व्याघ्रासनम्

व्याध्रासनं , व्याघ्रमुद्रा इति अपि ज्ञायते , गतिशीलं शक्तिशालीं च योगासनं भवति यत् गतिस्थस्य व्याघ्रस्य मुद्रायाः अनुकरणं करोति । नाम संस्कृतशब्दात् " व्याघ्र " इत्यस्य अर्थात् "व्याघ्रः" , "आसनम्" इत्यस्य अर्थात् "मुद्रा" अथवा "मुद्रा" इत्यस्मात् आगतः । शरीरे विशेषतः कोर-पाद-बाहुयोः बलस्य, लचीलतायाः, संतुलनस्य च विकासाय एतत् आसनं प्रभावी अभ्यासः अस्ति । मानसिकस्पष्टतायाः, एकाग्रतायाः, ऊर्जायाः च लाभः अपि अस्ति ।

आसनस्य नाम उत्पत्तिश्च == व्याध्रासनः (व्याघ्रमुद्रा) पारम्परिकयोगाभ्यासेषु गभीररूपेण निहितः अस्ति तथा च चपलतायाः, बलस्य च कृते प्रसिद्धस्य भव्यस्य शक्तिशालिनस्य च व्याघ्रस्य प्रेरणाम् आकर्षयति ऐतिहासिक एवं सांस्कृतिक सन्दर्भ व्याध्रासनस्य उत्पत्तिः हठयोगस्य प्राचीनग्रन्थेषु व्यवहारेषु च दृश्यते | प्रायः संतुलनं, लचीलतां, कोरबलं च बोधयन्ति आसनमालायां भागरूपेण अभ्यासः भवति । यद्यपि एषः सर्वाधिकप्रसिद्धासु मुद्रासु अन्यतमः नास्ति तथापि व्याघ्रेण सह तस्य सङ्गतिः-शक्ति-साहसस्य प्रतीकम्-अस्य आसनस्य आध्यात्मिकं ऊर्जावानं च महत्त्वं वर्धयति अन्येषां बहूनां पशुप्रेरितानां मुद्राणां इव व्याध्रासनः अपि अभ्यासकं प्रोत्साहयति यत् सः यस्य पशुस्य नामकरणं कृतवान् तस्य शारीरिकगुणान् मार्गदर्शयितुं शक्नोति एवं सति व्याघ्रस्य बलं, शक्तिः, अनुग्रहः च एते गुणाः सन्ति येषां मूर्तरूपं अभ्यासकारिणः अस्याः मुद्रायाः माध्यमेन कुर्वन्ति ।

व्याध्रासन का अर्थ === • व्याघ्र : संस्कृते “ व्याघ्र ” इत्यस्य अर्थः “व्याघ्रः” इति । व्याघ्रः शक्ति-बल-अभयस्य प्रतीकं भवति, एते गुणाः आसनस्य समाहिताः सन्ति । • आसन : "आसन" इत्यस्य अनुवादः “मुद्रा” अथवा “मुद्रा” इति भवति , अस्य योगमुद्रायाः अभ्यासकाले शरीरं यत् विशिष्टं स्थानं गृह्णाति तत् निर्दिशति । एवं व्याध्रासनः प्रत्यक्षतया “Tiger Pose” इति अनुवादयति , व्याघ्रस्य चपलता, बलं, संतुलनं च इति गुणानाम् आह्वानं करोति ।

व्याध्रासन के आध्यात्मिक लाभ === व्याध्रसन , अथवा व्याघ् मुद्रा, शारीरिकं आध्यात्मिकं च लाभं ददाति । व्याघ्रस्य ऊर्जायाः संवर्धनार्थं साहाय्यं करोति इति मुद्रा-केन्द्रितः, शक्तिशाली, साहसी च । 1. आन्तरिकशक्तिं वर्धयति : व्याघ्रमुद्रा भवतः शरीरेण मनसा च दृढसम्बन्धं प्रोत्साहयति। एतत् भवतः आन्तरिकशक्तिं नियोक्तुं आत्मविश्वासं च संवर्धयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति, यथा व्याघ्रः, यः प्रायः व्यक्तिगतशक्तेः निर्भयस्य च प्रतीकः भवति । 2. मणिपुराचक्रं उत्तेजयति : एषः मुद्रा मणिपुराचक्रे ( Solar Plexus Chakra) कार्यं करोति, यत् व्यक्तिगतशक्तिः , आत्मविश्वासः, जीवनशक्तिः च ऊर्जाकेन्द्रम् अस्ति एतस्य मुद्रायाः अभ्यासः भवतः आत्मबोधं समग्रं ऊर्जास्तरं च वर्धयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति। 3. ग्राउण्डिंग् तथा फोकस को प्रोत्साहयति : मुद्रायां आवश्यकः संतुलनः अभ्यासकर्तुः ध्यानं दत्त्वा स्वयमेव ग्राउण्ड् कर्तुं साहाय्यं करोति। शरीरं मनः च दृढं करोति, मानसिकस्पष्टतां एकाग्रतां च पोषयति । 4. हृदयं उद्घाटयति : अस्मिन् आसनस्य खिञ्चनं विस्तारं च वक्षःस्थलं उद्घाटयति, भावनात्मकचिकित्सां प्रवर्धयति तथा च मुक्ततायाः दुर्बलतायाः च भावः प्रवर्धयति। एतत् मुक्तहृदयस्य संवर्धनाय, करुणापोषणाय च लाभप्रदम् अस्ति । 5. Invokes Fearlessness : आत्मविश्वासेन बलेन च गच्छन् व्याघ्रः इव व्याध्रसनस्य अभ्यासः शारीरिक-मानसिकयोः बाधाः अतिक्रम्य जीवनस्य आव्हानानां साहसेन लचीलेन च सामना कर्तुं प्रोत्साहयति।

