योगशिक्षणाय सकारात्मकं सहायकं च वातावरणम्
योगशिक्षणाय सकारात्मकं सहायकं च वातावरणं निर्मातुं अतीव महत्त्वपूर्णम् अस्ति। योगः परिवर्तनकारी अभ्यासः अस्ति यः मनः, शरीरं, आत्मानं च स्पृशति । एकः योगशिक्षकः इति नाम्ना भवतः छात्राणां मार्गदर्शनस्य एकः महत्त्वपूर्णः पक्षः अस्ति यत् ते सुरक्षितं, समर्थितं, सशक्तं च अनुभवन्ति इति वातावरणं निर्मातुम्। यदा छात्राः अन्तरिक्षे सहजतां स्वीकृताः च अनुभवन्ति तदा ते अभ्यासे पूर्णतया संलग्नाः भवन्ति, तस्य अनेकलाभान् च अनुभवन्ति ।
सकारात्मकं समर्थकं च वातावरणं विश्वासं पोषयति, येन छात्राः स्वसीमानां अन्वेषणं कर्तुं, निर्णयं त्यक्तुं, स्वस्य आन्तरिकात्मना सह गहनतरं सम्बन्धं च संवर्धयितुं शक्नुवन्ति। अस्मिन् लेखे योगछात्राणां कृते स्वागतयोग्यं वातावरणं कथं निर्मातव्यम् इति अन्वेषणं भविष्यति, भाषा, परिवेशः, सकारात्मकतां समर्थनं च पोषयन्ति इति शिक्षणपद्धतीनां उपयोगेन। तदतिरिक्तं वयं चर्चां कुर्मः यत् छात्राः स्वशरीरस्य सम्मानं कर्तुं स्वगत्या अभ्यासं कर्तुं च प्रोत्साहिताः, स्वीकृताः, सशक्ताः च इति कथं साहाय्यं कर्तुं शक्नुमः।
== 1. स्थानस्य सेट् करणम् : भौतिकवातावरणस्य निर्माणम् ==
योग-स्टूडियो अथवा अन्तरिक्षस्य भौतिकवातावरणं छात्राणां अनुभवे महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति । शान्ततायाः, शान्तिस्य , उष्णतायाः च भावः उत्पन्नः भवेत् । वातावरणं कथं भवति इति विषये ध्यानं दत्त्वा भवान् एकं स्थानं निर्मातुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति यत्र छात्राः बाह्य-तनावं विक्षेपं च त्यक्त्वा केवलं स्वस्य अभ्यासे एव ध्यानं दातुं शक्नुवन्ति।
एकः। स्वच्छता एवं संगठन
स्वच्छं संगठितं च स्थानं शान्तस्य आरामस्य च भावस्य महत् योगदानं ददाति । तलस्य अव्यवस्था मुक्तं भवति, प्रॉप्स् सुव्यवस्थितरूपेण संगृहीताः सन्ति, चटकासु समानान्तराणि सन्ति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु । व्यवस्थितः स्थानः छात्रान् शान्ति-परिचर्या-स्थाने पदानि स्थापयन्ति इव अनुभूयते ।
ख. प्रकाशः तथा परिवेशः
कक्षस्य मनोदशां निर्धारयितुं भवतः समीपे प्रकाशः एकः शक्तिशाली साधनः अस्ति । मृदुः, प्राकृतिकः प्रकाशः अथवा सौम्यः दीपाः शान्तं वातावरणं निर्मातुं शक्नुवन्ति । यदि सम्भवं तर्हि कठोरस्य उपरि प्रकाशस्य स्थाने उष्णं, मन्दं प्रकाशं उपयोक्तुं विचारयन्तु । मोमबत्तयः, हिमालयस्य लवणदीपाः, परीप्रकाशाः वा वातावरणं वर्धयितुं शक्नुवन्ति, परन्तु एतादृशं परिवेशं निर्मातुं मनसि धारयन्तु यत् मनः विचलितं न करोति अपितु मनः शान्तं करोति।
यदि भवान् समायोज्यप्रकाशयुक्ते स्टूडियोमध्ये पाठयति तर्हि कक्षायाः आरामस्य अथवा ध्यानस्य भागस्य समये प्रकाशानां मन्दीकरणेन छात्राणां कृते संकेतं दातुं साहाय्यं कर्तुं शक्यते यत् अयं विरामस्य अन्तःकरणस्य च समयः अस्ति। केचन योगशिक्षकाः अपि वातावरणं वर्धयितुं मोमबत्तयः धूपस्य वा उपयोगं कर्तुं रोचन्ते, यद्यपि गन्धैः सह सहजतां प्राप्तुं पूर्वं छात्रैः सह पृच्छितुं महत्त्वपूर्णम् अस्ति
