वसुधैव कुटुम्बकम्

वसुधैव कुटुम्बकम्

वसुधैवकुटुम्बकम् भारतसंसदभवनस्य प्रवेशमण्डपे उत्कीर्णम्।

वसुधैव कुटुम्बकम् (अ॰सं॰लि॰व॰ : Vasudhaiva Kuṭumbakam, संस्कृतोच्चारणम् : [/ʋɐ.s̪ʊ.d̪ʱai̯.ʋɐ kʊ.ʈʊm.bɐ.kɐm/]) इति संस्कृतपदं महोपनिषदि दृश्यते, यस्य अर्थः सर्वा वसुधा एकं कुटुम्बम् इति।

इतिहासः

अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम्।

उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्॥

एषः श्लोकः महोपनिषदि षष्ठाध्याये (वर्गे ७१–७३) दृश्यते। भारतीयसमाजे एषः श्लोकः परमं नैतिकमूल्यम् इति मन्यते। अस्य श्लोकस्य लेखनं भारतसंसदभवनस्य प्रवेशमण्डपे दृश्यते।

षष्ठोऽध्यायः ७१- ७३

अयं बन्धुरयं नेति गणना लघुचेतसाम् ।
उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ॥

भावाभावविनिर्मुक्तं जरामरणवर्जितम् ।
प्रशान्तकलनारभ्यं नीरागं पदमाश्रय ॥

एषा ब्राह्मी स्थितिः स्वच्छा निष्कामा विगतामया ।
आदाय विहरन्नेवं सङ्कटेषु न मुह्यति ॥

—महाउपनिषद् ६.७१–७५

अनन्तरश्लोकाः वदन्ति ये अनासक्ताः सन्ति ते ब्रह्मणं प्राप्नुवन्ति। अस्य श्लोकस्य प्रसङ्गः तस्य व्यक्तेः गुणानां वर्णनं, यः परमार्थिकं आध्यात्मिकं प्रगतिं प्राप्तवान्, यश्च भौतिकसम्पत्तिषु अनासक्तः सन् स्वकर्माणि कर्तुं समर्थः।

प्रभावाः

महोपनिषत् परं हिन्दुधर्मग्रन्थेषु महत्त्वपूर्णं प्रभावं कृतवती। भागवतपुराणे शिक्षाः वसुधैवकुटुम्बकम् इत्यस्य महोपनिषद्वचनं “परमं वेदान्तदर्शनम्” इति निर्दिशन्ति।

प्राचीनं वसुधैवविचारः अद्यापि प्रासङ्गिकः। सः वैश्विकदृष्टिं प्रोत्साहयति, व्यक्तिपरिवारहितं च महत्साधारणहितं प्राधान्यं ददाति। सः परहितचिन्तनं, वैश्विकैक्यभावं, उत्तरदायित्वं च विविधानि विषयाणि प्रति प्रोत्साहयति जलवायुपरिवर्तनं, धारणीयविकासः, शान्तिः, भेदसहिष्णुता च।

वसुधैवकुटुम्बकम् केवलं मानवसम्बद्धं न, अपि तु सर्वजीवसम्बद्धम्। मनुष्याः, पशवः, वनस्पतयः, सम्पूर्णं प्रकृतिजगत् च अस्मिन् अन्तर्भवति। एषा परस्परसम्बद्धता सीमाभिः न नियता, किन्तु सम्पूर्णं विश्वं व्याप्नोति।

वैद्य एन्॰ राधाकृष्णन्, पूर्वगान्धिस्मृतिदर्शनसमितिनिर्देशकः, मन्यते गान्धीयदृष्टिः सर्वाङ्गविकासे सर्वजीवेषु च सम्मानः, अहिंसामूलकं विवादनिवारणं च, एते सर्वे प्राचीनभारतीयवसुधैवकुटुम्बकस्य विस्ताररूपेण दृश्यन्ते।

आधुनिकप्रयोगः

बलिद्वीपे लेखनम्। वसुधैवकुटुम्बकम् इति पदं बालिनदेशीयलिप्या उत्कीर्णम्, यत् सविशेषं “सर्वे लोके जनाः भ्रातरः स्मः” इत्यर्थे अनुवादितम्।

भारतानां प्रधानमन्त्रिणा नरेन्द्रमोदीना एषः पदः विश्वसंस्कृतिमहोत्सवे भाषणे प्रयुक्तः। सः अवदत् “भारतीयसंस्कृतिः अतीव समृद्धा, अस्माकं प्रत्येकं महत्सद्गुणैः संस्कृतः। वयं ‘अहं ब्रह्मास्मि’ इत्यस्मात् ‘वसुधैवकुटुम्बकम्’ पर्यन्तं आगताः। वयं उपनिषद्भ्यः उपग्रहपर्यन्तं आगताः।”

एषः पदः सप्तमे अन्तर्राष्ट्रीयभूतविज्ञानस्पर्धायाम् (महिषपुरम्, भारतम्, संवत्सरे २०१३) चिह्ने प्रयुक्तः। अस्य चिह्नस्य रचनां मङ्गळूरुविश्वविद्यालयस्य आर्॰ शङ्करः, श्वेत बी॰ शेट्टी च अकुर्वन्।

भारतस्य जी२० अध्यक्षपदस्य विषयः चिह्नं च मार्गशीर्षमासस्य १ दिनाङ्कात् २०२२ संवत्सरपर्यन्तं कार्तिकमासस्य ३० दिनाङ्कं २०२३ संवत्सरपर्यन्तम् “वसुधैवकुटुम्बकम्” अथवा “एकं पृथिवी एकं कुटुम्बम् एकं भविष्यत्” इत्युक्तम्। एषः चिह्नः २४०० भारतव्यापीप्रस्तावानां परीक्षायाः अनन्तरं चयनितः। किन्तु चीनदेशस्य विरोधेन, यः अवदत् “संस्कृतं संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य षट् अधिकृतभाषासु नास्ति” इति, एषः पदः बहुषु जी२० आधिकारिकपत्रेषु न दृश्यते।