वक्षपादासनम् - विकिपीडिया

वक्षपादासनम् Vajrasan with a twist इत्यपि प्रसिद्धम्। एकः उपविष्टः योगमुद्रा अस्ति यः कोरं नियोजयति, मेरुदण्डस्य लचीलतां वर्धयति, शरीरस्य विषमुक्तीकरणे च सहायकः भवति लचीलतां वर्धयितुं समग्रकल्याणस्य प्रवर्धनाय च इदं न्यूनज्ञातं किन्तु अत्यन्तं प्रभावी मुद्रा अस्ति ।

वाक्षपादासनस्य विस्तृतविच्छेदः अस्ति :

== आसनस्य नाम उत्पत्तिश्च ==

वाक्षपादासनं संस्कृतपदं, मुख्यघटकद्वयात् निष्पन्नम् ।

वक्षः ( वक्ष) : अस्य अर्थः "वक्षःस्थलः" अथवा "पसलीपञ्जरः" इति, मुद्रायाः समये प्रवृत्तस्य शरीरस्य मूलप्रदेशं सूचयति ।
पद ( पद) : "पाद" इति निर्दिशति, पादौ दृढतया स्थित्वा मुद्रायाः भूमिपक्षस्य प्रतीकं भवति ।
आसन ( आसन) : "मुद्रा" अथवा "आसन" इति निर्दिशति ।

एवं वाक्षपादासनं "वक्षःपादमुद्रा" इति अनुवादयितुं शक्यते, यत् विवर्तनं कुर्वन् शरीरस्य स्थिरीकरणाय वक्षःपादयोः दृढतया संरेखितत्वं निर्दिशति मुद्रायां एकं पादं तलस्य उपरि दृढतया स्थापयित्वा अपरं पादं धड़स्य अधः संपुटितं कृत्वा कोरं पृष्ठस्नायुषु च संलग्नं कृत्वा उपविष्टं विवर्तनं भवति

उत्पत्तिः इतिहासः च : १.

वाक्षपदासनं बहु सामान्यं मुद्रा नास्ति, तस्य विस्तृत ऐतिहासिक उत्पत्तिः प्रमुखेषु शास्त्रीयग्रन्थेषु विशेषतया न अभिलेखिता अस्ति । परन्तु मेरुदण्डस्य लचीलतां प्रवर्तयन्ति, उदरस्य बलं च वर्धयन्ति इति आसनस्य पारम्परिकस्य अभ्यासस्य भागः इति गणयितुं शक्यते । वज्रसनस्य (Thunderbolt Pose) विविधताभ्यः अस्य विकासः अभवत् स्यात् , यस्मिन् खिन्नस्य तीव्रताम् वर्धयितुं विवर्तनतत्त्वं योजितं भवति

वाक्षपदासनस्य विशिष्टसन्दर्भाः सीमिताः सन्ति तथापि पतञ्जलिस्य हठयोगप्रदीपिकायां योगसूत्रेषु च उपविष्टमोड़स्य विविधताः सामान्यतया समाविष्टाः सन्ति , येषु आसनसंरेखणस्य, श्वसनस्य तकनीकस्य, रीढ़स्य स्वास्थ्यस्य च महत्त्वे बलं दत्तम् अस्ति आधुनिकव्यवहारे एतत् आसनं विभिन्नैः योगविद्यालयैः स्वीकृत्य परिवर्तनं कृतम् अस्ति ।

=== संस्कृत अर्थ वक्षपादासन ===

वक्ष ( वक्ष) : "वक्षःस्थल" इत्यर्थः, मुद्रायाः समये वक्षःस्थलस्य पृष्ठपार्श्वस्य च नियोगं सूचयति ।
पद ( पद) : "पादः" इति अर्थः, पादस्य भूमिगतस्थानं निर्दिशति यत् मोडस्य समये शरीरस्य स्थिरीकरणे सहायकं भवति ।
आसन ( आसन) : "मुद्रा" अथवा "आसन" अर्थात् आसनस्य आसनस्वभावं सूचयति ।

एवं वाक्षपादासनं उपविष्टं मोडं निर्दिशति यत् वक्षःस्थलस्य पादस्य च संरेखणे बलं ददाति, यस्य उद्देश्यं मेरुदण्डस्य लचीलतां कोरसङ्गतिं च सुधारयितुम् अस्ति