ग. शान्तं ध्यानं च कृते संगीतम्
सङ्गीतं कस्यचित् वर्गस्य ऊर्जां बहु प्रभावितुं शक्नोति । यदि भवान् सङ्गीतं समावेशयितुं चयनं करोति तर्हि वाद्यध्वनिं वा सौम्यपरिवेशपटलं वा शान्तं कर्तुं लक्ष्यं कुर्वन्तु ये भवतः निर्देशैः सह स्पर्धां न कुर्वन्ति । अभ्यासस्य प्रवाहं बाधितुं शक्नुवन्तं द्रुतगतिं विक्षेपकं वा सङ्गीतं परिहरन्तु ।
बहवः शिक्षकाः प्रकृतिध्वनयः अथवा तिब्बतीगायनकटोराः चयनं कुर्वन्ति, येन आरामः, मनःसन्तोषः च प्रोत्साहः भवति । तथापि सङ्गीतं कदापि स्वरं वा निर्देशं वा अतिक्रान्तं न भवेत्, अतः मात्रां न्यूनस्तरं स्थापयितुं विचारयन्तु, अनुभवे आधिपत्यं न कृत्वा वर्धयति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु तदतिरिक्तं, सङ्गीतस्य वादनात् पूर्वं सर्वदा पश्यन्तु यत् कस्यापि छात्रस्य सङ्गीतस्य विषये विशेषाभिरुचिः वा विरक्तिः वा अस्ति वा।
== 2. भाषा तथा संचार : सकारात्मकानां, सहायकानां च शब्दानां प्रयोगः ==
योगशिक्षकरूपेण भवन्तः यत् भाषां उपयुञ्जते तत् सकारात्मकं सहायकं च वातावरणं निर्मातुं महत्त्वपूर्णेषु साधनेषु अन्यतमम् अस्ति। भवन्तः ये शब्दाः वदन्ति ते वर्गस्य ऊर्जां आकारयन्ति तथा च छात्राः स्वस्य अभ्यासं स्वस्य च कथं बोधं कुर्वन्ति इति विषये प्रभावं कर्तुं शक्नुवन्ति। दयालुः, उत्साहवर्धकः, सशक्तीकरणी च भाषायाः उपयोगेन भवान् छात्राणां यात्रायां समर्थितं आत्मविश्वासं च अनुभवितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति।
एकः। सुधारस्य उपरि प्रोत्साहनम्
विशेषतः आरम्भकानां कृते सुधारस्य अपेक्षया प्रोत्साहनस्य उपरि बलं दातुं अत्यावश्यकम्। यद्यपि संरेखणसंकेतान् समायोजनानि च प्रदातुं महत्त्वपूर्णं तथापि सकारात्मकसुदृढीकरणेन सह सदैव स्वस्य सुधारणानां संतुलनं कुर्वन्तु । यथा - छात्रः किं दुष्कृतं करोति इति विषये ध्यानं न दत्त्वा ते किं सम्यक् कुर्वन्ति इति विषये ध्यानं दत्तव्यम् ।
“त्वं वक्षःस्थलं पतति, तत् उत्थापयितुं प्रयतस्व” इति वक्तुं स्थाने “वक्षःस्थलं उद्घाटितं अनुभवित्वा आकाशं प्रति उत्थापयतु” इति वक्तुं शक्यते स्म । सकारात्मकरूपेण स्वस्य संकेतान् फ्रेम कृत्वा भवन्तः छात्राणां कृते आत्मचेतनतां वा निरुत्साहं वा न अनुभवन् स्वस्य मार्गदर्शनं अवशोषयितुं कार्यान्वितुं च सुलभं कुर्वन्ति।
“महानं कार्यं, त्वं आश्चर्यजनकं करोषि!” अथवा “त्वं बलवान् समर्थः च” इति छात्रान् स्मारयति यत् तेषां प्रयत्नस्य उपस्थितिः च मूल्यवान् अस्ति, यद्यपि ते मुद्रायां सिद्धाः न सन्ति।
ख. सकारात्मकभाषायाः प्रयोगः
सीमां वा निर्णयं वा सूचयति इति भाषायाः प्रयोगस्य स्थाने छात्रान् सशक्तं कुर्वन्ति इति शब्दान् विकल्पयन्तु । यथा - वाक्यानि यथा- १.
