विद्याधर शास्त्री
विद्याधरशास्त्री (१९०१–१९८३) संस्कृतकविः,एवं संस्कृतहिन्दीभाषायाः विद्वान् च आसीत् । तस्य जन्म राजस्थानस्य चुरुनगरे अभवत् | सः षोडशवर्षे पञ्जावविश्वविद्यालयात् (लाहौर) शास्त्रीपरीक्षाम् उत्तीर्णः अभवत् । आगरा विश्वविद्यालयात् (अधुना डॉ. भीमराव अम्बेडकर विश्वविद्यालयात्) संस्कृतस्य कलास्नातकपरीक्षायां उत्तीर्णः अभवत् । अध्यापनस्य शैक्षणिकस्य च कार्यकाले सः बीकानेर्- नगरे निवसति स्म । १९६२ तमे वर्षे भारतराष्ट्रपतिना विद्यावाचस्पत्यो पाधिना पुरस्कृतः ।
पारिवारिकपृष्टभूमि:
विद्याधरशास्त्रीभाष्यकार हरनामदत्त: शास्त्री इत्यस्य पौत्रः आसीत् .| बीकानेरराज्यस्य महाराजा गंगासिंहः स्वपितरं विद्या वाचस्पतिदेवीप्रसादशास्त्री इत्येतां राजविद्वान् नियुक्तवान् । तस्य अनुजभ्रातरः इतिहासकारः दशरथशर्मान्यायाधीशः भानुप्रकाशशर्मा च आसन् । तस्य ज्येष्ठः पुत्रः , दिवाकरशर्मा अपि संस्कृतविद्वान् आसीत्, तस्य अनुजः पुत्रः गिरिजाशंकरशर्मा हिन्दी एमं राजस्थानीभाषायाः इतिहासकारः विद्वान् च अस्ति ।
शैक्षणिकनियुक्तय:
[सम्पादयतु]१९२८ तमे वर्षे डुङ्गर-महाविद्यालये (बीकानेर्) संस्कृतव्याख्यातत्वेन नियुक्तः । १९३६ तमे वर्षे संस्कृतविभागस्य अध्यकक्ष: अभवत् । १९५६ तमे वर्षे डुङ्गर-महाविद्यालयात् निवृत्तः भूत्वा हिरालाल-बर्हसैनी-महाविद्यालये ( अलीगढ ) संस्कृतविभागस्य प्रमुखत्वेन कार्यं कृतवान् । १९५८ तमे वर्षे संस्कृत-हिन्दी-राजस्थानी-साहित्यस्य प्रचारार्थं हिन्दीविश्वभारती (बीकानेर) इति संस्थां स्थापितवान् । सः जीवनपर्यन्तं एतस्य संस्थायाः नेतृत्वं कृतवान् ।
शिष्यवर्गः
[सम्पादयतु]बीकानेरराजपरिवारस्य गुरुत्वस्य अतिरिक्तं शास्त्रि: अनेकेषां छात्राणां प्रेरणाम् अयच्छत् । एतेषु छात्रेषु प्रमुख: नाम नरोत्तमदास स्वामी, डॉ. ब्रह्मानंद शर्मा, श्री काशीराम शर्मा, श्रीमति: कृष्ण मेहता, श्री रावत सरस्वत च सन्ति।
ग्रन्थकरिता
[सम्पादयतु]संस्कृतमहाकाव्यं , <i id="mwHQ">हरनामाम्रितम्</i> केवलं पितामहस्य जीवनचरितं न, अपितु उदारचेता प्रशांताभाव: विद्वाद्ज्नानां चरितं चिंतनं च अस्ति । महाकाव्यं पाठकानां प्रेरितं करियितुम् अस्ति | यस्मात् विश्वकल्याणार्थम् स्वस्यं समर्पितं कुर्यात् । महाकाव्यविश्वमानवीयम् एवं कवि: आधुनिकीकरणम् एवं १९६९ तमे वर्षे चंद्राभियानस्य प्रभावं संबोधितं करोति ।विक्रमाभिनन्दने कवि: चंद्रगुप्तविक्रमादित्यस्य शासनकाले भारतीयसांस्कृतिकपरम्पराया: चित्रणमं कृतवन्तः । आदि शंकर:, रानी पद्मिनी, राणा प्रताप, गुरु गोविंद सिंह, शिवाजी इत्येवमादय: महापुरुषानां चरित्रनां स्मरणम् अस्ति । वैचित्र्यलहरी स्वस्य व्यवहारस्योपरी प्रतिबिंबितं कारियीतुम् जनान् एकं प्रार्थना अस्ति ।