प्रयोजन एवं लाभ

व्याध्रासनस्य शारीरिकं, मानसिकं, भावनात्मकं च अनेकाः लाभाः सन्ति । शरीरस्य विभिन्नक्षेत्राणि सुदृढां करोति, तानयति, उद्घाटयति च, तथैव ध्यानं, मानसिकस्पष्टतां च प्रोत्साहयति । शारीरिकलाभाः : १. 1. कोरं सुदृढं करोति : कोरस्य मांसपेशिकाः अस्मिन् मुद्रायां बहुधा संलग्नाः भवन्ति, येन उदरस्य मेरुदण्डस्य च शक्तिः निर्मातुं साहाय्यं भवति, यत् समग्रमुद्रायाः संतुलनस्य च कृते अत्यावश्यकम् अस्ति 2. लचीलापनं वर्धयति : मुद्रा पृष्ठं, स्कन्धं, नितम्बं च तानयति, येन कालान्तरे एतेषु क्षेत्रेषु लचीलापनं सुधरति । मुद्रायां विस्तारः संकोचनं च चतुर्भुजं, हम्स्ट्रिंग्, पृष्ठस्य अधः च प्रसारयति । 3. संतुलनं सुधरयति : मुद्रायां ठोससन्तुलनस्य भावः आवश्यकः यतः एकः पादः बाहुः च विस्तारितः भवति चेत् शरीरं स्थिररूपेण, समर्थितरूपेण धारयितुं भवति एतेन पादयोः बाहुयोः च स्वभावः, स्थिरता च वर्धते । 4. मेरुदण्डं तानयति : व्याघ्रमुद्रा मेरुदण्डं दीर्घं कर्तुं साहाय्यं करोति तथा च कशेरुकयोः मध्ये स्थानं निर्माति, पृष्ठभागे यत्किमपि तनावं वा कठोरताम् वा न्यूनीकरोति 5. बाहुस्कन्धयोः दृढीकरणं करोति : बाहून् विस्तारयित्वा स्थिरं धारयित्वा स्कन्धबाहुयोः मांसपेशिनां दृढीकरणं भवति। मानसिक तथा भावनात्मक लाभ : १. 1. मानसिकस्पष्टतां प्रवर्धयति : एतस्य मुद्रायाः निर्वाहार्थं आवश्यकं ध्यानं मनसि स्पष्टतां आनयति तथा च तंत्रिकातन्त्रं शान्तं करोति, तनावः चिन्ता च न्यूनीकरोति। 2. भावनात्मकतनावं निवारयति : यथा यथा वक्षःस्थलं स्कन्धौ च उद्घाट्यते तथा तथा एषा मुद्रा शरीरस्य उपरितनभागे संगृहीतं भावनात्मकं तनावं मुक्तुं शक्नोति, यत् प्रायः तनावात् सञ्चितं भवति 3. आत्मविश्वासं वर्धयति : व्याघ्रस्य बलेन सह मुद्रायाः सङ्गतिः आत्मसम्मानं वर्धयति तथा च स्वस्य क्षमतासु आत्मविश्वासं प्रवर्तयितुं साहाय्यं करोति।