- “आत्मविश्वासं कुरु।”
- “त्वं तव श्रेष्ठः आचार्यः असि।”
- “ स्वशरीरस्य सम्मानं कुरु यत्र अद्यत्वे च ।”
- “भवन्तः यत्र भवितव्यं तत्रैव सन्ति।”
- “अभ्यासस्य सम्यक् अयोग्यः वा मार्गः नास्ति, केवलं भवतः मार्गः एव अस्ति।”
एते प्रतिज्ञाः छात्रान् स्मारयन्ति यत् योगः सिद्धिप्राप्तिः न अपितु स्वस्य कृते दर्शयितुं, स्वशरीरस्य श्रवणं, स्वस्य अद्वितीययात्रायाः सम्मानं च भवति
ग. समावेशी भाषा
योगः एकः अन्तरिक्षः भवेत् यत्र सर्वे स्वागतं अनुभवन्ति, वयः, शरीरस्य आकारः, लिङ्गं, क्षमता वा न कृत्वा । सर्वेषां छात्राणां व्यक्तिगतपृष्ठभूमिं अनुभवं वा न कृत्वा सम्मानयति इति समावेशीभाषायाः उपयोगे मनसि धारयन्तु ।
यथा, सर्वे छात्राः कतिपयानि आसनानि कर्तुं शक्नुवन्ति इति कल्पयितुं स्थाने “यदि भवान् गभीरतरं खिन्नं प्रयतितुं इच्छति तर्हि एतत् विविधतां अन्वेष्टुं निःशङ्कः भवतु” अथवा “यदि एषः मुद्रा असहजः भवति तर्हि एकं पदं गृह्यताम् पृष्ठतः समर्थनार्थं च प्रोपस्य उपयोगं कुर्वन्तु” इति ।
“एतत् सुलभम्” अथवा “कोनापि एतत् मुद्रां कर्तुं शक्नुयात्” इत्यादीनां बहिष्कारभावनाः उत्पद्यन्ते इति भाषायाः प्रयोगं परिहरन्तु । सर्वेषां अभ्यासः अद्वितीयः अस्ति, तथा च भिन्नता इति स्वीकारः एकं स्थानं निर्मातुं साहाय्यं करोति यत्र सर्वे छात्राः समर्थिताः अनुभवन्ति।
== 3. व्यक्तिगत आवश्यकताओं का समर्थन तथा आत्मकरुणा प्रोत्साह करना ==
प्रत्येकं छात्रः अनुभवस्य, लचीलापनस्य, बलस्य, व्यक्तिगतचुनौत्यस्य च भिन्नस्तरेन सह स्वयात्रायां भवति। सकारात्मकं समर्थकं च वातावरणं निर्मातुं एकः प्रमुखः भागः एतेषां भेदानाम् स्वीकारः, सम्मानः च अस्ति । छात्रान् स्वशरीरं श्रोतुं, तुलनां परिहरितुं च प्रोत्साहयितुं अत्यावश्यकम् ।
एकः। छात्रान् स्वशरीरस्य सम्मानं कर्तुं प्रोत्साहयन्
योगः भवतः शरीरस्य श्रवणं तस्य सीमानां सम्मानं च भवति, छात्रान् अपि तथैव कर्तुं शिक्षितुं अत्यावश्यकम्। तान् प्रोत्साहयन्तु यत् ते आत्मनः अत्यधिकं धक्कानं न कुर्वन्तु, येन चोटः कुण्ठा वा भवितुम् अर्हति । अपितु योगः अन्वेषणस्य विषयः अस्ति, न तु स्पर्धायाः विषयः इति स्मर्यताम् ।
“यदि भवन्तः किमपि असुविधां अनुभवन्ति तर्हि पश्चात्तापं कुशलम्” अथवा “ताननं बलात् कर्तुं आवश्यकता नास्ति, केवलं श्वसितुम्, मुद्रायां सहजतया च” इत्यादीनि वाक्यानि आत्मपरिचर्यायां शरीरस्य प्राकृतिकसीमानां सम्मानं च बोधयन्ति