मत्तलहरी कवे: व्यंग्याकृति: अस्ति । मत्तलहरे: नायक: एक: मद्यप: (शराबी) अस्ति , य: सर्वेषाम् मधुशालायाम् समाजं बंधनात् मुक्ते: आश्वासनं ददाति । आनंदमंदाकिनी मत्तलहरे: पूरकं अस्ति । अत्र मद्यपानस्य सहायक: तान् चेत्रितं कारयति यत् मद्यपाने व्यय समय: असाध्य: अभविष्यत् । हिमाद्रिमाहात्य़म् मदन मोहन मालवीय शताब्दि: उत्सवस्य वर्षम् लिखितवान् ।
उसी वर्ष चीन ने भारत पर आक्रमण किया था। कविता में मदन मोहन मालवीय सभी भारतीयों से हिमालय की रक्षा का निवेदन करते हुए कहते हैं कि हिमालय के महत्व को न भूलें। शाकुन्तल विज्ञानम् कालिदास नाटक अभिज्ञान शाकुंतलम् पर टिप्पणी है, कवि के अनुसार नाटक में प्रेम भावना का सामर्थ्य दर्शित किया गया है।
१९१५ तमे वर्षे प्रकाशितं शिवपुष्पञ्जलि, कविस्य प्राथमिकं प्रकाशितं कृतिः अस्ति । तस्मिन् कविः विविधमीटर्-प्रयोगं कृत्वा गजल-कव्वाली-तत्त्वानां समावेशं करोति । सूर्यस्तवनः शिवपुष्पञ्जलिः च युगपत् प्रकाशितौ अपि नानाविधं मीटर्-प्रयोगं कुर्वन्ति । लीला लहरी इत्यस्मिन् कविः पाठकं भारतीयदर्शनस्य सर्वासु शाखासु परिचयं करोति, परन्तु अद्वैतं प्राथमिककेन्द्रत्वेन बोधयति ।
संस्कृतनाटकं पूर्णानन्दं प्रसिद्धस्य लोककथायाः आधारेण निर्मितम् अस्ति । नायकः पूर्णमालः शीतलकोट्-नगरस्य राजकुमारः इति जन्म प्राप्नोति । प्रतिकूलग्रहस्थानानां कारणात् राजा तं षोडशवर्षपर्यन्तं प्रासादतः निर्वासयितुं बाध्यः भवति । अस्मिन् अन्तरराज्यकाले राजा नविनां युवतीं विवाहयति । यदा पूर्णमालः प्रासादं प्रत्यागच्छति तदा नवीनः तस्य मोहं प्राप्नोति । यदा पूर्णमालः नवीनं तिरस्कुर्वति तदा सा तं राज्ञा मृत्युदण्डं ददाति । जल्लादाः पूर्णमालं वने कूपे क्षिप्य राज्ञः समीपं प्रत्यागच्छन्ति । गुरुगोरखनाथः तस्य शिष्यैः सह पूर्णमालं कूपात् उद्धारयित्वा स्वाश्रमं प्रति नेतुम्। शिक्षां प्राप्य पूर्णमालः स्वगुरुस्य आदेशानुसारं शीतलकोटं प्रत्यागच्छति । वृद्धः राजा पूर्णमाल्यमान्य उच्चैः रुदति | गुरु गोरखनाथ पूर्णमाल माता अक्षरा के आग्रह पर प्रकट होता है। ततः गुरुगोरखनाथः स्वशिष्यं पूर्णमालं यावत् नवीनस्य पुत्रः समर्थः न जायते तावत् राज्यं ग्रहीतुं आज्ञां दत्त्वा अन्तर्धानं भवति। अस्मिन् नाटके भौतिकजीवनात् आध्यात्मिकजीवनस्य श्रेष्ठता स्थापिता अस्ति ।
प्रमुखसम्मान:
