राष्ट्राणि किमर्थं विफलाः भवन्ति?"

राष्ट्राणि किमर्थं विफलाः भवन्ति?

"दरोन एसेमोग्लू च जेम्स् ए. रोबिन्सन लेखितं 'किं राष्ट्राणि पतन्ति: सामर्थ्यस्य, समृद्धिस्यानि दरिद्रतायाः उत्पत्तयः' इति ग्रन्थं राष्ट्राणां समृद्धिं किमर्थं अन्येऽन्यत्र दरिद्रतां च परिचिन्त्य तस्य कारणानि अन्वेष्टुं प्रेरयितुं अत्युत्तमम् अस्ति। लेखकौ तर्कयन्ति यः मुख्यं कारणं राष्ट्रस्य यशसः वा विफलतायाः, सः भूगोलिक-तत्त्वे, संस्कृत्या, ऐतिहासिक-परिस्थितिभिः इत्येव न, परन्तु राष्ट्रे स्थापिताः राजनीतिकाः आर्थिकाः च संस्थायाः अत्र प्रमुखं स्थानं वहन्ति। एते संस्थायः संसाधनानि केन प्रकारेण वितरितानि, शक्तिं के वा धारयन्ति, चेष्टां च सामाजिक-आर्थिक अवसराणि सर्वेभ्यः नागरिकेभ्यः उपलब्धानि वा केवलं अल्पेभ्यः जनैः सीमितानि इति निश्चितानि।"

ग्रन्थस्य हृदये समाविष्टसंस्थायाः च अपकर्षकसंस्थायाः च भेदः अस्ति। समाविष्टसंस्थायाः ताः संस्थायाः याः बहुसंख्यकं जनसमूहं आर्थिक-राजनीतिके प्रक्रियायां सहभागं कर्तुं उत्साहयन्ति। एते संस्थायाः सर्वेभ्यः नागरिकेभ्यः समान-अवसरं यथासंभवम् अवसरं यच्छन्ति, यः जनः आर्थिकविकासे, निवेशे, च नवाचारे स्वेच्छया योजयितुं शक्नोति। समाविष्टसंस्थायाः संपत्ति-अधिकारः, कानूनी समता, राजनीतिक स्वतंत्रता, च विपणनविकासः इत्यादिभिः विशिष्टानि। एते संस्थायाः शक्तेः विकेन्द्रितवितरणं स्वीकुर्युः, यः जनः समाजस्य कल्याणाय कार्यं करणीयः।

विपरीतं, अपकर्षकसंस्थायाः ताः संस्थायाः याः बहुसंख्यकस्य संसाधनानि अपहरन्ति च शक्तिं, सम्पत्ति च अल्पसंख्यकादीनां हस्ते केन्द्रितं कुर्वन्ति। एते संस्थायाः कमजोर-सम्पत्ति-अधिकारः, राजनीतिक-आर्थिक-सम्पत्ति-प्रवेशे विषमता, च शिक्षा, स्वास्थ्य, एवं आधारभूत संरचनायाः अभावः प्रकटयन्ति। अपकर्षकसंस्थायाः जनसमूहं अवसराणि प्राप्तं कर्तुं निषेधयन्ति, नवाचारं च आर्थिकवृद्धिं दमनयन्ति। एते प्रणालीं प्रायः शासकवर्गेण स्थापितं कृत्ये, यः व्यक्तिः राजनीतिकशक्तिं प्रयोगयित्वा स्वकृतं सम्पत्तिं समाजे स्थिरीकरणं कुर्वन्ति।

लेखकाः राजनीतिकसंस्थायाः अत्यन्तं महत्वपूर्णं स्थानं प्रतिपादयन्ति यः आर्थिकपरिणामानि रूपयन्ति। ते तर्कयन्ति यः समाविष्टराजनीतिकसंस्थायाः—याः व्यापकं राजनीतिकशक्तेः वितरणं प्रकटयन्ति च उत्तरदायित्वं सुनिश्चितयन्ति—समाविष्टआर्थिकसंस्थायाः विकासस्य पूर्वशर्ताः। यत्र राजनीतिकशक्ति अल्पसंख्यकाः हस्ते संकेंद्रितं भवति, तत्र तज्जनाः आर्थिकव्यवस्थां स्वहिताय योजयन्ति, अपकर्षकसंस्थायाः स्थापितयन्ति याः बहुसंख्यकं शोषयन्ति। एषा प्रत्युत्पन्नपरिपाटी विषमतां प्रबलयन्ति च वृद्धिं निवारयन्ति।

