सामग्री पर जाएँ

लुम्बिनी

विकिपीडिया, कश्चन स्वतन्त्रः विश्वकोशः
लुम्बिनी नेपालम्

लुम्बिनी नेपाल
नगरम्
मायादेवीमन्दिरम्, लुम्बिनी — यत्र बुद्धस्य जन्माभवत् इति चिह्नं
मायादेवीमन्दिरम्, लुम्बिनी — यत्र बुद्धस्य जन्माभवत् इति चिह्नं
Coordinates: २७°२८′५३″ उत्तरदिक् ८३°१६′३३″ पूर्वदिक् / 27.48139°उत्तरदिक् 83.27583°पूर्वदिक् / २७.४८१३९; ८३.२७५८३
डाकसंकेतः
३२९१४

लुम्बिनी नेपालदेशस्य लुम्बिनीप्रान्ते रूपन्देहिजिलायां स्थितं बौद्धतीर्थस्थानम् अस्ति। बौद्धटीकाग्रन्थेषु निर्दिष्टं यत् माया देवी लुम्बिन्यां सिद्धार्थगौतमस्य जन्म कृतवती, यः च. ६२४ पूर्वसन् मध्ये जातः।[lower-alpha १][१][२] सिद्धार्थगौतमः ज्ञानं प्राप्तवान्, शाक्यमुनिबुद्धः अभवत्, यः बौद्धधर्मस्य संस्थापकः।[३][४][५] सः च. ५४४ पूर्वसन् मध्ये अष्टाशीतिवर्षेभ्यः परं परिनिर्वाणं प्राप्तवान्। लुम्बिनी बुद्धस्य जीवने चतुर्षु प्रमुखेषु पवित्रतीर्थेषु एकं तीर्थं मन्यते।[६][७][८]

लुम्बिन्यां प्राचीनानि कतिचन देवालयानि सन्ति, यथा मायादेवीमन्दिरम्। अनेके नूतनमन्दिराणि अपि सन्ति, यानि विविधदेशीयैः बौद्धसंस्थाभिः वित्तसमर्थनं प्राप्तानि। बहूनि मन्दिराणि पूर्णतया निर्मितानि, अपरे निर्माणप्रक्रियायां सन्ति। अनेके स्मारकाः, विहाराः, स्तूपाः, सङ्ग्रहालयः, लुम्बिनीअन्तर्राष्ट्रीयअनुसन्धानसंस्थानं च पवित्रस्थलस्य समीपे स्थितानि। पुष्करिणी इति पवित्रसरोवरं, यत्र मायादेवी बुद्धस्य जन्मपूर्वं स्नानं कृतवती, यत्र च बुद्धः प्रथमं स्नानं कृतवान् इति विश्वासः। लुम्बिन्याः समीपस्थेषु अन्येषु स्थलेषु पूर्वबुद्धानां जन्म, ज्ञानप्राप्तिः, च अन्ते शरीरत्यागः अपि अभवत्।[९]

लुम्बिनी संयुक्तराष्ट्रशैक्षिकवैज्ञानिकसांस्कृतिकसङ्घटनम् सन् १९९७ मध्ये विश्वधरोहरस्थलरूपेण घोषितम्।[१०][११]

बुद्धकालीनं लुम्बिनी

[सम्पादयतु]

बुद्धस्य समये लुम्बिनी कपिलवस्तुनः पूर्वदिशायां, देवदहस्य दक्षिणपश्चिमदिशायां च स्थितम् आसीत्।[१२][१३] देवदहः शाक्यगणराज्यस्य भागः आसीत्। बौद्धपरम्परानुसारं बुद्धस्य जन्म लुम्बिन्यां जातः।[१४] लुम्बिन्यां अशोकस्तम्भः, यः एकः एकाश्मस्तम्भः अस्ति, ब्राह्म्याक्षरैः लेखनयुक्तः, सः रूपन्देह्यां सन् १८९६ मध्ये प्राप्तः। सः अशोकस्य लुम्बिन्यां आगमनस्य चिह्नरूपेण मन्यते। स्तम्भस्य प्राप्ते पूर्वं लुम्बिनी इति नाम न प्रसिद्धम्।[१५]  पराणवितानस्य अनुवादानुसारं लेखः एवम् वदति— "यदा देवप्रियः प्रियदर्शी राजा विंशतिवर्षाणि राज्ये प्रतिष्ठितः, तदा सः स्वयम् आगत्य एतत्स्थलं पूजितवान्, यतः शाक्यमुनिबुद्धः अत्र जातः। सः अश्वचित्रयुक्तं शिलाखण्डं निर्मितवान्, शिलास्तम्भं स्थापितवान् च, यत् भगवतः जन्म अत्र अभवत् इति सूचयितुं। सः लुम्बिनीग्रामं करमुक्तं कृतवान्, केवलं अष्टांशं उत्पादनस्य दत्तव्यम् इति निश्चितवान्।"

