विकिपीडिया:Categorization

           वृक्षायुर्वेद: 

ज्योतिषः आयुर्वेदः च परस्परं पूरकौ स्तः । ज्योतिषशास्त्रे वृक्षयुर्वेदस्य विस्तरेण चर्चा कृता अस्ति। बृहत्संहितायां वृक्षायुर्वेदप्रकरणे वृक्षरोपणार्थं श्रेष्ठा मृत्तिका, के वृक्षाः कुत्र कदा च रोपनीयाः, आन्तरिकबाह्यवृक्षरोगाणां परिचयः चिकित्सा च वर्णिता अस्ति । बृहत्संहितायां उक्तं यत्-

प्रान्तच्छायाविनिर्मुक्ता न मनोज्ञा जलाशयाः। यस्मादतो जलप्रान्तेष्वारामान् विनिवेशयेत्॥

यदि कूपतडागादिजलपिण्डानां परितः क्षेत्राणि वृक्षच्छायाहीनानि सन्ति तर्हि ते सुन्दराः न दृश्यन्ते अर्थात् जलपिण्डानां तटे बहवः वृक्षाः रोपनीयाः इति ।

वृक्षाणां वनस्पतिनां च उपयोगितायाः विस्तृतं वर्णनं वेदे विद्यते । वृक्षाः सर्वेभ्यः मनुष्येभ्यः प्राणवायुः प्रयच्छन्ति, तद्विना मनुष्याः जीवितुं न शक्नुवन्ति । अतः वृक्षाः, वनस्पतयः, औषधानि च रक्षकाः मन्यन्ते । वनस्पतयः वृक्षाः च केवलं प्राणवायुः एव न भवन्ति, अपितु तेषां सर्वे भागाः उपयोगिनो भवन्ति । एते पञ्च भागाः मूलकाण्डपल्लवपुष्पफलानि च । वृक्षाः एव काष्ठस्य एकमात्रं स्रोतः भवन्ति ।

वृक्षरोपणेन, पोषणेन, उपचारेण, दुग्धेन च इष्टफलपुष्पोत्पादनस्य कला अस्ति । अस्याः कलायाः उद्देश्यं सुन्दरं उद्यानं वा वने वा निर्मातुं भवति । प्राचीनभारते उद्यानानि नगरनियोजनस्य, वास्तुकलानां च अत्यावश्यकघटकाः इति मन्यन्ते स्म । वराहमिहिरस्य मते उद्यानयुक्तानि नगराणि देवानां निवासः इति मन्यते।

वृक्षायुर्वेद की उपयोगिता-

पर्यावरणसंरक्षणार्थं वृक्षसम्पदः अत्यावश्यकः अस्ति । वैदिकऋषिभिः मृत्तिकायां संतुलनं पुनः स्थापयितुं वृक्षरोपणस्य महत्त्वं बोधितम् । वृक्षाः पवित्रवृक्षाः, यज्ञवृक्षाः, औषधवृक्षाः इत्यादयः अपि वर्गीकृताः भवन्ति ।

शुक्राणीत्ये चतुःषष्टि कलाणाम् अन्तर्गतं वृक्षायुर्वेदं वृक्षाणां वनस्पतिनां च परिचर्या, रोपण, सिञ्चना इत्यादीनां ज्ञानं वृक्षादिप्रश्वरोपालनादिकृत् इति शब्देन व्यवहृतम् अस्ति।

निष्कर्ष:

ज्योतिषे वृक्षारोपणं तेषां रोगचिकित्सा, वृक्षारोपणस्य क्रमः, गृहस्य के के भागाः शुभाः अशुभाः च मन्यन्ते । सर्वैः संहिता आचार्यैः अस्मिन् विषये अर्थात् वृक्षायुर्वेदः स्वस्वग्रन्थेषु सुन्दरं व्याख्यातम् अस्ति ।

वृक्षाः जगतः विविधकष्टेभ्यः आपदेभ्यः च रक्षन्ति, अतः ते जगतः रक्षकाः इति उच्यन्ते । यदि सम्यक् परिचर्या क्रियते तर्हि वृक्षाः स्वछाया-पुष्प-फल-द्वारा अस्माकं धर्म-अर्थ-मोक्ष-अनुसन्धाने अपारं समर्थनं ददति।

तिलपिष्टकं विदङ्गं च वृक्षेषु लेपयेत्, एतेन तेषां वृक्षाणां कीटानां रक्षणं भवति।

दुग्धं जलं कुनापजलं च वृक्षाणां कृते प्रयोक्तव्यम्।

वृक्षाणां चिकित्सां घृतेन सूर्यप्रकाशेन च आवश्यकतानुसारम्

एतैः परिमाणैः वृक्षाः सर्वदा रोगरहिताः, सुन्दर-स्वाद-पुष्प-फल-पूर्णाः च तिष्ठन्ति ।