लेखकाः तर्कयन्ति यः अर्थव्यवस्था-निर्मूलनं भूगोलिकतत्त्वेभ्यः (यथा भूमि-बद्धतायाः अथवा निकृष्टक्लाइमेटे स्थितिः) वा सांस्कृतिकतत्त्वेभ्यः (यथा कर्मठतायाः अथवा उद्यमिता-संप्रति) कारणमस्ति, एषु तत्त्वेषु किंचित् प्रभावः भवितुम् अर्हति, परन्तु एसेमोग्लू च रोबिन्सन तर्कयन्ति यः तानि तत्त्वानि द्वितीयकं स्थानं धारयन्ति, संस्थायाः भूमिकायाः सम्मुखे राष्ट्रस्य आर्थिकमार्गदर्शनस्य। ते वदन्ति यः संस्थायाः मुख्यं कारणं समृद्धेः, भूगोलः संस्कृतिश्च तदा मात्रेण महत्त्वपूर्णानि यानि संस्थायाः आर्थिक-राजनीतिक-संस्थायाः सङ्गमेन रूपितानि।

ग्रन्थे एकं प्रमुखं विषयं अस्ति – सांस्कृतिकसङ्कटानि – यः ऐतिहासिकदृष्ट्या कदाचित् राष्ट्रस्य मार्गदर्शनं अत्यन्तं परिवर्तयितुम् अर्हति। एषु सन्दर्भे युद्धेषु, क्रान्तिषु, वा उपनिवेशीकरणे तादृशानि क्षणानि उत्पन्नं जातानि, याः संस्थागतपरिवर्तनानि योजयन्ति, यः समावेशं प्रेरयन्ति वा अपकर्षकं संस्थां दृढयन्ति। लेखकाः वदन्ति यः राष्ट्राणि समानप्रारंभिकबिन्दु यावत् अन्तरं न प्रयच्छन्ति, किन्तु एषु तात्कालिकसङ्कटेषु मार्गनिर्णयेन तीव्रं भेदं दर्शयन्ति।

उदाहरणार्थ, लेखकौ उत्तरदक्षिणकोरियायाः भेदं उद्घाटयन्ति। यद्यपि कोरियायाः युध्दे पूर्वं समानं इतिहासं अपि गतम्, तथापि तैः स्वीकृताः संस्थायाः भिन्नतया तानि परिणामाः वर्धयन्ति। दक्षिणकोरिया ने अधिक समाविष्टसंस्थायाः निर्माणं कृतवान्, विशेषतः कोरियायाः युद्धोपरान्त, लोकतन्त्रं, मुक्तविपणनं, राजनीतिकउत्तरदायित्वं च पोषयित्वा। उत्तरकोरिया तु अपकर्षकसंस्थायाः स्थायित्वं कृतवान्, सुतंत्रता-प्रशासनस्य अधीनं, येन आर्थिकवृद्धिः न्यूनता प्राप्ता च अधिनायकवादः स्थातुम् अर्हति।

एवं ग्रन्थे स्पेन-पोर्चुगाल-उपनिवेशितानि लैटिन अमेरिकी राष्ट्राणि अपि विश्लेष्यन्ति। उपनिवेशशक्तयः एषां प्रदेशेषु अपकर्षकसंस्थायाः स्थापयामासुः, येन धनं आदिवासीजनसामूहात् उच्छालितं च युरोपीयविद्वेषणवर्गे प्रति मार्गीकृतम्। स्वाधीनता-प्राप्त्या अपि, एतेषां राष्ट्राणां किञ्चित् अपकर्षकसंस्थायाः स्थायित्वं कायमाहुः, याः तेषां वृद्धिं अवरुध्यन्ति। तुलनेन, यथाः संयुक्तराज्यं च कॅनेडाः, यानि ब्रिटन-उपनिवेशिताः, तत्र समाविष्टसंस्थायाः विकासः दृष्टः, येन तेषां आर्थिकसफलतायाः पोषणं कृतम्।

एसेमोग्लू च रोबिन्सन वदन्ति यः राजनीतिककेन्द्रीकरणं समाविष्टसंस्थायाः विकासे अत्यन्तं आवश्यकं तत्वं अस्ति। राजनीतिककेन्द्रीकरणं तस्यं राज्यस्य सामर्थ्यं यत्र सर्वेभ्यः प्रदेशेभ्यः विधायाः पालनं, व्यवस्था-संरक्षणं, च सार्वजनिकसंपत्तिं वितरणं कर्तुं शक्यते। राजनीतिककेन्द्रीकरणे विना राज्यं कार्यशीलं अर्थव्यवस्था निर्मातुं अक्षमं भवति। उदाहरणार्थे, दुर्बलाणि वा पतितानि राज्यानि यत्र प्रभावी शासनं न अस्ति, तत्र भ्रष्टाचारः, हिंसा, च सम्पत्ति-अधिकाराणां अभावः – ये प्रमुखं अवरोधकं विकासे।

विधायाः शासनं अपि समाविष्टसंस्थायाः निर्माणे अत्यन्तं आवश्यकं स्तम्भं अस्ति। एसेमोग्लू च रोबिन्सन प्रतिपादयन्ति यः विश्वसनीयं कानूनी ढांचा स्थापयितुं यः व्यक्तिस्वत्वं रक्षते च अनुबन्धानि पालनं कर्तुं अत्यन्तं महत्त्वपूर्णं अस्ति, यः विपणिं कार्यशीलं कर्तुं च निवेशं उत्साहितुं साहाय्यं करोति। विधायाः शासनं विना व्यवसायिकाः निवेशं न कुर्यात्, च व्यक्तयः आर्थिककर्मणि सुरक्षितं न कुर्यात्, यः हानि वा मनमानी रूपेण सम्पत्ति-हरणं चिन्तयन्ति।