पदे पदे निर्देश

व्याध्रसन (Tiger Pose) करने के लिये निम्नलिखित चरणों का अनुसरण करें : 1. Tabletop Position इत्यत्र आरभ्यताम् : तटस्थमेरुदण्डस्थितौ कटिबन्धाः प्रत्यक्षतया स्कन्धयोः अधः जानुभ्यां च नितम्बस्य अधः कृत्वा हस्तौ जानुभ्यां च आरभत। 2. Engage Your Core : स्वस्य कोरं संलग्नं कर्तुं स्वस्य नाभिं मेरुदण्डं प्रति आकर्षयन्तु। मेरुदण्डेन सह कण्ठं संरेखितं कुर्वन्तु, तनावं तनावं वा परिहरन्तु । 3. एकं पादं विस्तारयतु : शनैः शनैः दक्षिणपादं पृष्ठतः विस्तारयन्तु, तलस्य समानान्तरं कृत्वा। पादं नमस्कृतं, पादं च ऋजुं स्थापयतु। 4. Extend Your Arm : युगपत् वामबाहुं तलस्य समानान्तरं कृत्वा अग्रे प्रसारयन्तु। अधोमुखं कृत्वा बाहुं ऋजुं च स्थापयतु। 5. संतुलनम् : कतिपयानि श्वासाः यावत् एतत् स्थानं धारयन्तु, स्वस्य संतुलनं निर्वाहयितुम्, स्वस्य कोर-स्नायुषु संलग्नं कर्तुं च ध्यानं दत्तव्यम् । 6. पृष्ठं निःश्वासं कृत्वा मेहराबं कुर्वन्तु : अग्रे पश्यन् पृष्ठं गभीरं मन्दं च कमानं कुर्वन्तु, वक्षःस्थलं उद्घाट्य तानयित्वा पुच्छास्थिम् छतम् प्रति उत्थापयन्तु। 7. Exhale and Tuck Your Chin : निःश्वासं गच्छन् जानु मोचयित्वा पादं ग्लूट्स् प्रति आनयन्तु, कोणं च मोचयन्तु, जानु प्रति आनयन्तु। व्याघ्रस्य कुञ्चितस्य गतिं अनुकरणं कृत्वा कोणेन जानुस्पर्शं कर्तुं प्रयतसे इव मन्दं पृष्ठं परितः कुरुत । 8. पुनः : कतिपयेषु श्वासेषु अनन्तरं स्थितिं मुक्त्वा मेजस्य उपरि पुनः आगच्छन्तु। परे पार्श्वे गत्वा तानि एव पदानि पुनः कुर्वन्तु । 9. विश्राम : उभयपक्षं पूर्णं कृत्वा तटस्थमेजस्य स्थाने पुनः आगत्य बालमुद्रायां कतिपयानि श्वासाः गृहीत्वा मेरुदण्डं स्कन्धं च आरामं कुर्वन्तु।

सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि

1. Collapsing the Lower Back : पृष्ठस्य अधःभागस्य अधिकं कमानीकरणं परिहरन्तु। मेरुदण्डस्य स्थिरतां स्थापयितुं स्वस्य कोरं नियोजितं कुर्वन्तु। 2. Misaigned Neck : कण्ठं तटस्थस्थाने स्थापयन्तु, अत्यधिकं ऊर्ध्वं दृष्ट्वा वा शिरः अतिनीचं पातयितुं वा परिहरन्तु। 3. फोर्सिंग थे रिच : यदि भवतः शरीरं पर्याप्तं लचीलं नास्ति तर्हि भवतः बाहुं वा पादं वा पूर्णतया विस्तारं कर्तुं बाध्यं न कुर्वन्तु। मृदुः खिन्नतां धारयन्तु, कालान्तरे क्रमेण भवतः लचीलतां वर्धयितुं कार्यं कुर्वन्तु । 4. श्वसनं धारयन् : गभीरं स्थिरतया च श्वसनं स्थापयितुं स्मर्यताम्। श्वसनं धारयन् अनावश्यकं तनावं जनयति, संतुलनं च बाधितुं शक्नोति ।

मांसपेशी समूह लक्षित

1. कोर मांसपेशी : कोरः स्थिरतां संतुलनं च निर्वाहयितुं बहुधा नियोजितः भवति, येन उदरस्य, तिर्यक्, पृष्ठस्य अधः मांसपेशिनां च सुदृढीकरणं भवति । 2. पादस्नायुः : चतुष्कोणः, हम्स्ट्रिंग्, वत्साः च यथा यथा पादाः विस्तारिताः, संकुचिताः च भवन्ति तथा तथा तानिताः, दृढाः च भवन्ति । 3. स्कन्धाः बाहूश्च : बाहू विशेषतः स्कन्धौ द्विचक्रिका च यथा यथा विस्तारं कुर्वन्ति तथा स्थितिं धारयन्ति तथा तथा नियोजिताः भवन्ति । 4. मेरुदण्डः पृष्ठं च : मुद्रा मेरुदण्डस्य लम्बीकरणे, तानने च सहायकं भवति, पृष्ठस्य मांसपेशिनां सुदृढीकरणं करोति, मेरुदण्डस्य लचीलतां च सुदृढं करोति ।

