विकिपीडिया:संस्कृतविकिलेखाभियानम् २०१८/प्रारूपम्/महानदी-

छतीसगड उत्कलप्रदेशौ दीर्घतमा नद्यां वर्तते।प्राचीनकाले अस्याः नाम वर्तते चित्रत्पला।महानन्दा नीलत्पला च अस्याः अपरं नाम।अस्याः उत्पत्ति रायपुरजिल्लातः समीपे धमतरीजील्लातः सिहावापर्वतश्रेण्यां आसीत् इति।अस्याः प्रवाहः दक्षिणतः उत्तर।सिहावानदी वहिः अागत्यः राजिम नदीं यदा पैरी सोढुलं नद्यौ च जलं ग्रहणं कृतं तदा निशालरुपं धारणं करोति।ऐतिहासिकनगरौ आरंग दिसपुरौ विकशितौ शिवरीनारायणनद्याः स्वः नाम्नाः अनुरुपं महानदी नाम इति भवति।सिहावाः वहिः आगत्या वंगलस्यखाडिःपर्यन्तं महानद्यां दूरता भवति 855कि.मि.।छतीसगडप्रदेशस्य महानदीतटे घमतरी,कांकेया चारामा,राजिम,चम्पारण,अारंग,सिरपुर,शिवरीनारायणः एवं ओडिशायां सम्वलपुरः वलांगीर,कटकम् आदि स्थानं भवति।पैरी,सोंढुरः,शिवनाथः,हसदेवः,अरपा,जोकः,तेल आदि महानदीनाम् सहायकःनदीसमुहः।महानद्यां डेलटा कटकनगर्यां प्रायशः 7मि.लि. आदौ आरम्भः भवति। इतिहासः अत्यन्तं प्राचीनः कारणेन महानदीम् इतिहासःपौराणिकश्रेण्यां भवति।ऐतिहासिकग्रन्थानुसारं महानदीे एवं अस्याः सहायकनद्यां शुक्लमतपर्वतस्य निर्गतम्।अस्याः प्राचीननाम मंदवाहिनी भवति इति भगोलविद उक्तम्।महानदीः भीष्मपर्वे वर्णितमस्ति चेत् भारतीयसेना चित्रत्पलानद्यां जलं अपिवत्।अर्थात् महाभारतकाले महालद्यां तटे आर्याणाम् निवासः सन्ति।रामायणकाले पूर्वइश्क्ष्वाकुवंशनरेशः महानद्यां तटे राज्यं स्थापितवन्तः।मुचकुन्द-,दण्डकः,कल्माषपादः,भानुमंतादि शासनः प्राचीनः दक्षिणः कौशलेन भवति।महानद्यां घाटे स्वस्य विशिष्टः सभ्यता भवति।ऐतिहासिकनद्यां तटे प्रारम्भात् सभ्यता शनैः शनैैः नगरेषु गतम् । भूगोलः महानदीं उद्गमः धमतरीजिल्लायाम् स्थितः सिहावानाम्नाः पर्वतश्रेण्यां भवति।महानद्यां प्रवाहः दक्षिणतः उत्तरः भवति।अस्यां प्रवाहः प्रणाल्यां अनूरुपः स्थलखण्डानुसारं प्रवहति।अतः एकं स्वयंभूजलधारा भवति।प्रदेशस्य सिमान्तः उच्चभूम्यां निस्कासनेन महानद्यां सह सहायकनद्यां केन्द्रियस्थाने प्रवहति।तस्मिन् कारणेन महानदीं समकोणेन मिलित्वा जलं संचयः करोति।छतीसगडस्य 286कि.मि.यात्रा परं महानदीसीमान्तःपीढि प्रवाहसमये स्वल्पं नद्यां प्रपात स्थापितवन्तः।महानदीं अनेकः सहायकः नद्यां भवति।शिवनाथनदीः छतीसगडस्य अन्या अत्यधिक ज्येष्ठः न भवति,यः महानदीषु शिवनारायणनदीः मिलनं भवति।पैरीनदीः एकं सहायकः नदीः स्यात् यः वृन्दानकगडजमीदारीषु निस्सरणे राजिमक्षेत्रेषु महानदीं प्राप्तवन्तः। धार्मिक महत्वः राजिमं प्रयागःमहानदीं सम्मानः भवति।सहस्रजनाः अत्र स्नानं क्रियते।शिवनारायणे भगवान् जगन्नाथः कथा भवति।गंगा समान पवित्रमहानदीतटे अनेकः धार्मिकः,सास्कृतिकः,एवं ललितकलायाः केन्द्रः स्थितः भवति।सिरपुरः,राजिमः,मल्हारः,खरौदः, शवरीनारायणः,चन्द्रपुरः,सम्वलपुरःच नगरं भवति।सिरपुरे गधेश्वरः रुद्रियाम् रुद्रेश्वरः, राजिमस्य राजीवलोचनः एवं कुलेश्वरः ,मल्हार पातालेश्वरः, खरौदस्य लक्ष्मणेश्वरः, शिवरीनारायणे भगवान नारायणः, चंद्रचूडमहादेवः, महेश्वर महादेवः अन्नपुर्णा देवी लक्ष्मीनाराय़णः, श्रीरामलक्ष्मणजानकी एवं जगन्नाथः,वलभद्रः,सुभद्रायाम् भव्यं मन्दिरम् अस्ति।गिरौदपुरीयाम् गुरुघासीदासस्य पीठम् एवं तुरतुरियायाम् लवकुशौ जन्मस्थली तथा वाल्मिकी अाश्रमःइति प्रमाणः प्राप्नोति।

व्यावसायिक महत्वः महानदी एकं समये आवागमनस्य साधनं भवति।नावः द्वारा जनाः महानदी माध्यमेन यात्राः अकोरत्। व्यवसाय दृष्ट्यां यात्रा उपयोगी भवति।ऐतिहासिकमतम् अादौ अस्या नद्यां जलमार्गेण कलकतायाम् वस्तुनाम् अायात-निर्यातः अकोरत्।महानद्यां जुलाईतः फरवरी मध्ये नावः चलति।इदानीम् अन्येषु क्षेत्रेषु जनाः महानद्यां नाव द्वारा यात-यात क्रियते।