छात्रान् प्रोत्साहयन्तु यत् ते स्वस्य अभ्यासस्य समर्थनार्थं ब्लॉक्, स्ट्रैप्स्, कुशन इत्यादीनां प्रोप्स् इत्यस्य उपयोगं कुर्वन्तु तथा च मुद्राः अधिकं सुलभाः भवेयुः। ते ज्ञातुम् अर्हन्ति यत् प्रॉप्स् इत्यस्य उपयोगः बलस्य चिह्नं भवति, न तु दुर्बलतायाः, तथा च तेषां अभ्यासस्य समर्थनस्य महान् उपायः यतः ते बलं लचीलतां च निर्मान्ति।
ख. अतुलनायां बलं दत्त्वा
योगः अन्यैः सह स्पर्धां वा चित्रे अन्येषु छात्रेषु अपि यत् पश्यसि तस्य तुलनां वा न भवति । छात्रान् नियमितरूपेण स्मारयितुं महत्त्वपूर्णं यत् योगः एकः व्यक्तिगतः अभ्यासः अस्ति यः स्वस्य अनुभवस्य ट्यूनिंग् इत्यस्य विषयः अस्ति।
भवान् किमपि वक्तुं शक्नोति यथा “सर्वस्य शरीरं भिन्नम् अस्ति । अन्ये किं कुर्वन्ति इति चिन्ता मा कुरुत—स्वस्य अभ्यासे ध्यानं दत्त्वा अद्य भवतः कृते यत् उचितं मन्यते तस्य सम्मानं कुरुत ।”
छात्रान् आत्मकरुणाम् अभ्यासं कर्तुं प्रोत्साहयन्तु, सिद्धिवादं त्यक्त्वा कस्मिन् अपि दिने ते कुत्र सन्ति इति स्वीकुर्वन्तु। प्रत्येकं अभ्यासः स्वस्य सम्बन्धं ज्ञातुं, वर्धयितुं, गभीरं कर्तुं च अवसरः भवति ।
ग. परिवर्तनं विविधतां च प्रदातुं
क्षमतायाः विभिन्नस्तरस्य कृते सर्वदा परिवर्तनं विविधतां च प्रदातुं शक्नुवन्ति। सर्वे छात्राः उन्नतमुद्रां कर्तुं न समर्थाः भवन्ति, तत् च कुशलम्। विविधतां प्रदातुं वा छात्रान् यदा आवश्यकता भवति तदा विश्रामं कर्तुं वदन् तेषां अनुभवस्तरस्य परवाहं न कृत्वा तेषां समर्थनं अनुभवितुं सुनिश्चितं भवति।
यथा, यदि भवान् स्थायिमुद्रां पाठयति यस्मिन् एकस्मिन् पादे संतुलनं भवति तर्हि एकं विविधतां प्रस्तावयन्तु यत्र छात्राः समर्थनार्थं भित्तिं धारयितुं शक्नुवन्ति अथवा कुर्सीयां पादं कृत्वा मुद्रायाः अभ्यासं कर्तुं शक्नुवन्ति। एतेन ज्ञायते यत् योगः अनुकूलः अस्ति तथा च “एकमात्रः सर्वेषां कृते उपयुक्तः” इति उपायः नास्ति इति।
== 4. समुदायस्य सम्बन्धस्य च भावस्य निर्माणम् ==
सहायकं योगवातावरणं केवलं शारीरिकं मानसिकं च समर्थनात् परं विस्तृतं भवति-एतत् एकं समुदायं निर्मातुं विषयः अस्ति यत्र छात्राः सुरक्षिताः, स्वीकृताः, परस्परं च सम्बद्धाः इति अनुभवन्ति। स्वामित्वस्य भावः, मित्रता च योग-अनुभवं वर्धयितुं शक्नोति, छात्रान् नियमितरूपेण कक्षायां प्रत्यागन्तुं च प्रोत्साहयितुं शक्नोति ।