श्वसन तकनीक

मुद्रां निर्वाहयितुम् संतुलनं च साहाय्यं कर्तुं श्वसनस्य महत्त्वपूर्णा भूमिका भवति : १. 1. यथा यथा भवन्तः पादं बाहुं च प्रसारयन्ति तथा तथा निःश्वासं कुर्वन्तु । 2. निःश्वासं कृत्वा जानुं कोणं प्रति आनयन्तु। 3. शरीरं शान्तं, एकाग्रं च स्थापयितुं सम्पूर्णे मुद्रायां गभीरं, स्थिरं च श्वसनं स्थापयन्तु ।

विरोधाभास एवं सावधानताएँ

1. पृष्ठस्य विषयाः : येषां पृष्ठे वा मेरुदण्डे वा चोटः भवति तेषां कृते एतत् मुद्रां परिहरन्तु अथवा प्रमाणितयोगप्रशिक्षकस्य मार्गदर्शनेन अभ्यासः करणीयः। 2. कटिबन्धस्य वा जानुस्य वा चोटः : येषां कटिबन्धस्य वा जानुस्य वा समस्या अस्ति तेषां कृते एतत् मुद्रा असहजं वा चुनौतीपूर्णं वा भवति। जानुभ्यां कटिबन्धयोः अधः कुशनिंग् इत्यस्य उपयोगं कुर्वन्तु अथवा आवश्यकतानुसारं एतत् मुद्रां परिहरन्तु। 3. गर्भधारणम् : गर्भिणीभिः व्याघ् मुद्रायाः परिहारः करणीयः, विशेषतः यदि तस्मिन् किमपि व्यावृत्तिः अथवा गहनं मेरुदण्डस्य मोचनं भवति । 4. कण्ठस्य विषयाः : कण्ठस्य चोटं प्राप्यमाणाः व्यक्तिः कण्ठं मेरुदण्डेन सह संरेखितं कृत्वा कण्ठस्य अतिविस्तारं वा विवर्तनं वा परिहरन्तु।

योगाभ्यास में भूमिका

व्याध्रासनं प्रायः योगक्रमेषु समाविष्टं भवति येषु बलं, लचीलापनं, संतुलनं च केन्द्रितं भवति । अन्येषां कोर-सुदृढीकरण-मुद्राणां वा पृष्ठ-मोचनानां वा समावेशं कृत्वा क्रमेषु महत् परिवर्तनं भवितुम् अर्हति । ऊर्जाप्रदं गतिशीलं च आसनं दीर्घतरक्रमं भङ्गयितुं वा अधिकचुनौत्ययुक्तानां आसनानां कृते शरीरं सज्जीकर्तुं वा अस्य उपयोगः कर्तुं शक्यते ।

दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व

व्याघ्रमुद्रा व्याघ्रस्य ऊर्जायाः आह्वानं कृत्वा बलं, चपलतां, अनुग्रहं च मूर्तरूपं ददाति-एकः पशुः प्रायः व्यक्तिगतशक्तिः, साहसः, निर्भयता च प्रतीकरूपेण गण्यते एतस्य मुद्रायाः अभ्यासेन अभ्यासकर्ता स्वस्य आन्तरिकशक्तिं आलिंगयितुं, आत्मविश्वासस्य स्पष्टतायाः च भावेन आव्हानानां सामना कर्तुं स्मरणं करोति ।

वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान

व्याध्रासनस्य विषये एव कोऽपि विशिष्टः अध्ययनः नास्ति तथापि बकासन (क्रेन मुद्रा) तथा अधो मुख स्वानासन (अधःमुखः कुक्कुरः) इत्यादीनां पशुप्रेरितानां मुद्राणां विषये शोधं दर्शयति यत् एतादृशाः मुद्राः लचीलतां, शक्तिं, मानसिकं ध्यानं च सुधारयितुं साहाय्यं कुर्वन्ति कोर, पादौ, पृष्ठं च संलग्नं कुर्वन्ति मुद्राणां नियमितरूपेण अभ्यासः पृष्ठवेदनाम् उपशमयितुं, मुद्रासुधारं कर्तुं, समग्रशारीरिकस्वास्थ्यं च वर्धयितुं शक्नोति ।

सन्दर्भाः

1. अय्यंगर, बी के एस योग पर प्रकाश . हार्परकोलिन्स, 1993. 2. सिवानन्द, स्वामी। योगस्य सम्पूर्णं सचित्रपुस्तकम् . अट्रिआ पुस्तकें, 2019. 3. तिवारी, ओ पी हठयोग प्रदीपिका : एक टीका . योगविद्या प्रकाशन , 2006.