[सम्पादयतु]विद्याधरशास्त्री (१९०१–१९८३) संस्कृतकविः,एवं संस्कृतहिन्दीभाषायाः विद्वान् च आसीत् । तस्य जन्म राजस्थानस्य चुरुनगरे अभवत् | सः षोडशवर्षे पञ्जावविश्वविद्यालयात् (लाहौर) शास्त्रीपरीक्षाम् उत्तीर्णः अभवत् । आगरा विश्वविद्यालयात् (अधुना डॉ. भीमराव अम्बेडकर विश्वविद्यालयात्) संस्कृतस्य कलास्नातकपरीक्षायां उत्तीर्णः अभवत् । अध्यापनस्य शैक्षणिकस्य च कार्यकाले सः बीकानेर्- नगरे निवसति स्म । १९६२ तमे वर्षे भारतराष्ट्रपतिना विद्यावाचस्पत्यो पाधिना पुरस्कृतः ।
विद्याधरशास्त्रीभाष्यकार हरनामदत्त: शास्त्री इत्यस्य पौत्रः आसीत् .| बीकानेरराज्यस्य महाराजा गंगासिंहः स्वपितरं विद्या वाचस्पतिदेवीप्रसादशास्त्री इत्येतां राजविद्वान् नियुक्तवान् । तस्य अनुजभ्रातरः इतिहासकारः दशरथशर्मान्यायाधीशः भानुप्रकाशशर्मा च आसन् । तस्य ज्येष्ठः पुत्रः , दिवाकरशर्मा अपि संस्कृतविद्वान् आसीत्, तस्य अनुजः पुत्रः गिरिजाशंकरशर्मा हिन्दी एमं राजस्थानीभाषायाः इतिहासकारः विद्वान् च अस्ति ।
शैक्षणिकनियुक्तय:
[सम्पादयतु]१९२८ तमे वर्षे डुङ्गर-महाविद्यालये (बीकानेर्) संस्कृतव्याख्यातत्वेन नियुक्तः । १९३६ तमे वर्षे संस्कृतविभागस्य अध्यकक्ष: अभवत् । १९५६ तमे वर्षे डुङ्गर-महाविद्यालयात् निवृत्तः भूत्वा हिरालाल-बर्हसैनी-महाविद्यालये ( अलीगढ ) संस्कृतविभागस्य प्रमुखत्वेन कार्यं कृतवान् । १९५८ तमे वर्षे संस्कृत-हिन्दी-राजस्थानी-साहित्यस्य प्रचारार्थं हिन्दीविश्वभारती (बीकानेर) इति संस्थां स्थापितवान् । सः जीवनपर्यन्तं एतस्य संस्थायाः नेतृत्वं कृतवान् ।
शिष्यवर्गः
[सम्पादयतु]बीकानेरराजपरिवारस्य गुरुत्वस्य अतिरिक्तं शास्त्रि: अनेकेषां छात्राणां प्रेरणाम् अयच्छत् । एतेषु छात्रेषु प्रमुख: नाम नरोत्तमदास स्वामी, डॉ. ब्रह्मानंद शर्मा, श्री काशीराम शर्मा, श्रीमति: कृष्ण मेहता, श्री रावत सरस्वत च सन्ति।
ग्रन्थकरिता
[सम्पादयतु]१९१५ तमे वर्षे प्रकाशितं शिवपुष्पञ्जलि, कविस्य प्राथमिकं प्रकाशितं कृतिः अस्ति । तस्मिन् कविः विविधमीटर्-प्रयोगं कृत्वा गजल-कव्वाली-तत्त्वानां समावेशं करोति । सूर्यस्तवनः शिवपुष्पञ्जलिः च युगपत् प्रकाशितौ अपि नानाविधं मीटर्-प्रयोगं कुर्वन्ति । लीला लहरी इत्यस्मिन् कविः पाठकं भारतीयदर्शनस्य सर्वासु शाखासु परिचयं करोति, परन्तु अद्वैतं प्राथमिककेन्द्रत्वेन बोधयति ।
संस्कृतनाटकं पूर्णानन्दं प्रसिद्धस्य लोककथायाः आधारेण निर्मितम् अस्ति । नायकः पूर्णमालः शीतलकोट्-नगरस्य राजकुमारः इति जन्म प्राप्नोति । प्रतिकूलग्रहस्थानानां कारणात् राजा तं षोडशवर्षपर्यन्तं प्रासादतः निर्वासयितुं बाध्यः भवति । अस्मिन् अन्तरराज्यकाले राजा नविनां युवतीं विवाहयति । यदा पूर्णमालः प्रासादं प्रत्यागच्छति तदा नवीनः तस्य मोहं प्राप्नोति । यदा पूर्णमालः नवीनं तिरस्कुर्वति तदा सा तं राज्ञा मृत्युदण्डं ददाति । जल्लादाः पूर्णमालं वने कूपे क्षिप्य राज्ञः समीपं प्रत्यागच्छन्ति । गुरुगोरखनाथः तस्य शिष्यैः सह पूर्णमालं कूपात् उद्धारयित्वा स्वाश्रमं प्रति नेतुम्। शिक्षां प्राप्य पूर्णमालः स्वगुरुस्य आदेशानुसारं शीतलकोटं प्रत्यागच्छति । वृद्धः राजा पूर्णमाल्यमान्य उच्चैः रुदति | गुरुगोरखनाथ: पूर्णमालमाता अक्षराणाम् आग्रहे प्रकटम् भवति । ततः गुरुगोरखनाथः स्वशिष्यं पूर्णमालं यावत् नवीनस्य पुत्रः समर्थः न जायते तावत् राज्यं ग्रहीतुं आज्ञां दत्त्वा अन्तर्धानं भवति। अस्मिन् नाटके भौतिकजीवनात् आध्यात्मिकजीवनस्य श्रेष्ठता स्थापिता अस्ति ।
पूर्णानन्दम्
[सम्पादयतु]संस्कृतनाटकं पूर्णानन्दं प्रसिद्धस्य लोककथायाः आधारेण निर्मितम् अस्ति । नायकः पूर्णमालः शीतलकोट्-नगरस्य राजकुमारः इति जन्म प्राप्नोति । प्रतिकूलग्रहस्थानानां कारणात् राजा तं षोडशवर्षपर्यन्तं प्रासादतः निर्वासयितुं बाध्यः भवति । अस्मिन् अन्तरराज्यकाले राजा नविनां युवतीं विवाहयति । यदा पूर्णमालः प्रासादं प्रत्यागच्छति तदा नवीनः तस्य मोहं प्राप्नोति । यदा पूर्णमालः नवीनं तिरस्कुर्वति तदा सा तं राज्ञा मृत्युदण्डं ददाति । जल्लादाः पूर्णमालं वने कूपे क्षिप्य राज्ञः समीपं प्रत्यागच्छन्ति । गुरुगोरखनाथः तस्य शिष्यैः सह पूर्णमालं कूपात् उद्धारयित्वा स्वाश्रमं प्रति नेतुम्। शिक्षां प्राप्य पूर्णमालः स्वगुरुस्य आदेशानुसारं शीतलकोटं प्रत्यागच्छति । वृद्धः राजा पूर्णमाल्यमान्य उच्चैः रुदति | गुरुगोरखनाथ: पूर्णमालमाता अक्षराणाम् आग्रहे प्रकटम् भवति । ततः गुरुगोरखनाथः स्वशिष्यं पूर्णमालं यावत् नवीनस्य पुत्रः समर्थः न जायते तावत् राज्यं ग्रहीतुं आज्ञां दत्त्वा अन्तर्धानं भवति। अस्मिन् नाटके भौतिकजीवनात् आध्यात्मिकजीवनस्य श्रेष्ठता स्थापिता अस्ति ।
प्रमुख सम्मान
[सम्पादयतु]- भारतीयविद्याभवनेन, मुम्बई-नगरे आयोजिते 'संस्कृतविश्वपरिषदः' वाराणसीसत्रे संस्कृतभाषायां विशेषयोगदानस्य कृते राष्ट्रपतिराजेन्द्रप्रसादेन भवान् सम्मानितः।
- राजस्थान साहित्य अकादमी, उदयपुर ने आपको उच्चतम उपाधि साहित्य मणिषी द्वारा सम्मानित किया |
- अखिलभारतीयसंस्कृतसम्मेलनस्य स्वर्णजयन्तीयाः अवसरे तत्कालीनराष्ट्रपतिः सर्वेपल्ली राधाकृष्णन् विद्या वाचस्पति इति उपाधिं दत्त्वा भवन्तं सम्मानितवान् |.
- भारतस्य स्वातन्त्र्यस्य रजतजयन्तीवर्षे राष्ट्रपतिः वि.वि. गिरिः भवन्तं संस्कृतविद्वान् इति सम्मानितवान्।
- अखिलभारतीयसंस्कृतप्रचारसभा, दिल्लीनगरे कवि सम्राट् इति उपाधिना तस्य सम्मानः कृतः ।
- भारतीयगणराज्यस्य रजतजयन्तीयां भवान् राष्ट्रियसंस्कृतविद्वान् इति सम्मानितः अभवत् .
- १९८२ तमे वर्षे उदयपुरस्य महाराणामेवाड़प्रतिष्ठानेन हरितऋषिस्मृतौ दत्तेन पुरस्कारेण सः सम्मानितः ।