=== वाक्षपादासन के आध्यात्मिक लाभ ===

प्राणप्रवाहः : वाक्षपादासने मेरुदण्डस्य विवर्तनं सम्पूर्णशरीरे ऊर्जायाः (प्राणस्य) प्रवाहं वर्धयितुं साहाय्यं करोति । चक्रं विशेषतः सौरजालं (मणिपुरा) हृदयं (अनहता) च उत्तेजयति, संतुलनस्य, जीवनशक्तिस्य च भावनां प्रवर्धयति ।
भावनात्मकविमोचन : योगे मोड़ाः भावनात्मकविमोचने सहायकाः इति ज्ञायन्ते, यतः ते गभीरभावनानां उत्तेजनं कर्तुं, स्पष्टानि अवरोधाः च कर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नुवन्ति। वाक्षपादासनं भावनात्मकशुद्धौ, शान्तिं शान्तं च प्रवर्धयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति।
मनःसन्तोषः : एषः मुद्रा मनःसन्तोषं ध्यानं च प्रोत्साहयति, यतः शरीरस्य संरेखणं, गतिसहितं श्वसनस्य समन्वयं च गहनं एकाग्रतायाः आवश्यकता भवति प्रत्येकं क्षणे उपस्थितस्य अभ्यासं संवर्धयति।
विषहरणम् : विवर्तनगतिः आन्तरिक-अङ्गानाम् विशेषतः पाचनतन्त्रस्य विषहरणं कर्तुं सहायकं भवति । शारीरिकं मानसिकं च स्थगिततां दूरीकर्तुं प्रक्रियायाः प्रतीकं भवति ।

== प्रयोजन एवं लाभ ==

वाक्षपादासन के प्राथमिक शारीरिक, मानसिक, आध्यात्मिक लाभ

शारीरिक लाभ : १.

मेरुदण्डस्य लचीलापनं वर्धयति : धडस्य विवर्तनेन मेरुदण्डस्य लचीलापनं वर्धते, येन पृष्ठवेदनायाः निवारणे, मुद्रासुधारः च भवति
कोरं सुदृढं करोति : मोडस्य समये उदरस्य मांसपेशिनां संलग्नता कोर मांसपेशीनां टोनिंग् कर्तुं सहायकं भवति, येन उत्तमं संतुलनं स्थिरतां च प्रवर्धयति।
पाचनतन्त्रं उत्तेजयति : मोडस्य समये उदरक्षेत्रे यत् संपीडनं विमोचनं च भवति तत् उत्तमं पाचनं प्रवर्धयति तथा च कब्जं निवारयितुं शक्नोति।
नितम्बेषु लचीलापनं सुधरति : मुद्रा नितम्बं उद्घाटयति, नितम्बस्य फ्लेक्सर् च तानयति, यत् विशेषतया तेषां कृते लाभप्रदं भवितुम् अर्हति ये दीर्घघण्टाः उपविष्टाः भवन्ति

मानसिक तथा भावनात्मक लाभ : १.

तनावः न्यूनीकरोति : गहनं विवर्तनक्रिया शरीरे निर्मितं तनावं मुक्तुं साहाय्यं करोति, आरामस्य भावः तनावनिवृत्तिं च प्रोत्साहयति।
मानसिक स्पष्टता : वाक्षपादासनस्य अभ्यासे एकाग्रता, मनःसन्तोषः च आवश्यकः भवति, यत् मनः स्वच्छं कर्तुं मानसिकस्पष्टतां च सुधारयितुं साहाय्यं करोति।
भावनात्मकसन्तुलनम् : अनेकेषु घुमावदारमुद्रासु इव वाक्षपादासनं भावनात्मकतनावं मुक्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति, येन अधिकं भावनात्मकसन्तुलनं स्थिरता च भवति।

== पदे पदे निर्देश ==

उपविष्टस्थितौ आरभत : आरामस्थाने चटके उपविश्य पादौ सीधा पुरतः प्रसारयित्वा आरभत।
दक्षिणजानुं मोचयतु : दक्षिणजानुं मोचयित्वा दक्षिणपादं वामपादस्य समीपे तलम् आनयन्तु। वामपादं विस्तारितं भवतु।
Twist the Torso : यथा यथा भवन्तः निःश्वासं कुर्वन्ति तथा तथा मन्दं धड़ं दक्षिणतः विवर्तयन्तु, समर्थनार्थं वामकोणं दक्षिणजानुतः बहिः स्थापयन्तु। मेरुदण्डं लम्बं वक्षःस्थलं च उद्घाटितं भवतु।
वामहस्तं पृष्ठतः स्थापयतु : स्थिरतायै संतुलनाय च पृष्ठतः तलस्य उपरि वामहस्तं स्थापयतु।
स्थितिं धारयन्तु : १५–३० सेकेण्ड् यावत् स्थितिं धारयन्तु, गभीरं श्वसनं कुर्वन्तु तथा च स्वस्य श्वसनस्य मुद्रायाः च विषये ध्यानं स्थापयन्तु।
Release and Repeat : शनैः शनैः स्वस्य धडं विमोचयित्वा आरम्भस्थाने पुनः आगच्छन्तु। विपरीतपक्षे पुनः विवर्तनं कुर्वन्तु।

आरम्भकानां कृते विविधताः : १.