"किं राष्ट्राणि पतन्ति" नामकग्रन्थे मुख्यं विषयं अस्ति यः, अपकर्षकसंस्थायाः परिवर्तनं प्रति कठोरं प्रतिरोधं अस्ति। एषा प्रतिरोधः अस्मिन कारणेण अस्ति यः अपकर्षकसंस्थायाः लाभान्विताः शासकवर्गाः वर्तमानं स्थायित्वं रक्षायामाहन्ति। अपकर्षकसंस्थायाः विषमतां स्थिरीकर्तुम् अवसराणि सीमितानि च प्रेरयन्ति, शासकवर्गाः राजनीतिकव्यवस्थायाः नियन्त्रणं प्रयोग्य, तैः पुनर्निर्माणानि रोचन्ते याः तेषां स्थितिं धमयितुं शक्नुवन्ति।

तथापि, ग्रन्थे प्रतिपाद्यते यः ऐतिहासिके घटनाः—यथा क्रान्तयः वा नेतृत्वपरिवर्तनानि—कदा कदा राजनीतिकशक्तेः वितरणे परिवर्तनं साधयन्ति, यः संस्थागतपरिवर्तने अवसरं निर्मीयते। उदाहरणार्थ, इंग्लैंडे १६८८ तमे वर्षे गौरवपूर्णक्रान्तिः एकं ऐतिहासिकं संकटकालं निर्मायि यः राजतन्त्रस्य शक्तिं सीमितं कृत्वा व्यापारी-भूमिवालम्बी वर्गेभ्यः अधिकं राजनीतिकशक्तिं प्रदत्तम्। तथैव, अमेरिकायाः क्रान्तिः च संयुक्तराज्ये संविधाननिर्माणं, समाविष्टसंस्थायाः स्थापने कारणं जातम्, यः देशे आर्थिकसमृद्धिं च वृद्धिं अयाचत्।

अपकर्षकसंस्थायाः प्रति संक्रमणं समाविष्टसंस्थायाः सञ्जातिं कठिनं अस्ति, परन्तु एसेमोग्लू च रोबिन्सन वदन्ति यः एषा सम्भाव्ये। तथापि, एषं राजनीति-शक्तेः क्रान्तिकारी पुनर्वितरणं आवश्यकं अस्ति, यः कारणेण अनेके राष्ट्राणि अपकर्षकसंस्थायाः चक्रेण संलग्नानि सन्ति। किञ्चित् राष्ट्रेषु अपकर्षकसंस्थायाः स्थायित्वं शासकवर्गेण बलप्रयोगेण, प्रचारप्रणालिका-युक्त्या, संसाधनसंयोजनं च संबद्धं अस्ति। एते शासकवर्गाः प्रायः राजनीतिक-अधिकाराणि सीमितं कुर्वन्ति, चुनावानि अपहृत्य, च राज्यसंसाधनानि स्वकृतं समृद्धिं कर्तुं प्रयोगयन्ति, याः सर्वे समाविष्टसंस्थायाः विकासे बाधां निर्मयन्ति।

समाप्त्यायाः, "किं राष्ट्राणि पतन्ति" ग्रन्थे प्रतिपाद्यते यः राष्ट्राणां सफलता वा विफलता तैः विकसितासु संस्थायाः प्रकारेण निर्भरति। समाविष्टसंस्थायाः, याः व्यापकं शक्तेः वितरणं कुर्वन्ति च सर्वेभ्यः समान अवसरं यच्छन्ति, दीर्घकालिकसमृद्धेः आधारं वर्तन्ते। विपरीतं, अपकर्षकसंस्थायाः, याः शक्तिं अल्पसंख्यकस्य हस्ते संकेंद्रितं कुर्वन्ति च बहुसंख्यकस्य अवसरप्रवेशं सीमितं कुर्वन्ति, यः स्थगनं च दरिद्रतां जन्मयन्ति। लेखकाः विश्वासन्ति यः राष्ट्राणि समृद्धिं प्राप्तुं इच्छन्ति, ते अपकर्षकसंस्थायाः बन्धनं तोडित्वा समाविष्टसंस्थायाः स्वीकरणं आवश्यकं अस्ति, यः प्रायः राजनीतिकसंघर्षं च शक्तेः पुनर्वितरणं अपेक्षते। इतिहासे विभिन्नराष्ट्राणां विश्लेषणं कुर्वन्ति एसेमोग्लू च रोबिन्सन दर्शयन्ति यः राष्ट्राणां सफलता वा विफलता यत्र भूगोलं वा संस्कृतिं न, किन्तु तत्र संस्थायाः राजनीतिक-आर्थिकस्य रचनायां निहितं अस्ति।