एकः। छात्राणां मध्ये सम्बन्धस्य भावः पोषयन्तु
छात्रान् कक्षायाः पूर्वं पश्चात् च स्वस्य परिचयं दातुं, परस्परं स्वीकुर्वितुं च प्रोत्साहयन्तु। एषा सरलः अभ्यासः बाधाः भङ्गयितुं, उष्णं, स्वागतयोग्यं च वातावरणं निर्मातुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति । आभासीकक्षासु अपि समुदायस्य भावस्य पोषणं संक्षिप्तपरिचयद्वारा अथवा छात्रान् तस्मिन् दिने कथं भवति इति साझां कर्तुं प्रोत्साहयित्वा कर्तुं शक्यते।
भवन्तः सम्पर्कस्य निर्माणार्थं स्वकक्षायां भागीदारकार्यं वा समूहव्यायामान् अपि समावेशयितुं शक्नुवन्ति, अथवा यदा कदा कक्षायाः अन्ते कतिपयान् क्षणान् समूहचिन्तनस्य अनुमतिं ददति। एतेन सामूहिकशक्तिः पोष्यते यत्र छात्राः परस्परं समर्थिताः इति अनुभवन्ति।
ख. नियमित चेक-इन
कक्षायाः आरम्भे वा अन्ते वा छात्रैः सह पश्यन्तु यत् तेषां भावः कथं वर्तते इति। “अद्य सर्वे कथं सन्ति?” अथवा “अद्यत्वे अभ्यासे किमपि विशिष्टं कार्यं कर्तुम् इच्छसि वा?” दर्शयति यत् भवन्तः तेषां अनुभवस्य, कल्याणस्य च चिन्तां कुर्वन्ति।
भवान् छात्रान् अपि प्रोत्साहयितुं शक्नोति यत् तेषां अभ्यासे यत्किमपि आव्हानं सफलतां वा अनुभवितं तत् शारीरिकं मानसिकं वा। यत्र छात्राः श्रुतं समर्थितं च अनुभवन्ति तत्र एकं स्थानं निर्मातुं विश्वासस्य निर्माणे सहायकं भवति तथा च अधिकं समृद्धं वर्गवातावरणं निर्माति।
== 5. उपसंहारः ==
योगशिक्षणार्थं सकारात्मकं सहायकं च वातावरणं निर्मातुं भवतः छात्राणां कृते सार्थकं परिवर्तनकारी च अनुभवं पोषयितुं अत्यावश्यकम्। शान्तं, स्वागतयोग्यं वातावरणं संवर्धयित्वा, सकारात्मकभाषायाः उपयोगेन, व्यक्तिगतआवश्यकतानां सम्मानं कृत्वा, आत्मकरुणाम् प्रोत्साहयित्वा च, भवान् छात्रान् स्वस्य अभ्यासं गभीरं कर्तुं सुरक्षितं, समर्थितं, सशक्तं च अनुभवितुं साहाय्यं करोति।
स्मर्यतां यत् योगः केवलं शारीरिकमुद्राणां विषये एव नास्ति; इदं एकं स्थानं निर्मातुं विषयः अस्ति यत्र छात्राः गहनतरस्तरस्य, निर्णयात् वा बाह्यदबावात् वा मुक्ताः, स्वयमेव सम्बद्धाः भवितुम् अर्हन्ति। यदा भवान् स्वकक्षां सम्मानस्य, दयालुतायाः, प्रोत्साहनस्य च स्थानं करोति तदा भवान् छात्रान् न केवलं स्वस्य शारीरिकस्वास्थ्यस्य उन्नयनार्थं प्रेरयति अपितु चटके उपरि, चटके बहिः च शान्तिं आत्मजागरूकतां च संवर्धयितुं प्रेरयति।