यदि भवन्तः गभीरं विवर्तनं चुनौतीपूर्णं मन्यन्ते तर्हि उपविष्टुं कुशनस्य अथवा योगखण्डस्य उपयोगं कर्तुं शक्नुवन्ति, येन भवतः नितम्बं उन्नतं भविष्यति, विवर्तनं च सुलभं भविष्यति
यदि भवतः हस्ताः तलम् सहजतया न प्राप्नुवन्ति तर्हि अतिरिक्तसमर्थनार्थं हस्तस्य अधः योगखण्डं वा कुशनं वा स्थापयन्तु ।

उन्नतविविधताः १.

गभीरतरविवर्तनार्थं पृष्ठतः हस्तं स्थापयितुं वा ऊरुं धारयितुं पृष्ठे वेष्टयितुं वा प्रयतध्वम् ।
भवन्तः स्वस्य कोरं अधिकं नियोजयितुं, खिञ्चनं गभीरं कर्तुं च विपरीतपादं तलात् उत्थापयितुं अपि प्रयतितुं शक्नुवन्ति ।

== सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि ==

मेरुदण्डस्य दुर्संरेखणं : यथा यथा भवन्तः विवर्तन्ते तथा तथा भवतः मेरुदण्डः ऋजुः लम्बः च भवति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु। वक्षःस्थलस्य पतनं पृष्ठं वा गोलीकरणं वा परिहरन्तु, यतः एतेन मेरुदण्डस्य तनावः भवति, आसनस्य लाभः न्यूनः भवति ।
कण्ठस्य अतिप्रयत्नः : कण्ठं स्वस्य आरामस्तरात् परं विवर्तयितुं बाध्यं न कुर्वन्तु। धडस्य कोरस्य च विषये ध्यानं भवेत्, कण्ठः तु गतिना सह स्वाभाविकतया अनुसरणं कर्तव्यम् ।
कोर-सङ्गतिस्य उपेक्षा : मुद्रायाः पूर्णलाभं प्राप्तुं, मोडस्य समये मेरुदण्डस्य समर्थनार्थं स्वस्य कोर-स्नायुषु संलग्नीकरणं महत्त्वपूर्णम् अस्ति ।

== मांसपेशी समूह लक्षित ==

मेरुदण्डः : मृदुगतिः मेरुदण्डस्य मांसपेशिनां कार्यं करोति, लचीलापनं सुधरयति, पृष्ठभागे गतिपरिधिं च वर्धयति ।
कोर मांसपेशी : उदरस्य तिर्यक् च मांसपेशिनां सक्रियरूपेण संलग्नाः भवन्ति, येन कोरस्य टोनीकरणं सुदृढीकरणं च भवति ।
नितम्बः : नितम्बः तानितः भवति, विशेषतः नितम्बस्य फ्लेक्सर्, येन कठोरता न्यूनीकर्तुं लचीलतां च सुधारयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्यते ।
स्कन्धाः पृष्ठस्य उपरितनं च : विवर्तनगतिः स्कन्धानां पृष्ठस्य उपरितनस्नायुषु च संलग्नं करोति, तेषां शक्तिं गतिशीलतां च वर्धयति ।

== श्वसन तकनीक ==

दीर्घं कर्तुं निःश्वासं कुर्वन्तु : यथा यथा भवन्तः विवर्तनं आरभन्ते तथा तथा मेरुदण्डं दीर्घं कर्तुं गभीरं निःश्वासं कुर्वन्तु तथा च विवर्तनस्य सज्जतां कुर्वन्तु।
विवर्तनं प्रति निःश्वासः : मेरुदण्डं लम्बं कृत्वा धड़ं मन्दं परिभ्रमन्, विवर्तनं गभीरं कर्तुं स्वस्य निःश्वासस्य उपयोगं कुर्वन्तु।
स्थिरं श्वसनं निर्वाहयन्तु : सम्पूर्णे मुद्रायां श्वसनं स्थिरं शान्तं च स्थापयन्तु, प्रत्येकं निःश्वासः भवतः मोड़स्य गभीरं कर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति।

== विरोधाभास एवं सावधानताएँ ==

वाक्षपादासनं परिहरन्तु यदि भवतः : १.