पूर्वं एषः उद्यानः रूपन्देही इति प्रसिद्धः आसीत्, यः भगवन्पुरातः उत्तरदिशायां स्थितः। सुत्तनिपाते (श्लोकः ६८३) उल्लिखितं यत् बुद्धः लुम्बिनीयजनपदस्य शाक्यग्रामे जातः। बुद्धः देवदहं गत्वा लुम्बिनीवनं प्रविश्य तत्र देवदहसुत्तं उपदिष्टवान्।[१६]

चित्रशाला

[सम्पादयतु]

सन्दर्भाः

[सम्पादयतु]
  1. ↑ Joshua Mark, "World History Encyclopaedia", 2020: The dates of the Buddha['s life] have been derived from various chronologies which all recognize that Siddhartha Gautama lived for 80 years but disagree on the dates those 80 years encompass. The chronologies are: 1.) Sri Lanka's Long Chronology: c. 624 - c. 544 BCE (The Convention) 2.) Alternative Long Chronology: c. 567 - c. 487 BCE 3.) India's Short Chronology: c. 448 - c. 368 BCE 4.) Contemporary Chronology: c. 563 - c. 483 BCE
उद्धरणे दोषः : <ref> "lower-alpha" नामकस्य गणस्य अङ्कनं विद्यते, कीन्तु किमपि अनुरूपं <references group="lower-alpha"/> अङ्कनं न प्राप्तम्
  1. ↑ Centre, UNESCO World Heritage. "World Heritage Committee Inscribes 46 New Sites on World Heritage List". UNESCO World Heritage Centre.
  2. ↑ "Lumbini, the Birthplace of the Lord Buddha". UNESCO. Unknown parameter |access-date= ignored (help)
  3. ↑ "Lumbini, the Birthplace of the Lord Buddha – UNESCO World Heritage Centre". Whc.unesco.org. Unknown parameter |access-date= ignored (help)
  4. ↑ "Gautama Buddha (B.C. 623-543)" by T.W. Rhys-Davids, The World's Great Events, B.C. 4004-A.D. 70 (1908) by Esther Singleton, pp. 124–35.
  5. ↑ "The Buddha (BC 623-BC 543) – Religion and spirituality Article – Buddha, Bc, 623". Booksie. 8 July 2012. Unknown parameter |access-date= ignored (help)
  6. ↑ Cousins, LS (1996). "The Dating of the Historical Buddha: A Review Article". Journal of the Royal Asiatic Society 6 (1): 57–63. JSTOR 25183119. doi:10.1017/s1356186300014760. Archived from the original on 20 December 2010. Unknown parameter |s2cid= ignored (help); Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  7. ↑ Schumann, Hans Wolfgang (2003). The Historical Buddha: The Times, Life, and Teachings of the Founder of Buddhism. Motilal Banarsidass Press. pp. 10–13. ISBN 8120818172.
  8. ↑ "The Eight Great Sacred Sites", Nekhor: Circling the Sacred, Samye Translations.
  9. ↑ "Birthplace of Buddha, Historical Place of Nepal, The World Heritage SiteLumbini Development Trust". lumbinidevtrust.gov.np. Lumbini Development Trust. Archived from the original on 2021-11-12. आह्रियत 2025-09-11. Unknown parameter |access-date= ignored (help)
  10. ↑ Centre, UNESCO World Heritage. "World Heritage Committee Inscribes 46 New Sites on World Heritage List". UNESCO World Heritage Centre.
  11. ↑ "Lumbini, the Birthplace of the Lord Buddha". UNESCO. Unknown parameter |access-date= ignored (help)
  12. ↑ "Ramagrama-Devadaha". lumbini.planetwebnepal.com. Lumbini Development Trust. 2013. Archived from the original on 17 November 2015. Unknown parameter |access-date= ignored (help); Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  13. ↑ Violatti, Cristian (12 December 2013). "Kapilavastu". World History Encyclopedia. Archived from the original on 14 August 2016. Unknown parameter |access-date= ignored (help); Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  14. ↑ J.i.52, 54; Kvu.97, 559; AA.i.10; MA.ii.924; BuA.227; Cv.li.10, etc.
  15. ↑ Sen, A. C. (2008). Buddhist shrines in India. Kolkota: Maha Bodhi Book Agency. p. 24. ISBN 978-81-87032-78-6.
  16. ↑ MA.ii.810
"https://sa.wikipedia.org/w/index.php?title=लुम्बिनी&oldid=497493" इत्यस्माद् प्रतिप्राप्तम्