिं गभीरं प्रभावितं कर्तुं शक्नोति । भावनात्मकचुनौत्यैः सह निबद्धानां छात्राणां कृते, यथा तनावः, चिन्ता, आघातः वा, एतादृशानि परिवर्तनानि प्रदातुं महत्त्वपूर्णं यत् सुरक्षा, ग्राउण्डिंग्, आरामस्य च भावः सृजति।

तनाव वा चिन्ता वा निबद्धानां छात्राणां कृते : श्वसनकार्यं तथा ग्राउण्डिंग् मुद्रासु ध्यानं ददातु, यथा अग्रे गुच्छाः वा सौम्यविवर्तनानि, ये तनावं मुक्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति आरामं च प्रवर्धयन्ति। समर्थितबालस्य मुद्रा अथवा सुप्ता इत्यादीनां पुनर्स्थापनविकल्पानां प्रस्तावः बद्धः कोनासन (Reclining Bound Angle Pose) कम्बल वा प्रॉप्स् सहित।
आघातेन सह निबद्धानां छात्राणां कृते : सौम्यविकल्पान् प्रदातुं छात्राणां कृते सुरक्षितं स्थानं निर्मायताम् तथा च एतादृशान् मुद्रान् परिहरन्तु ये अभिभूताः भवितुम् अर्हन्ति। प्रतिज्ञानां प्रोत्साहनशब्दानां च उपयोगं कुर्वन्तु, छात्राणां अधिकं समर्थनं अनुभवितुं च अतिरिक्तं प्रॉप्स् प्रदातव्यम्।
भावनात्मकविमोचनस्य आवश्यकतां विद्यमानानाम् छात्राणां कृते : नितम्ब उद्घाटकाः, अग्रे गुच्छाः, पृष्ठमोचनानि च इत्यादीनां मुद्राणां प्रोत्साहनं कुर्वन्तु ये भावनात्मकविमोचनं सुलभं कर्तुं शक्नुवन्ति तथा च भावनात्मकस्वतन्त्रतायाः भावः प्रवर्धयितुं शक्नुवन्ति।

== उपसंहारः ==

विकल्पान् विविधतां च प्रदातुं योगशिक्षणस्य अत्यावश्यकः पक्षः अस्ति । छात्राणां कृते प्रत्येकं मुद्रायाः सह संलग्नतायाः भिन्नाः उपायाः प्रदातुं भवन्तः सुनिश्चितं कुर्वन्ति यत् सर्वे व्यक्तिः, शरीरस्य प्रकारः, क्षमता, भावनात्मकस्थितिः वा न कृत्वा, अभ्यासात् लाभं प्राप्तुं शक्नुवन्ति एते भिन्नताः छात्रान् स्वशरीरेण सह कार्यं कर्तुं शक्नुवन्ति यत् तेषां सीमानां सम्मानं करोति , तथैव तेषां अभ्यासे वर्धयितुं विकासं च चुनौतीं ददाति।

एकः कुशलः योगशिक्षकः जानाति यत् कोऽपि मुद्रा सर्वेषां कृते उपयुक्तः नास्ति, परिवर्तनं विविधतां च प्रदातुं छात्राणां समर्थनं, सुरक्षितं, सशक्तं च अनुभवितुं साहाय्यं भवति । छात्राणां विविधान् आवश्यकतान् अवलोक्य भवान् एकं योगवर्गं निर्मातुम् अर्हति यत् शरीरस्य, मनसः, आत्मायाः च मध्ये गहनतरं सम्बन्धं पोषयति।