मेरुदण्डस्य चोटः अथवा हर्नियायुक्ताः चक्राः .
कण्ठस्य वा पृष्ठस्य वा तीव्रवेदना .
Pregnancy , यावत् प्रशिक्षितेन प्रशिक्षकेन परिवर्तितं न भवति।
जानुनि चोटः वा नितम्बस्य समस्या वा .
उदरस्य विषयाः यथा व्रणाः हर्निया वा, यथा विवर्तनेन एतानि स्थितिः व्यापकं भवितुम् अर्हति ।

== योगाभ्यास में भूमिका ==

मेरुदण्डस्य लचीलतां वर्धयितुं, पाचनतन्त्रं उत्तेजितुं, मुद्रासुधारं च उद्दिश्य योगक्रमेषु वाक्षपादासनं सामान्यतया समाविष्टं भवति अग्रे मोचनस्य अनन्तरं क्रमस्य अन्तः अथवा मेरुदण्डस्य स्वास्थ्यं वर्धयितुं शरीरस्य विषहरणं च कर्तुं विवर्तनमुद्राणां श्रृङ्खलायाः भागरूपेण स्थापयितुं शक्यते

== मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव ==

वाक्षपादासने शरीरस्य विवर्तनस्य प्रक्रिया अभ्यासकर्तुः भावनात्मकं अवरोधं मुक्तं कर्तुं शक्नोति, येन भावनात्मकशक्तिः सन्तुलनं भवति । मुद्रा मनसः ध्यानं स्पष्टतां च प्रोत्साहयति, येन मानसिकविश्रामः, भावनात्मकस्थिरता च भवति ।

== दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व ==

योगदर्शने विकृष्यमाणाः मुद्राः नकारात्मकतां मुक्तुं शरीरात् मनसा च विषाणां शुद्धीकरणस्य क्रियायाः प्रतीकं भवन्ति । वक्षपादासनं साधकस्य शारीरिक-भावनात्मक-शुद्धि-साधनत्वेन द्रष्टुं शक्यते । आत्मशुद्धेः योगिकसंकल्पनायाः, मनःसन्तोषस्य च अभ्यासेन सह सङ्गच्छते ।

== उन्नतविविधता तथा प्रगति ==

यथा यथा लचीलापनं बलं च सुधरति तथा तथा अभ्यासकारिणः मोडं गभीरं कर्तुं शक्नुवन्ति, पृष्ठपादं धारयितुं इत्यादीन् विविधतां योजयितुं शक्नुवन्ति, अथवा मुद्रायाः अधिकतमं लाभं प्राप्तुं अधिकानि उन्नतानि श्वसननियन्त्रणप्रविधयः समावेशयितुं शक्नुवन्ति सहनशक्तिं लचीलतां च वर्धयितुं वाक्षपादासनं दीर्घकालं यावत् अपि धारयितुं शक्यते ।

== **आस

अनास विभिन्न योग परम्पराओं के संदर्भ में** ==

हठ , विन्यास , अयिङ्गर इत्यादिषु विभिन्नेषु योगपरम्परासु प्रायः मेरुदण्डस्य स्वास्थ्यं सुधारयितुम् मनःसन्तोषं च प्रवर्धयितुं वाक्षपादासनस्य उपयोगः भवति । केचन परम्पराः विवर्तनस्य समये श्वसनकार्यस्य उपरि बलं ददति, अन्ये मुद्रायां संरेखणं, सटीकता च केन्द्रीभवन्ति ।

== दैनन्दिनजीवने एकीकरणम् ==

वाक्षपादासनं स्वस्य दैनन्दिनकार्यक्रमे समावेशयित्वा मुद्रायां महत्त्वपूर्णतया सुधारः, तनावः न्यूनीकर्तुं, समग्रलचीलतां च वर्धयितुं शक्यते । एतत् मुद्रा प्रातःकाले सायं वा अभ्यासं कर्तुं शक्यते यत् आगामिदिनस्य कृते शरीरस्य सज्जीकरणाय अथवा व्यस्तदिनस्य अनन्तरं वायुः भवितुं शक्यते ।

== वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान ==

मेरुदण्डस्य स्वास्थ्यं, पाचनं सुदृढं, तनावनिवृत्तिं च कर्तुं वाक्षपादासन इत्यादीनां मुड़नमुद्राणां लाभस्य समर्थनं शोधं करोति । अध्ययनेन ज्ञायते यत् नियमितयोगाभ्यासेन लचीलापनं, मानसिकस्पष्टता, समग्रकल्याणं च वर्धते ।

== सन्दर्भाः ==

स्मिथ, जेम्स्। लचीलापनं बलं च योगः . न्यूयॉर्क: योग प्रेस, 2020.

गुप्ता, अनिल. योगस्य शक्तिः : चटाईतः परे लाभाः . लण्डन: कल्याण प्रकाशन, 2018.